III CSK 79/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 79/09

POSTANOWIENIE

Dnia 4 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku L.K.

przy uczestnictwie R.W., W.M. i D.C.

o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 28 października 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy w W. stwierdził, że

wnioskodawca z dniem 30 czerwca 1990 r. nabył przez zasiedzenie własność

nieruchomości położonej w C., o powierzchni 0,1836 ha, oznaczonej na mapie

sporządzonej przez geodetę R.O. nr 462/2, dla której powadzona jest przez

wymieniony Sąd Rejonowy księga wieczysta Kw nr [...].

Sąd ustalił, że w C. znajdują się sąsiadujące ze sobą działki oznaczone

numerami 462 i 463. Działka nr 462, o łącznej powierzchni 1,44 ha, składa się z

zabudowanego domem siedliska o powierzchni 0,1836 ha i z części ornej o

powierzchni 1,2564.

W protokołach dokonanych w 1964 r. pomiarów gruntów w celu

sporządzenia ewidencji gruntowej wymienionej wsi omyłkowo ujawniono, że działkę

nr 462 posiada B.M., a działkę nr 463 – J.J., mimo że pierwszą z nich faktycznie

władał J.J., a drugą – B.M.

W dniu 29 listopada 1975 r. został wydany akt własności ziemi nr RWG-[...] i

nr RWG-[...]. Na podstawie pierwszego z nich W. i B. małż. M. nabyli z mocy prawa

własność m.in. działki nr 462, a w drugim stwierdzono, że J. i Z. małż. J. nabyli z

mocy prawa m. in. działkę nr 463. Faktycznie w latach siedemdziesiątych działkę nr

462 posiadali Z. i J.J., w jej zabudowanej części zamieszkiwali, a pozostałą

wykorzystywali rolniczo. W tym samym czasie działką nr 463 władali W. i B.M.

Na podstawie umowy zawartej przed Naczelnikiem Gminy K. w dniu 25

marca 1980 r. W. i B.M. przekazali gospodarstwo rolne, obejmujące także działkę

nr 462, następcy W.M. Z kolei J. i Z.J. umową zawartą przed tym samym

Naczelnikiem Gminy w dniu 30 czerwca 1980 r. również przekazali gospodarstwo

rolne, w tym działkę nr 463, następcy L.K.

Od 30 czerwca 1980 r. L.K. był samoistnym posiadaczem działki nr 462. W

1985 r. wyprowadził się do C., ale część siedliskową działki wykorzystywał jako

letnisko, a orną wydzierżawił sąsiadowi. Uważany był on za właściciela działki. W

połowie lat dziewięćdziesiątych L.K. i W.M. zorientowali się, że doszło do omyłki w

oznaczeniu działek. Wówczas wnioskodawca objął w posiadanie działkę nr 463, a

W.M. – część orna działki nr 462 i wydzierżawił ją D.C. Dnia 23 lutego 2004 r. W.M.

sprzedał działkę nr 462 R.W.

Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawca był posiadaczem samoistnym

spornej działki w dobrej wierze od dnia 30 czerwca 1980 r. Pozostawał bowiem

w błędnym, ale usprawiedliwionym przekonaniu, że włada działką na podstawie

posiadanego tytułu własności. Dopiero w połowie lat dziewięćdziesiątych dowiedział

się, że faktycznie posiada działkę oznaczoną innym numerem niż wpisany w akcie

własności. Sąd uznał, że podstawę prawną nabycia własności spornej działki

stanowi art. 172 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji Kodeksu cywilnego,

dokonanej ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

(Dz. U. Nr 55, poz. 321, dalej: ustawa nowelizująca).

