III CSK 81/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 81/06

POSTANOWIENIE

Dnia 8 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

SSN Tadeusz Żyznowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa -Prezydenta Miasta N.

przy uczestnictwie […]

o zasiedzenie nieruchomości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w N.

z dnia 10 listopada 2005 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Sąd Rejonowy w N. postanowieniem z dnia 6 maja 2005 r. oddalił wniosek

Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta N. o zasiedzenie działki ew. nr 154/1 o pow.

0,0505 ha położonej w N.

Sąd ten ustalił następujący stan faktyczny: Przedmiotowa działka wraz

z dwiema innymi została nabyta w dniu 26 maja 1948 r. przez A. D. i S. D.

A. D.

zmarł w dniu 3 sierpnia 1992 r., a jego spadkobiercami są żona i dzieci – uczestnicy

postępowania. A. D. od czasów przedwojennych zajmował się działalnością

kupiecką i prowadził w N. sklep tekstylno-bławatny, który w 1948 r. mu

zlikwidowano, a towar sprzedano bez jego zgody, jednocześnie izolując go w

więzieniu bez przedstawienia zarzutów. Na przedmiotowych działkach znajdował

się ogród, były sadzone warzywa oraz właściciel prowadził hodowle nutrii. W

sąsiedztwie działek znajdował się dom mieszkalny rodziny D. W domu tym bez

formalnego przydziału w okresie powojennym zamieszkiwali wojskowi, pracownicy

UB i komendant UB, zaś sama działka nr 154/1 w latach powojennych sąsiadowała

z Urzędem Bezpieczeństwa, a później z Wojskową Komenda Rekrutacji.

W 1968 r. A. D. i S. D. zawarli z Okręgową Dyrekcją Inwestycji Miejskich w

N.. umowę sprzedaży dwóch innych działek na podstawie ustawy o zasadach i

trybie wywłaszczania nieruchomości. Umowę tę zawarli pod groźbą wywłaszczenia.

Ze względu na wcześniejsze osobiste przeżycia A. D. związane z sytuacją

polityczną w kraju właściciele nie wyrazili jawnie sprzeciwu wobec tych działań. Na

przełomie lat 60/70-tych działki objęte umową wywłaszczeniową oraz działka nr

154/1 zostały objęte pracami budowlanymi. Wjechał na nie ciężki sprzęt i bez zgody

i aprobaty właścicieli przystąpiono do budowy budynku stacji sanitarnoepidemiologicznej, który został oddany do użytku w 1972 r. W ewidencji gruntów

jako właściciel od 1971 r. wpisany jest Skarb Państwa – Okręgowa Dyrekcja

Inwestycji Miejskich, natomiast jako władający Wojewódzka Stacja SanitarnoEpidemiologiczna. Skarb Państwa nie wypłacił właścicielom odszkodowania za

korzystanie z przedmiotowej działki.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że Skarb

Państwa nie był posiadaczem samoistnym przedmiotowej działki, zaś władanie tą

działką miało charakter uprawnień władczych – imperium, a takie nie prowadzi do

zasiedzenia. Zdaniem Sądu Rejonowego również przekazanie zarządzanego przez

państwo mienia niepaństwowego przez organ państwowy państwowej osobie

prawnej

nie

jest

wprowadzeniem

rzeczy

do

obrotu

cywilno-prawnego,

a w konsekwencji nie zmienia charakteru władania. Sąd Rejonowy uznał również,

że właściciele nie mieli możliwości w ówczesnym okresie skutecznego sprzeciwu

w zajęciu przedmiotowej działki, ani też możliwości skutecznego dochodzenia jej

zwrotu wobec władczego i bezprawnego działania organów państwowych.

W konsekwencji oddalił wniosek z braku przesłanek z art. 172 k.c.

Apelacje, wnioskodawcy od powyższego orzeczenia Sąd Okręgowy oddalił

postanowieniem z dnia 10 listopada 2005 r.

Sąd Okręgowy podzielił w całości ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego

oraz ocenę prawną. Zdaniem Sądu Okręgowego w rozpoznawanej sprawie

uczestnicy wykazali, że działanie organu państwowego jakim była Okręgowa

Dyrekcja Inwestycji Miejskich nie miało charakteru korzystania z cudzego

przedmiotu jako równoprawny partner ale wynikało z jej władzy publicznej.

Właściciele bowiem nie mieli realnej możliwości odwrócenia skutków naruszenia ich

prawa, a obawy które powstrzymywały ich przed sprzeciwem wobec zajęcia działki

nie zakupionej czy zmuszenia do sprzedaży pozostałych dwóch działek, były

w pełni uzasadnione wcześniejszymi doświadczeniami.

