III CSK 78/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 78/12

POSTANOWIENIE

Dnia 9 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSA Monika Koba (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. J. i M. J.

przy uczestnictwie Syndyka masy upadłości U. A. sp. z o.o. w upadłości

likwidacyjnej

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 26 lipca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od Skarbu Państwa - Sądu

Okręgowego w K. na rzecz radcy prawnego P. W. kwotę 120 (sto

dwadzieścia) złotych powiększoną o należny podatek od

towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej

wnioskodawcom

kasacyjnym.

Uzasadnienie

z urzędu

w

postępowaniu

Wnioskodawcy E. i M. małżonkowie J. domagali się wydzielenia z księgi

wieczystej Nr /…/

lokalu mieszkalnego Nr M-19 położonego na drugim piętrze

budynku Nr 19– E przy ul. W. B. składającego się z 3 pokoi, kuchni, łazienki, WC,

przedpokoju o łącznej powierzchni 59,90 m² i założenie dla niego nowej księgi

wieczystej z wpisem prawa własności na rzecz wnioskodawców na prawach

wspólności ustawowej małżeńskiej, w stanie wolnym od obciążeń, za wyjątkiem

ewentualnych służebności gruntowych.

Postanowieniem z 28 lutego 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek, a Sąd

Okręgowy orzekając na skutek apelacji wnioskodawców postanowieniem z 26 lipca

2011 r oddalił apelację. Sądy ustaliły, iż księga wieczysta

/…/

obejmuje nieruchomość składającą się z działek Nr 96/379 i 259/312 obr. 69 K.

oraz części wspólnych budynku Nr 19E przy ul. W. B. W dziale II jako

współwłaściciele

w

odpowiednich

udziałach

ujawnieni

są

uczestnik

oraz

każdocześni właściciele wydzielonych dotychczas lokali. W dziale III ujawnione jest

natomiast wszczęcie egzekucji z udziału uczestnika, a w dziale IV wpisane są

liczne hipoteki przymusowe, obciążające udział uczestnika.

Zdaniem Sądów dokumenty przedłożone przez wnioskodawców jako

podstawa wpisu nie pozwalają na pozytywne rozpoznanie wniosku.

Prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z 16 kwietnia 2010 r. wydany w

sprawie I C …/09 zobowiązujący uczestnika do złożenia oświadczenia woli w

przedmiocie ustanowienia odrębnej własności

lokalu i przeniesienia jego

własności na wnioskodawców w stanie wolnym od obciążeń, nie zawiera ilości i

rodzaju pomieszczeń z których składa się lokal, ani nie określa wielkości udziału

we współwłasności nieruchomości wspólnej związanego z własnością lokalu w

postaci ułamka. Dane te są natomiast niezbędne do ujawnienia wnioskowanego

prawa w świetle art. 8 ust. 1 ustawy z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (tekst

jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 z późn. zm., dalej u.w.l.) oraz

rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie

prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 z

późn zm., dalej rozporządzenie w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych) i z dnia

20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w

systemie informatycznym (Dz. U. Nr 162, poz. 1575 z późn. zm.).

Wadliwości tej nie sanują załączone do wniosku oświadczenia z 25 czerwca

2010 r. i 6 sierpnia 2010 r., skoro nie zostały złożone w formie aktu notarialnego

jak tego wymaga art. 7 ust. 2 u.w.l., a oświadczenie

z 6 sierpnia 2010 r.

nie pochodzi od podmiotu będącego stroną postępowania w sprawie I C …/09

Sądu Okręgowego i uczestnikiem postępowania wieczystoksięgowego.

