III CSK 75/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 75/07

POSTANOWIENIE

Dnia 16 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta N. zastępowanego

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

przy uczestnictwie [...], Miasta N. i Prokuratora Okręgowego w N. zastępowanego

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

o zasiedzenie nieruchomości,

na skutek skargi J.H., F.R., P.R., R.P. i A.Z.

o wznowienie postępowania

w sprawie Ns [...] Sądu Rejonowego w N.

zakończonej prawomocnym postanowieniem z dnia 1 marca 1995 r.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestników: [...]

od postanowienia Sądu Okręgowego w N.

z dnia 19 września 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w N.

do

ponownego

rozpoznania

postępowania kasacyjnego.

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w N.S. po wznowieniu postępowania w sprawie [...]

zakończonego postanowieniem z dnia 1 marca 1995 r., uchylił to postanowienie,

zniósł postępowanie, którego dotyczyła skarga o wznowienie i oddalił wniosek

Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta N. o zasiedzenie nieruchomości położonej w

N. przy ul. R. 14. Sąd ten ustalił, że nieruchomość będąca przedmiotem

postępowania stanowiła własność małżonków S. i A.R. Budynek mieszkalny

położony na tej nieruchomości został w czasie wojny zajęty przez różne osoby

fizyczne. W 1948 r. Okręgowy Urząd Likwidacyjny przywrócił A.R. posiadanie

nieruchomości. W 1949 r., działając przez pełnomocnika, wynajęła ona lokale

użytkowe położone na parterze i I piętrze na okres do 31 marca 1952 r. Pozostałe

pomieszczenia w budynku były zajmowane przez osoby fizyczne na cele

mieszkalne na podstawie przydziału. Remonty budynku realizował częściowo

administrator ustanowiony przez właścicielkę, a częściowo Państwo. Od 1 stycznia

1952 r. budynek był administrowany przez Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki

Komunalnej i Mieszkaniowej (MPGKiM) w N. W 1968 r. pomieszczenia, które do lat

60- tych były zajmowane na potrzeby hurtowni, otrzymał Młodzieżowy Dom Kultury.

Od 1978 r. w jego posiadaniu jest cały budynek.

Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek o stwierdzenie zasiedzenia

nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż posiadanie wykonywane przez Skarb

Państwa nie miało charakteru posiadania w znaczeniu cywilnoprawnym. Brak było

wprawdzie ustaleń, że została wydana decyzja o przejęciu nieruchomości w zarząd

państwowy, jednakże działania podejmowane przez Skarb Państwa spełniały

właśnie taką funkcję, jak sprawowanie zarządu o charakterze publicznym.

Sąd Okręgowy w N. po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy, postanowieniem

z dnia 19 września 2006 r., zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że

stwierdził nabycie nieruchomości przez Skarb Państwa w wyniku zasiedzenia, z

dniem 1 września 1982 r. Akceptując ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

Sąd

Okręgowy

nie

podzielił

jego

oceny

co

do

charakteru

posiadania

wykonywanego przez Skarb Państwa, poczynając od 1952 r. Od tego czasu

budynek znajdował się w ewidencji MPGKiM w N. Skarb Państwa objął budynek w

posiadanie w drodze czynności faktycznych, w związku z nie wykonywaniem

władztwa przez właścicieli. Nie miało to związku z aktami władczymi Państwa i do

posiadania przez Skarb Państwa miało zastosowanie domniemanie z art. 339 k.p.c.

Uczestnicy postępowania nie obalili zaś domniemania o samoistności posiadania

Skarbu Państwa. W ocenie Sądu drugiej instancji należało zatem przyjąć, że

najpóźniej w chwili, gdy upłynął okres obowiązywania umowy najmu, a zatem od

dnia 1 września 1952 r. rozpoczął się bieg terminu zasiedzenia na rzecz Skarbu

Państwa. Jednocześnie Sąd Okręgowy uznał, że wbrew twierdzeniom uczestników

postępowania nie nastąpiło przerwanie biegu zasiedzenia na podstawie art. 121 pkt

4 k.c. Przemawiało to za zmianą zaskarżonego postanowienia i uwzględnieniem

wniosku, w sposób wskazany w treści postanowienia z dnia 19 września 2006 r.