Sąd Okręgowy w K. zaskarżonym postanowieniem – po rozpoznaniu apelacji

R.W. – zmienił postanowienie Sąd Rejonowego i oddalił wniosek o zasiedzenie

spornej działki. Sąd drugiej instancji podzielił zarzut apelującego, że wnioskodawca

w chwili objęcia działki w posiadanie był w złej wierze. Uznał, że mógł on zapoznać

się z pełną dokumentacją dotyczącą działki, ustalić jej położenie, wielkość i numery

sąsiednich działek. Nie ma zatem podstaw do stwierdzenia nabycia własności

przez zasiedzenie, albowiem nie upłynął jeszcze przewidziany dla posiadacza

nieruchomości w złej wierze termin do zasiedzenia.

W

skardze

kasacyjnej,

opartej

na

obu

podstawach,

pełnomocnik

wnioskodawczy zarzucił naruszenie art. 7 k.c. w związku z art. 172 § 1 k.c., art. 172

§ 2 w związku z art. 176 § 2 k.c., art. 610 § 1 w związku z art. 670 § 1 k.p.c.,

art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.c. Powołując się na te podstawy wniósł

o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania albo o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 7 k.c. w związku z art. 172 § 1 k.c. – oceniany

w powiązaniu z rozwinięciem uzasadniania podstawy kasacyjnej, zawartym

w uzasadnieniu skargi kasacyjnej – sprowadza się w istocie do wadliwego

w przekonaniu skarżącego uznania, że pozwany obalił działające na rzecz powoda

domniemanie istnienia dobrej wiary w chwili objęcia spornej nieruchomości

w posiadanie.

Nie ulega wątpliwości, że dobra wiara nie stanowi samodzielnej przesłanki

zasiedzenia nieruchomości. Nabycie posiadania w złej wierze nie wyłącza bowiem

zasiedzenia. Ma ona jednak istotne znaczenie dla oceny długości terminu

zasiedzenia. Nabycie własności nieruchomości w drodze zasiedzenia następuje

z upływem krótszego terminu (dwudziestoletniego), jeżeli uzyskanie posiadania

nastąpiło w dobrej wierze (art. 172 § 1 k.c.). W wypadku nabycia posiadania w złej

wierze obowiązuje natomiast dłuższy termin zasiedzenia, wynoszący trzydzieści lat

(art. 172 § 2 k.c.). Omawiane terminy zasiedzenia przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej wynosiły – odpowiednio – dziesięć i dwadzieścia lat.

Wprawdzie pojęcie dobrej i złej wiary budziło kontrowersje, jednakże

ostatecznie – co trafnie podkreślił Sąd odwoławczy – zarówno w literaturze, jak

i w orzecznictwie opowiedziano się za tradycyjną koncepcją dobrej wiary

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991,

III CZP 1992, nr 4, poz. 48). W dobrej wierze jest zatem posiadacz, który pozostałe

w błędnym, ale usprawiedliwionym okolicznościami sprawy przeświadczeniu, że

przysługuje mu prawo własności. Dobrą wiarę posiadacza wyłącza więc jego

wiedza o rzeczywistym stanie prawnym (stanie własności) oraz jego niedbalstwo.

Pozostaje również w złej wierze osoba, która przy dołożeniu należytej staranności

mogła się dowiedzieć, że nie jest właścicielem nieruchomości.

Zgodnie z art. 7 k.c., jeżeli ustawa uzależnia skutki prawe od dobrej lub złej

wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary. Wspomniane domniemanie należy

do kategorii domniemań prawnych formalnych rozumianych jako sytuacje,

w których przepisy prawa nakazują uznawać istnienie określonego stanu

faktycznego, bez wymagania wykazania jakiejkolwiek okoliczności związanej

z faktem domniemanym i pozwalającej go uwiarygodnić. W myśl art. 234 k.p.c.

omawiane domniemanie wiąże sąd dopóki osoba podważająca je nie przeprowadzi

dowodu z przeciwieństwa. To oznacza, że musi ona udowodnić złą wiarę i nie

może poprzestać na wykazaniu, że dobra wiara samoistnego posiadacza

nieruchomości budzi wątpliwości.

Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, jakie

dowody, zwłaszcza zaoferowane przez pozwanego, Sąd odwoławczy uznał za

podstawę ustalenia, że powód w chwili objęcia spornej nieruchomości był w złej

wierze. Należy podzielić zarzut skarżącego, że nie można – co do zasady –

wymagać od przejmującego gospodarstwo rolne na podstawie ustawy z dnia

27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla

rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), aby zapoznawał się z pełną

dokumentacją dotyczącą przekazywanego gospodarstwa. Nie powinno natomiast

ulegać wątpliwości, że takie działania powinien on podjąć, jeżeli towarzyszące

przejmowaniu gospodarstwa szczególne okoliczności przemawiają za taką

potrzebą (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1983 r., I CR 362/83,

niepubl.). Z uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie wynika jednak, aby taka

sytuacja zaistniała w sprawie.

Wyrażone przez Sąd Okręgowy stanowisko, że J. i Z.J. nie mogli przekazać

następcy prawnemu prawa własności spornej działki (nie nabyli go bowiem na

podstawie aktu własności), można by podzielić w wypadku wykluczenia – co nie

nastąpiło w sprawie – nabycia już przez nich własności tej działki w drodze

zasiedzenia (z ustaleń faktycznych wynika, że J. i Z.J. mogli posiadać sporną

działkę nawet przed 1964 r.). Poza tym przeniesienie posiadania spornej działki na

podstawie umowy z dnia 30 czerwca 1980 r. nie wyklucza samo przez się dobrej

wiary powoda w chwili uzyskania posiadania. Umowa została bowiem zawarta z

zachowaniem formy przewidzianej w przytoczonej ustawie z dnia 27 października

1977 r. Sytuacja powoda jest więc inna niż tzw. nieformalnego nabywcy

nieruchomości, uznawanego za posiadacza w złej wierze ze względu na zawarcie

umowy przeniesienia własności nieruchomości bez zachowania formy aktu

notarialnego (por. przytoczona uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991

r., III CZP 108/91).

Reasumując, zarzut naruszenia art. 7 w związku z art. 172 § 1 k.c. należało

uznać za uzasadniony.

W orzecznictwie Sąd Najwyższego zostało wyjaśnione, że wynikająca

z art. 321 k.p.c. zasada rządząca rozstrzyganiem spraw w procesie, według której

zakres wyrokowania jest określony żądaniem pozwu, ma – zgodnie z art. 13 § 2

k.p.c. – odpowiednie zastosowanie także w postępowaniu nieprocesowym. Z tego

powodu w tym postępowaniu sąd jest – co do zasady – związany żądaniem

wniosku. W sprawie o zasiedzenie wspomniane związanie żądaniem wniosku

dotyczy przedmiotu zasiedzenia (np. określenia, czy chodzi o nabycie prawa

własności nieruchomości lub jej oznaczonej części, czy też o nabycie określonej

służebności gruntowej), nie zaś osoby, która nabyła prawo w drodze zasiedzenia

czy chwili, w której to nabycie nastąpiło (por. postanowienia Sąd Najwyższego:

z dnia 16 października 1997 r., I CKU 55/96, niepubl.; z dnia 7 października 2005 r.,

IV CK 133/05, niepubl. i z dnia 21 stycznia 2009 r., III CSK 229/08, niepubl.). Nie

można zatem odmówić racji skarżącemu, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z naruszeniem art. 610 § 1 w związku z art. 670 § 1 i 677 § 1 k.p.c.

polegającym na zaniechaniu rozważenia, czy spornej działki nie nabyli już przez

zasiedzenie J. i Z.J. Ponadto trafnie skarżący zarzucił, że Sąd odwoławczy

powinien – przyjąwszy zła wiarę powoda w chwili uzyskania posiadania spornej

działki – rozważyć nabycie przez powoda własności tej działki w drodze

zasiedzenia z doliczeniem obecnemu posiadaczowi czasu posiadania poprzednich

posiadaczy.

Zaniechanie

tego

nie

pozwala

odeprzeć

zarzutu

wydania

zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 172 § 2 w związku z art. 176

§ 1 k.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398 21

i art. 391 § 1 k.p.c.).