Wskazywaną przeszkodą wpisu, było również żądanie wydzielenia lokalu

bez obciążeń, co pozostawało w sprzeczności z stanem prawnym ujawnionym

w dziale III i IV księgi wieczystej i nie spełnieniem przesłanek z art. 17 i 18 ustawy

z 6 lipca 1982r o księgach wieczystych i hipotece (tekst jednolity z 2001 r., Nr 124,

poz.1361 z późn. zm., dalej u.k.w.h.) oraz zaistnieniem podstaw do wpisu hipoteki

łącznej zgodnie z art. 76 ust. 1 u.k.w.h.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy zarzucili naruszenie art. 365 k.p.c.

poprzez

jego

niezastosowanie

i

dokonanie

merytorycznej

kontroli

treści

prawomocnego orzeczenia innego sądu, art. 626 § 2 k.p.c. poprzez przekroczenie

kognicji sądu wieczystoksięgowego, art. 6269 k.p.c. przez błędną wykładnię

i oddalenie wniosku, § 20 ust 1 i § 29 ust 1 Rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów przez ich niezastosowanie, a także naruszenie

art. 8 ust.1 ustawy z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali poprzez niewłaściwe

zastosowanie.

Wskazując na powyższe zarzuty wnioskodawcy domagali się zmiany

zaskarżonego postanowienia i uwzględnienia wniosku ewentualnie jego uchylenia

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Podstawowymi przyczynami odmowy wpisu aprobowanymi przez Sąd

II Instancji był fakt, iż wyrok mający być podstawą wpisu nie zawierał wszystkich

danych niezbędnych do ujawnienia prawa własności odrębnej własności lokalu,

załączone do wniosku oświadczenia nie sanowały tego braku, a wpis żądanego

prawa bez obciążeń nie był możliwy z uwagi na stan wpisów w księdze wieczystej

w dacie złożenia wniosku.

Skarżący w skardze kasacyjnej wyrażają stanowisko, iż wyrok nie był

dotknięty wadami uzasadniającymi odmowę wpisu. Natomiast gdyby prezentować

pogląd przeciwny to przeszkoda ta może być usunięta w dwojaki sposób:

po pierwsze,

przez

związanie

sądu

wieczystoksięgowego

prawomocnym

wyrokiem (art. 365 k.p.c. w zw. z § 29 ust.1 rozporządzenia w sprawie prowadzenia

ksiąg wieczystych), oraz po drugie: poprzez zarządzenie uzupełnienia wniosku

(art. 130 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Żadnego z proponowanych rozwiązań

nie można zaaprobować.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, iż w przypadku

żądania

zawarcia umowy przyrzeczonej w umowie przedwstępnej (art. 390 § 2 k.c.) oraz

wypadków gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia

umowy

całkowicie zgodnie z żądaniem powoda orzeczenie sądu stwierdza

zawarcie umowy i zastępuje tą umowę (uchwała składu 7 sędziów Sądu

Najwyższego, zasada prawna z 7 stycznia 1967 r, III CZP 32/66, OSNC

1968/12/199, wyrok Sądu Najwyższego z 19 września 2002 r, II CKN 930/00, Lex

nr 55569). W konsekwencji, prawomocny wyrok zobowiązujący pozwanego zgodnie

z żądaniem pozwu do zawarcia z powodami umowy przenoszącej na nich prawo

własności nieruchomości, stanowi podstawę wpisu tego prawa w księdze

wieczystej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2002 r, II CKN

997/00, OSNC 2003/6/85).

Z powyższego

nie sposób jednak

wyprowadzać wniosku,

jakoby

orzeczenie sądu zastępujące umowę nie musiało precyzyjnie określać treści

umowy, którą zastępuje, a Sąd Okręgowy wyrażając odmienne stanowisko naruszył

art. 8 ust. 1 u.w.l. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podejmującym ten problem

utrwalony jest pogląd, że zarówno

postanowienie

o ustanowieniu odrębnej

własności lokalu jak i orzeczenie sądu zobowiązujące do ustanowienia odrębnej

własności lokalu i jej przeniesienia na uprawnionego musi w sentencji zawierać

wszystkie niezbędne dane konieczne do powstania tego prawa i jego ujawnienia

w księdze wieczystej (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 17 stycznia 1975 r,

III CRN 364/74, OSNC 1976/1/10, z 5 września 2002 r, II CKN 1035/00, Lex

Nr 75263).

Niezbędne

minimum

postanowień,

które

musi

określać

a w konsekwencji orzeczenie sądu ją zastępujące określa art.

umowa,

8 ust 1 u.w.l.

i należy do nich: rodzaj, położenie i powierzchnia lokalu i pomieszczeń do niego

przynależnych

oraz

wielkość

udziałów

przypadających

właścicielom

poszczególnych lokali w nieruchomości wspólnej.