Skarga kasacyjna uczestników postępowania ad 1-9 została oparta o obie

podstawy określone w art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia

przepisów postępowania skarżący zarzucili obrazę art. 386 § 6 k.p.c., art. 382

w zw. z art. 207 § 3 k.p.c., art. 231 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 w zw.

z art. 517 i 357 k.p.c., art. 227 k.p.c., art. 228 k.p.c., art. 229 k.p.c. i art. 230 k.p.c.

W ramach zaś podstawy naruszenia prawa materialnego podnieśli zarzut obrazy

art. 172 § 2 k.c. w zw. z art. 50 § 2 Prawa rzeczowego, art. 336 k.c., art. 339 k.c.,

art. 340 k.c., art. 341 k.c., art. 1 k.c., art. 5 k.c., art. 175 w zw. z art. 121 pkt 4 k.c.

W oparciu o te zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia

w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w N. do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu, choć nie wszystkie zawarte

w niej zarzuty były usprawiedliwione. Dotyczy to w pierwszym rzędzie zarzutu

naruszenia szeregu przepisów „ regulujących ogólne warunki dokonywania ustaleń

faktycznych” i w konsekwencji wadliwego ustalenia, że w 1952 r. Skarb Państwa

wszedł w posiadanie nieruchomości. Wbrew stanowisku skarżących brzmienie art.

3983 § 3 k.p.c. wyklucza możliwość uwzględnienia skargi kasacyjnej w oparciu

o zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Nie sposób podzielić

również zarzutu skargi kasacyjnej, że ocena Sądu drugiej instancji o działaniu

Skarbu Państwa w sferze cywilno-prawnej, prowadzącym do nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie, była wynikiem zastosowania domniemania

o takim ich charakterze, co miałoby skutkować naruszeniem art. 386 § 6 k.p.c. oraz

art. 231 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy w rzeczywistości wskazał, jakie

okoliczności faktyczne ustalone w toku postępowania przemawiały za tego rodzaju

oceną. Stanowisku skarżącego w tym zakresie przeczy jednocześnie również inny

zarzut skargi kasacyjnej, dotyczący dokonania ustaleń faktycznych w zakresie

przejęcia nieruchomości we władanie przez Skarb Państwa, w oparciu o spóźnione

dowody z przesłuchania świadków. Sam zaś zarzut naruszenia z tego względu art.

382 k.p.c. był bezzasadny, bowiem przepis ten nie dotyczy zasad przeprowadzania

nowych dowodów w postępowaniu apelacyjnym. W skardze kasacyjnej nie

zarzucono zaś naruszenia art. 381 k.p.c., który odnosi się do tej kwestii.

W skardze kasacyjnej zasadnie zarzucono natomiast, że w oparciu

o dokonane w sprawie ustalenia faktyczne Sąd drugiej instancji przyjął wewnętrznie

sprzeczną

podstawę

wydania

zaskarżonego

postanowienia,

co

stanowiło

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy stwierdził bowiem, że Skarb Państwa

stał się posiadaczem nieruchomości w styczniu 1952 r., a za takim ustaleniem

miało przemawiać umieszczenie nieruchomości w ewidencji zasobów komunalnych

prowadzonej przez MPGKiM w N. W ocenie Sądu drugiej instancji wskazywało to

na „ zaniechanie wykonywania aktów posiadania przez właścicieli”. Jednocześnie

Sąd Okręgowy stwierdził, że bieg terminu zasiedzenia rozpoczął się w dniu 1

września 1952 r., po upływie okresu obowiązywania umowy najmu lokali

użytkowych. Sąd ten nie wyjaśnił, z jakich powodów uznał, że posiadanie przez

Skarb Państwa rozpoczęło się w czasie obowiązywania tej umowy, a jednocześnie

nie spowodowało to rozpoczęcia biegu zasiedzenia.