Sąd Okręgowy powołał się na uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 21 września 1993 r., III CZP 72/93, OSNC nr 3, poz. 49 z 1994, w której

uzasadnieniu Sąd Najwyższy stwierdził, że wszystkie przypadki uzyskania władania

nieruchomością w wyniku niezgodnej z prawem władczej ingerencji organu

państwowego bez względu na rodzaj tej ingerencji nie mogą być zakwalifikowane

jako posiadanie samoistne.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca

zarzucił naruszenie art. 172 § 2 k.c. i art. 336 k.c. i wniósł o zmianę zaskarżonego

postanowienia i uwzględnienie wniosku ewentualnie o jego uchylenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W powoływanej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uchwale

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993 r. wskazano,

że do okresu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa nie wlicza się

okresu władania przez organy

państwowe lub państwowe osoby prawne,

wykonywanego w ramach uprawnień Państwa jako podmiotu prawa publicznego,

mimo istnienia tytułu własności uznanego następnie za nie istniejący. Skład siedmiu

sędziów nie nadał podjętej uchwale mocy zasady prawnej. Główna teza

uzasadnienia tamtej uchwały, że jeżeli objęcie rzeczy we władztwo następuje

w ramach wypełnienia przez państwo zadań publicznych poza stosunkami

cywilnoprawnymi, to nie oznacza to wykonywania posiadania w znaczeniu

przyjętym w art. 336 k.c. znalazła akceptację w szeregu późniejszych orzeczeń

Sądu Najwyższego, jednakże nie we wszystkich.

W postanowieniu z dnia 9 maja 2003 r. OSP nr 4, poz. 53 z 2004 r.

Sąd Najwyższy wskazał, że według art. 336 k.c., o posiadaniu i jego postaci

decyduje wyłącznie sposób władania rzeczą, zaś bieg zasiedzenia nie rozpoczynał

się dopóty, dopóki właściciele nieruchomości nie mogli efektywnie dochodzić na

drodze prawnej jej zwrotu. Pogląd, że okoliczności uzyskania władania rzeczą nie

mają znaczenia dla oceny tego władania jako samoistnego znalazł wyraz także

w kilku innych orzeczeniach (np. niepubl. postanowienia: z dnia 9 maja 2003 r.

V CK 24/03, z dnia 18 września 2003 r., I CK 74/02, z dnia 13 października 2005 r.,

I CK 162/05.

Niezależnie jednakże od przyjętej koncepcji uznać można, że w razie

zawładnięcia nieruchomości przez państwo wskutek jego imperialnych działań przy

niemożliwości efektywnego przeciwstawienia się temu przez właściciela bieg terminu

zasiedzenia nie następowałby. Na gruncie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia

21 września 1993 r. nie można w ogóle byłoby mówić o samoistnym posiadaniu, zaś

przy klasycznym poglądzie na posiadanie, bieg zasiedzenia wykluczałoby istnienie

stanu porównywalnego ze stanem wyższej konieczności (art. 121 pkt 4 k.c.).

Rzecz w tym, że w konkretnej sprawie przy zgodnych ustaleniach Sądów

obu instancji nie sposób zgodzić się z oceną tych Sądów, że wejście przez

Państwo we władanie działki nr 154/1 było przejawem imperialnej działalności

państwa, jak również, ze właściciele pozbawieni byli efektywnych możliwości

przeciwdziałania.

Ustalony przez Sądy stan faktyczny sprowadza się bowiem do tego, że na

przełomie

lat

sześćdziesiątych

i

siedemdziesiątych

ubiegłego

wieku

przedsiębiorstwo budowlane budujące stację sanitarno-epidemiologiczną na

sąsiednich działkach bezprawnie zajęło przedmiotową działkę, przy całkowitej

bierności właścicieli. Zajęcie działki nie miało żadnego związku z 20 lat

wcześniejszym prześladowaniem właściciela jako kupca i jego ówczesnym

pozbawieniem

wolności.

Trudno

byłoby

zgodzić

z

tezą,

że

działalność

przedsiębiorstwa budowlanego była wykonywaniem imperium państwa. Właściciel

mógł żądać wstrzymania budowy, przywrócenia stanu poprzedniego. Przysługiwała

mu wreszcie sądowa ochrona posesoryjna i petytoryjna, a sugestie Sądu

Okręgowego, że nie mógł korzystać z ochrony na skutek obaw, wynikających

z dwadzieścia lat wcześniejszych represji nie są przekonywujące.

Trafny jest więc zarzut skargi kasacyjnej, że w okolicznościach sprawy

niniejszej przyjęcie przez Sądy obu instancji, że Skarb Państwa nie mógł być

posiadaczem samoistnym przedmiotowej działki narusza art. 336 k.c., a wyłączenie

możliwości nabycia własności przez zasiedzenie narusza art. 172 § 2 k.c.

Z powyższych względów na mocy art. 39815 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji postanowienia.

jc