Nie może być inaczej, skoro prawo własności lokalu oraz prawo własności

budynku i gruntu na którym budynek się znajduje nie mogą być przedmiotem

odrębnego obrotu prawnego, a prawo współwłasności budynku i udziału w gruncie

jest prawem związanym z własnością lokalu. W doktrynie i judykaturze przyjmuje

się przy tym zgodnie, iż umowa zobowiązująca do ustanowienia i przeniesienia

odrębnej

własności

lokalu,

w

której

nie

określono

wielkości

udziałów

w nieruchomości wspólnej, ani danych umożliwiających ich ustalenie jest nieważna

(por.wyrok Sądu Najwyższego z 3 września 2009 r, I CSK 6/09, Biuletyn Sądu

Najwyższego 2009/11/12, wyrok Sądu Najwyższego z 12 lutego 2010 r, I CSK

357/09, Lex Nr 583729).

Nie sposób również podzielić zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących

naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c., art. 365 k.p.c. i § 29 rozporządzenia w sprawie

prowadzenia ksiąg wieczystych.

Niewątpliwie

problematyka

związana

z

zakresem

kognicji

sądu

wieczystoksięgowego należy do złożonych zagadnień, ale została ona wyjaśniona

w

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego.

Nie

zachodzi

również

rozbieżność

w judykaturze w zakresie analizowanej problematyki, skoro u podstaw oceny

stanowiska Sądu Najwyższego czego nie dostrzegają skarżący, legły zróżnicowane

okoliczności faktyczne oraz prawne poszczególnych spraw i gradacja wad, którymi

mogą być dotknięte dokumenty stanowiące podstawę wpisu, a nie zasadnicze

różnice w rozumieniu granic kognicji sądu wieczystoksięgowego.

W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że art. 6268

§ 2 k.p.c., nie może być rozumiany jako ograniczający rolę sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym do realizacji wyłącznie funkcji rejestracyjno – ewidencyjnych,

skoro Sąd ten obowiązany jest badać nie tylko treść wniosku, lecz także treść

i formę załączonych do niego dokumentów. Takie rozumienie kognicji sądu

wieczystoksięgowego wynika z prawnych gwarancji prawidłowości dokonywanych

wpisów i ich skutków dla bezpieczeństwa obrotu prawnego.

Kognicja tego sądu nie obejmuje natomiast badania ani rozstrzygania

jakichkolwiek sporów o istnienie lub nieistnienie prawa, które ma być wpisane,

zarówno w charakterze przesłanki rozstrzygnięcia jak i samego rozstrzygnięcia.

Nie stoi to natomiast na przeszkodzie wyjaśnianiu i sprawdzaniu

poprawności danych na które powołuje się strona załączając stosowne dokumenty

oraz

badaniu skuteczności materialnej czynności stanowiącej podstawę wpisu.

Inaczej rzecz ujmując badanie treści dokumentu dołączonego do wniosku mieści

w sobie konieczność oceny, czy dokument ten stanowi uzasadnioną podstawę

wpisu (por. uchwała Sądu Najwyższego z 27 listopada 1984 r., III CZP 70/84,

OSNC 1985/8/108, uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 23 września

1993 r, III CZP 81/93, OSNC 1994/2/27, postanowienia Sądu Najwyższego

z 19 października 2000 r., II CKN 451/00, Lex Nr 52547, z 22 maja 2003 r., II CKN

109/01 Lex Nr 137541, z 2 lipca 2004 r., II CK 265/04, Lex Nr 188498,

z 18 czerwca 2009 r., II CSK 4/09, Lex Nr 519937, z dnia 18 czerwca 2009 r.,

II CSK 4/09, Lex nr 519937, z 17 lipca 2009 r., IV CSK 36/09, Lex nr 527084, z

18 lutego 2010 r., II CSK 406/09, Lex Nr 590207, z 7 grudnia 2011 r., II CSK

604/10 Lex Nr 1103623).

