III CSK 75/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 75/09

POSTANOWIENIE

Dnia 4 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa P. sp. z o.o.

przeciwko [...] oraz Skarbowi Państwa – Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w […]

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 listopada 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy w K. odrzucił

pozew w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu

Skarbowego.

Z uzasadnienia postanowienia wynika, że powód domagał się w pozwie

wniesionym

m.in.

przeciwko

Skarbowi

Państwa

–

Naczelnikowi

Urzędu

Skarbowego ustalenia, iż jego odpowiedzialność za zobowiązania byłego

Przedsiębiorstwa „B.”, które nabył na podstawie art. 48 ust. 1 pkt 1 w związku z art.

39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

(tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm., dalej – ustawa o

komercjalizacji i prywatyzacji) i zgodnie z art. 40 ust. 1 tej ustawy wstąpił we

wszelkie jego prawa i obowiązki, jest ograniczona do wartości nabytego

przedsiębiorstwa, ustalonej według stanu z chwili jego nabycia w dniu 30 grudnia

2005 r. (rzeczoznawca oszacował ją na kwotę 1 130 700 zł) i według cen z chwili

zaspokojenia wierzycieli, a powód jest zobowiązany do zaspokojenia wierzycieli

nabytego

w

toku

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

według

pierwszeństwa

zaspokojenia określonego we właściwych przepisach, aż do wyczerpania

wskazanej wyżej sumy stanowiącej górną granicę odpowiedzialności.

Pozwany Skarb Państwa – Naczelnik Urzędu Skarbowego wniósł jednak o

odrzucenie pozwu w stosunku do niego ze względu na niedopuszczalność drogi

sądowej. Zarzucił, że wszelkie kwestie związane ze wstąpieniem powoda w prawa i

obowiązki nabytego Przedsiębiorstwa z zakresu zobowiązań podatkowych reguluje

prawo podatkowe, głównie ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja

podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm., dalej: ordynacja podatkowa).

Sprawa w zakresie dotyczącym zobowiązań podatkowych nie jest zatem sprawą

cywilną w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego (art. 1 i 2 § 3).

Podkreślając kluczowe znaczenie dla oceny podniesionego w sprawie

zarzutu niedopuszczalności drogi sądowej charakteru zobowiązania powoda wobec

pozwanego, Sąd Okręgowy uznał, że sprawa nie jest – ze względu na podatkowy

charakter wspomnianego zobowiązania – sprawą cywilną w rozumieniu Kodeksu

postępowania cywilnego. Żądanie pozwu w zakresie dotyczącym pozwanego

Skarbu Państwa nie podlega zatem rozpoznaniu przez sąd powszechny.

Omawiane postanowienie zostało uzupełnione postanowieniem z dnia 26 maja

2008 r. w zakresie orzeczenia o kosztach procesu przez zasądzenie z tego tytułu

od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego 7 200 zł .

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie powoda

wniesione na wymienione postanowienia Sądu Okręgowego. Sąd odwoławczy nie

podzielił zarzutu skarżącego, że odrzucenie pozwu nastąpiło z naruszeniem art.

199 § 1 i 3 w związku z art. 2 k.p.c. oraz art. 47 ust. 2 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji. Za nie uzasadniony uznał także zarzut wydania postanowienia

uzupełniającego z naruszeniem art. 98 § 1 k.p.c., polegającym na zasądzeniu

kosztów procesu przed uprawomocnieniem się postanowienia o odrzuceniu pozwu.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 ust.

2 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c., art. 33 ustawy

z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst

jedn.: Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.) i przepisów rozdziału 14 działu III

ordynacji podatkowej. Powołując się na te podstawy, wniósł „o uchylenie

zaskarżonego postanowienia (…) w całości i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez

przyjęcie

odrzuconego,

względem

Skarbu

Państwa,

pozwu

do

rozpoznania”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z

powodu

podniesionego

przez

pozwany

Skarb

Państwa

zarzutu

przedmiotem zaskarżonego postanowienia jest jedynie kwestia dopuszczalności

drogi sądowej. Jej rozstrzygnięcie wymaga oceny, czy sprawa – zgodnie z art. 1 i 2

k.p.c. – ma charakter sprawy cywilnej. Ocena sprawy w tym aspekcie zależy przede

wszystkim

od

przedmiotu

procesu.