Wymaga też podkreślenia, że skoro fakt zawarcia umowy najmu stanowił

w ocenie Sądu Okręgowego okoliczność istotną dla rozpoczęcia się biegu terminu

zasiedzenia, to niezrozumiały jest brak oceny skutków korzystania nadal przez

najemców z nieruchomości, mimo upływu terminu obowiązywania umowy.

W skardze kasacyjnej trafnie podniesiono, że Sąd Okręgowy zaakceptował

ustalenie

Sądu

pierwszej

instancji

wskazujące,

że

najemcy

korzystali

z pomieszczeń wykorzystywanych na potrzeby hurtowni aż do lat 60-tych. Skarżący

zarzucili zasadnie, że w związku z tym ustaleniem nie rozważono, czy umowa

najmu nie uległa przedłużeniu i nadal wiązała strony, co nie było wykluczone

z uwagi na możliwość jej kontynuowania poprzez czynności konkludentne.

W skardze kasacyjnej podniesiono również trafnie, że Sąd drugiej instancji

nie rozważył dostatecznie w jakich działaniach Skarbu Państwa przejawiała się

wola Skarbu Państwa co do samoistnego posiadania nieruchomości i samo

posiadanie nieruchomości. Należy zakładać, że było to wynikiem przywiązywania

przez Sąd Okręgowy nadmiernej wagi do kwalifikowania działań podejmowanych

przez Skarb Państwa wyłącznie w kategoriach imperium lub dominium i założenia,

że brak działań mieszczących się w ramach typowych dla imperium przesądza

o wykonywaniu posiadania przez Skarb Państwa na zasadach określonych przez

prawo cywilne. W skardze kasacyjnej zasadnie przy tym zarzucono, że Sąd drugiej

instancji w sposób błędny przeciwstawił czynności faktyczne, takie jak dokonywanie

remontów i pobieranie czynszu aktom władczym dokonywanym w ramach

imperium. W rzeczywistości dla oceny, czy rozpoczął się bieg terminu zasiedzenia,

istotne było jedynie stwierdzenie, czy czynności podejmowane przez Skarb

Państwa odpowiadały cechom posiadania w rozumieniu art. 336 k.c. Tylko

wówczas mógłby znaleźć zastosowanie art. 339 k.c., przewidujący domniemanie

samoistności posiadania. Mimo że Sąd pierwszej instancji wyraźnie podkreślił,

że działania podejmowane przez Skarb Państwa w odniesieniu do nieruchomości

miały cechy typowe dla zarządu państwowego wykonywanego na podstawie

rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r.

w sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy, Sąd Okręgowy ocenę

tę uznał za nieistotną jedynie z tego względu, że powołane wyżej przepisy weszły

w życie po umieszczeniu

nieruchomości w ewidencji zasobów komunalnych.

Stanowisko to było nie uzasadnione tym bardziej, że wymóg posiadania

samoistnego, jako warunek nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

nie odnosi się wyłącznie do chwili objęcia nieruchomości w posiadanie, lecz całego

okresu posiadania wymaganego do nabycia w ten sposób własności. Sytuacja

w tym zakresie mogła zaś ulegać zmianie, chociażby ze względu na zmianę

przeznaczenia nieruchomości i ostateczne przekazanie jej innej jednostce

organizacyjnej na potrzeby Młodzieżowego Domu Kultury.

Z tych względów skarga kasacyjna była uzasadniona i zaskarżone

postanowienie podlegało uchyleniu na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. Z uwagi na

wskazane wyżej przyczyny uwzględnienia skargi kasacyjnej, bezprzedmiotowe

stało się rozważanie przy jej rozpoznaniu pozostałych zawartych w niej zarzutów,

dotyczących naruszenia art. 5 i 124 pkt 4 k.c. Potrzeba ich oceny zachodziłaby

bowiem dopiero wówczas, gdyby zostało przesądzone istnienie przesłanek dla

stwierdzenia nabycia własności nieruchomości w wyniku zasiedzenia.