Jeżeli dokumentem dołączonym do wniosku mającym stanowić podstawę

wpisu

jest

orzeczenie

sądowe,

wówczas

istotnie,

niedopuszczalne

jest

kontrolowanie przez sąd wieczystoksięgowy prawidłowości takiego orzeczenia pod

względem merytorycznym (art.365kpc). Kognicja sądu wieczystoksięgowego

obejmuje natomiast formalne przesłanki takiego orzeczenia, w tym czy zawiera

wszystkie dane konieczne do dokonania wpisu i czy „z przyczyn technicznych”

umożliwia wpis (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 1986 r, III CZP

35/86, OSNC 1987, Nr 7, poz. 90, z dnia 28 sierpnia 1991 r. III CZP 71/91, OSNCP

1992/3/47, z dnia 17 lipca 2008 r. II CSK 115/08, Lex nr 54808, z 22 stycznia

2010 r, V CSK 230/09, Lex Nr 688051, z 4 maja 1972 r, III CZP 25/72, OSNCP

1972/11/194, z 12 września 2001 r, V CKN 451/00, Lex Nr 852592, z 3 czerwca

1966 r, III CZP 45/66, OSNC 1966/11/188).

Skoro wyrok będący podstawą wpisu stanowi dokument uzasadniający

wniosek (art. 6268 § 2 k.p.c.), to może między jego

treścią a treścią księgi

wieczystej zachodzić niezgodność. Zostało to ujawnione w sprawie której dotyczy

skarga kasacyjna, skoro sentencja wyroku nie określa udziałów w nieruchomości

wspólnej

i wskazuje na nabycie prawa bez obciążeń, a ujawnienie prawa

o wnioskowanej treści, zarówno z uwagi na istotę prawa jak i treść księgi

wieczystej nie jest możliwe.

W

takim

stanie

rzeczy,

Najwyższego, powoływanie się

w

świetle

utrwalonego

stanowiska

Sądu

przez skarżących na moc wiążącą wyroku

(art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z § 29 rozporządzenia) nie jest argumentem na rzecz

dokonania wnioskowanego wpisu.

Niewątpliwie

istnieje

możliwość

sanowania

przez

strony

w

drodze

późniejszych oświadczeń, wad umowy zobowiązującej do ustanowienia odrębnej

własności lokalu i przeniesienia go na nabywcę poprzez wprowadzenie do treści

umowy brakujących, a koniecznych postanowień (por. wyroki Sądu Najwyższego

z 12 lutego 2010 r., I CSK 357/09, Lex Nr 583729 oraz z 3 września 2009 r., I CSK

6/09, M. Prawn. 2009/20/1083). Analogicznie, istnieje możliwość

przez

strony

we

właściwej

formie

braków

orzeczenia

uzupełnienia

niezawierającego

wymaganych elementów, pozwalających na ujawnienie wnioskowanego prawa

w księdze wieczystej.

Trudno jednak akceptować pogląd, jakoby uzupełnienie takie nastąpiło

poprzez dołączenie jako podstawy wpisu pisma z 25.06.2010 r. skierowanego

przez uczestnika U .-A. spółkę z o.o. do wnioskodawców oraz oświadczenia z 6

sierpnia 2010 r. zawierającego opis lokalu i określenie udziału we współwłasności

nieruchomości wspólnej podpisanego przez wiceprezesa zarządu U . S. spółki z

o.o.

Po pierwsze, oświadczenia te nie zostały złożone w formie aktu notarialnego

jak tego wymaga art. 7 ust 2 u.w.l. Po drugie, oświadczenie z 6 sierpnia 2010 r.

określające wysokość udziałów , nie pochodzi od uczestnika będącego stroną

procesu w sprawie I C 1..

./09 Sądu Okręgowego i podmiotem prawa wpisanego

do księgi wieczystej.

Nie sposób akceptować również stanowiska skarżących, jakoby odmowa

wpisu

w

okolicznościach

sprawy

pozbawiała

ich

instrumentów

prawnych

pozwalających na ochronę ich praw, skoro strony mogą zawrzeć umowę w formie

aktu notarialnego uzupełniającą niezbędne do wpisu dane. Natomiast gdyby

nie było to możliwe dopuszczalne jest złożenie pozwu o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia

woli,

dotyczącego

pominiętych

uprzednio,

a

niezbędnych

do powstania i ujawnienia prawa elementów.