Przedmiot

procesu

pozwala

bowiem

odgraniczyć drogę sądową w sprawach cywilnych od zakresu innych postępowań,

zwłaszcza postępowania administracyjnego. W doktrynie i w judykaturze przyjmuje

się, że przedmiotem procesu nie jest roszczenie w znaczeniu materialnoprawnym,

lecz tzw. roszczenie procesowe. Ocena sprawy w płaszczyźnie art. 1 k.p.c. zależy

więc – co nieraz podkreślał Sąd Najwyższy – od przedstawionego pod osąd

roszczenia i wskazanego przez powoda stanu faktycznego. Te dwa elementy,

konkretyzując stosunek prawny zachodzący między stronami, kształtują charakter

sprawy i tym samym nadają jej – lub odejmują – przymiot sprawy cywilnej

(postanowienie Sąd Najwyższego z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC

1999, nr 9, poz. 161).

To oznacza, że o dopuszczalności drogi sądowej nie decyduje obiektywne

istnienie prawa podmiotowego, lecz twierdzenie strony o jego istnieniu. Nie można

zatem wykluczyć sytuacji, w których – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 19 grudnia 2003 r., III CK 319/03 (OSNC 2005, nr 2, poz. 31) –

przedstawione zostaną pod osąd żądania oparte na twierdzeniu o prawie

podmiotowym, które nie istnieje nawet w sensie abstrakcyjnym albo nie znajduje

jakiegokolwiek zakotwiczenia w prawie pozytywnym. Takie żądanie będzie dla

każdego sędziego – bez potrzeby głębszej analizy – oczywiście bezzasadne, tym

niemniej konstytucyjna gwarancja jego rozpatrzenia (art. 45 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej) nie pozwoli na nieprzyjęcie go do rozpoznania

(odrzucenie) lub inną aprioryczną odmowę udzielenia ochrony sądowej, wyrażoną

w formie decyzji sądowej o charakterze formalnym. W każdym wypadku konieczna

jest autorytatywna merytoryczna wypowiedź bezstronnego i niezawisłego sądu,

również wtedy, gdy nieuwzględnienie zgłoszonego żądania byłoby z góry

oczywiste.

Trzeba też dodać, że wykładnia art. 1 i 2 k.p.c. powinna pozostawać

w zgodzie z przepisami art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 177 Konstytucji, które

gwarantują każdemu prawo do sądu, przyjmując domniemanie sądu powszechnego

we wszystkich spawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla

właściwości innych sądów. Dlatego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak

i Trybunału Konstytucyjnego pojęcie sprawy cywilnej jest rozumiane szeroko

(por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2000 r., 12/99, OTK 2000,

nr 5, poz. 143; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

12 marca 2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003, nr 10, poz. 129; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 września 2004 r., III CK 566/03, niepubl.).

Uzasadniając dochodzone w sprawie żądanie, powód powołał się na umowę

sprzedaży przedsiębiorstwa z dnia 30 grudnia 2005 r. Wskazał, że konsekwencją

nabycia przedsiębiorstwa na podstawie tej umowy jest ograniczenie zakresu jego

odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe przedsiębiorstwa w sposób

określony w art. 47 ust. 2 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji. Podkreślał, że

podstawą prawną powództwa są przepisy prawa cywilnego; wprawdzie ustawa

o komercjalizacji i prywatyzacji stanowi lex specialis w stosunku do kodeksu

cywilnego,

jednakże

jest

cywilnoprawną

regulacją

przekształceń

majątku

należącego do Skarbu Państwa. Z twierdzeń powoda wynika, że dochodzone

żądanie wiąże on nie tyle z decyzją podatkową (nie kwestionuje wynikającego z niej

istnienia

i

wysokości

zobowiązania

podatkowego)

ile

ze

zdarzeniem

cywilnoprawnym w postaci umowy nabycia przedsiębiorstwa na podstawie

przepisów ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, z którego wynika ograniczenie

jego odpowiedzialności za zobowiązania nabytego przedsiębiorstwa.

W świetle przytoczonych twierdzeń powoda nie powinno więc budzić

wątpliwości, że żądanie zgłoszone w pozwie, wywodzone ze stosunku kreowanego

i regulowanego przepisami prawa cywilnego, ma charakter cywilnoprawny. To zaś

oznacza, że nie było podstaw do uznania, iż niniejsza sprawa nie jest w rozumieniu

Kodeksu postępowania cywilnego sprawą cywilną. W konsekwencji należało

podzielić zarzuty skarżącego, że zakwestionowane postanowienie zostało wydane

z naruszeniem art. 1 i 199 § 1 pkt 1 k.p.c. Uwzględnienie skargi kasacyjnej ze

względu na naruszenie przepisów postępowania nie pozwala jednak wydać Sądowi

Najwyższemu orzeczenia oddalającego podniesiony przez pozwany Skarb Państwa

zarzut, że w sprawie zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej (art. 398 16 k.p.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i 391 § 1

k.p.c.).