Sąd nie naruszył również art. 6289 k.p.c. oddalając wniosek o wpis zamiast

wezwać wnioskodawców do usunięcia przeszkód do wpisu na podstawie art. 130 §

1 k.p.c. w zw. z art.13 § 2 k.p.c.

Kognicja sądu wieczystoksięgowego po uchyleniu art. 48 ust. 2 u.k.w.h

i nowelizacji

przepisów

dotyczących

postępowania

w

sprawach

wieczystoksięgowych ustawą z 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, ustawy- Kodeks postępowania cywilnego, ustawy

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy Prawo o notariacie

(Dz. U. Nr 63, poz. 635) nie obejmuje aktualnie, wyznaczenia wnioskodawcy

terminu na usunięcie merytorycznej przeszkody do wpisu. Ta zmiana legislacyjna

była celowa, zamierzona przez ustawodawcę i służąca usprawnieniu postępowania

wieczystoksięgowego. Odpowiednikiem uchylonego art. 48 ust. 2 u.k.w.h nie stał

się jak to ujmują skarżący przepis art. 130 k.p.c., który ma zastosowanie

w postępowaniu wieczystoksięgowym, ale tylko na użytek usuwania braków

formalnych wniosku o wpis. Nie ma przy tym wątpliwości, iż istotna przeszkoda

do wpisu w znaczeniu materialnoprawnym powoduje oddalenie wniosku o wpis na

podstawie art. 6269 k.p.c., a nie uruchomienie postępowania naprawczego na

podstawie art. 130 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z 9 marca 2004r, VCK 448/03, Lex nr 183791, z 10 października

2007r, I CSK 230/07, Lex nr 517977, z 17 czerwca 2009, IV CSK 68/09, Lex nr

518173, z 22 stycznia 2010r, V CSK 230/09, Lex nr 688051)

W

obowiązującym

stanie

prawnym

nie

istnieje

zatem

podstawa

do wzywania do usunięcia podstawy do wpisu, a jednoznaczne brzmienie art. 6269

k.p.c. nakazuje w przypadku istnienia przeszkody do wpisu lub braku podstaw

do wpisu oddalenie wniosku wprost. Nie można zatem uznać za uzasadniony

zarzutu naruszenia art. 6269 k.p.c., a obowiązki, które z przepisu tego wynikały,

zostały przez sąd wieczystoksięgowy zrealizowane prawidłowo.

W rozpoznawanej sprawie nie doszło także do naruszenia § 20 ust 2

rozporządzenia w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych, a argumentacja skargi

w tym zakresie jest nieadekwatna do przedmiotu analizowanej regulacji i stanu

faktycznego sprawy, skoro dokument stwierdzający nabycie własności nie zaginął,

ani nie uległ zniszczeniu.

Natomiast rozróżnienie w §20 ust 1 rozporządzenia w sprawie prowadzenia

ksiąg wieczystych dokumentów stwierdzających nabycie własności i dokumentów

stanowiących podstawę oznaczenia nieruchomości pozostaje bez związku

z kwestionowaną odmową wpisu, skoro niezależnie od kwalifikacji dokumentów

złożonych przez wnioskodawców nie mogły one uzasadniać pozytywnego

rozpoznania wniosku.

Ubocznie zauważenia wymaga, iż jedną z podstaw odmowy wpisu,

nie kwestionowaną

przez

skarżących,

zarówno

na

etapie

postępowania

apelacyjnego jak i kasacyjnego, było domaganie się wpisu żądanego prawa

bez obciążeń, w sytuacji gdy stan prawny w dziale III i IV księgi wieczystej zdaniem

sądów na uwzględnienie tak sformułowanego wniosku nie pozwalał.

Z tych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. skarga kasacyjna podlegała

oddaleniu.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 223 § 1

ustawy z 6 lipca 1982r o radcach prawnych (tekst jednolity z 2010 r. Dz. U Nr 10,

poz. 65 z późn. zm.) oraz § 12 ust 4 pkt 2 w zw. z § 7 pkt 5 i § 2 ust. 3

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r w sprawie opłat

za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.

Nr 163, poz. 1349 z późn. zm.).

es