III CSK 74/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 74/13

POSTANOWIENIE

Dnia 7 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku E. O.

przy uczestnictwie R. D. i H. D.

o dział spadku i zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 14 września 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika R. D. oraz

uczestniczki H. D. kwoty po 900 (dziewięćset) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy w oddalił wniosek

E. O. o dokonanie częściowego działu spadku po B. D., J. D. i M. T.

We wniosku o dział spadku i zniesienie współwłasności wskazano, że

umowa o dziale spadku w formie aktu notarialnego z dnia 29 czerwca 1999 r.

pomiędzy wnioskodawczynią a uczestnikiem postępowania jest pozbawiona

skutków prawnych. Jak ustalił Sąd Rejonowy, wnioskodawczyni oraz uczestnik R.

L. D. dokonali wymienioną umową częściowego działu spadku po B. F. i H. D. oraz

M. T. w ten sposób, że R. L. D. nabył prawo odrębnej własności lokalu

mieszkalnego nr 2 położonego na piętrze budynku znajdującego się przy ul. M. w

K., dla którego Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr KW […] oraz

udział

w

1/2

części

we

współwłasności

nieruchomości,

oznaczonej

nr

ewidencyjnym działki 254, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr […];

natomiast E. O. nabyła spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego

położonego w K. przy ul. Z. […]. Według oświadczeń stron umowy, dokonany dział

spadku był ostateczny i w przyszłości nie będą wnosić żadnych roszczeń. Dnia 7

sierpnia 2007 r. wnioskodawczyni oraz uczestnik zawarli na piśmie porozumienie

zgodnie oświadczając, że zawierając umowę w dniu 29 czerwca 1999 r. działali

w błędzie, gdyż ich intencją było jedynie przeniesienie na uczestnika prawa

odrębnej

własności

lokalu

mieszkalnego

bez

udziału

we

współwłasności

nieruchomości gruntowej, na której postawiony jest także budynek gospodarczy –

zakład piekarniczy.

Ponieważ po tej umowie uczestnik nie poczynił żadnych

działań, wnioskodawczyni dnia 13 lutego 2008 r. złożyła oświadczenie o uchyleniu

się od skutków prawnych umowy o dział spadku.

Według

Sądu

Rejonowego,

brak

było

podstaw

do

przyjęcia,

że wnioskodawczyni zawierając umowę w formie aktu notarialnego w przedmiocie

działu spadku z uczestnikiem R. D., działała pod wpływem błędu co do czynności

prawnej i nie zdawała sobie sprawy z tego, że skutki umowy rozciągną się na całą

spadkową nieruchomość. Ponadto według Sądu I instancji uprawnienie to wygasło,

gdyż wnioskodawczyni nie później niż w styczniu 2000 r. dowiedziała się z treści

decyzji w sprawie ustalenia podatku od nieruchomości, że uczestnik postępowania

nabył poza prawem odrębnej własności lokalu również udział ½ części

nieruchomości i wzniesionego na niej budynku gospodarczego.

Sąd przyjął również, że nie zachodzi nieważność umowy z powodu wyzysku

przez uczestnika postępowania. Umowa bowiem zawierana była dobrowolnie,

a dysproporcja wartości świadczeń w tej sytuacji nie ma znaczenia, skoro strony

miały pełną swobodę w kształtowaniu umowy. Ponadto treść umowy była

zrozumiała i odpowiadała wymogom formalnym przepisom ustawy z dnia 14 lutego

1991 r. Prawo o notariacie oraz przepisom ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r.

o własności lokali i ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

Nie wpływa na ważność umowy okoliczność, że w treści § 2 umowy brak jest po

słowach „wraz z prawami z jego własnością” słowa „związanymi”, bowiem nie

można przenieść lokalu bez udziału w nieruchomości wspólnej.

Rozpoznając apelację wnioskodawczyni, Sąd Okręgowy podzielił w całości

ustalenia faktyczne i argumentację Sądu Rejonowego. W szczególności nie uznał,

że wnioskodawczyni działała pod wpływem błędu zawierając przedmiotową umowę

oraz aby ewentualny błąd polegał na przekonaniu, że uczestnik nabywa jedynie

prawo do odrębnej własności lokalu. Sąd Rejonowy wskazał, że wnioskodawczyni

stawała wcześniej do innych czynności notarialnych, w tym także do umowy

darowizny odrębnej własności innego lokalu wraz z udziałem w nieruchomości

gruntowej.

We wstępie aktu notarialnego został zawarty dokładny opis prawa

przysługującego B. i H. małżonkom D. Zdaniem Sądu, nawet gdyby przyjąć

działanie wnioskodawczyni pod wpływem błędu, to i tak wygasło jej uprawnienie do

uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli ze względu na

upływ rocznego terminu przewidzianego w art. 88 § 2 k.c., który upłynął w 2001 r.

Sąd Okręgowy podzielając podobne wnioski Sądu Rejonowego uwzględnił, że

wnioskodawczyni pracując w siedzibie piekarni miała dostęp do wszystkich

dokumentów, jakie pozostały po rodzicach od 1999 r. Widziała też decyzje w

sprawie opłat podatku od nieruchomości za 2000 r. adresowane do uczestników, w

których treści znajdował się szczegółowy wykaz nieruchomości.

Wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu drugiej

instancji oddalającego apelację. Zarzuciła w niej:

1). naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 58 § 1 k.c. w związku

z art. 3 ust. 1 i 2 ustawy o własności lokali z dnia 24 czerwca 1994 r. (w brzmieniu

obowiązującym w dacie zawarcia umowy z dnia 29 czerwca 1999 r. (Dz. U.

z 1994 r., Nr 85, poz. 388 ze zm. – dalej jako u.w.l.) przez niezastosowanie tych

przepisów i przyjęcie, że mimo nie przeniesienia przez wnioskodawczynię na rzecz

uczestnika postępowania udziału w nieruchomości, na której wydzielono lokal nr 2,

objętym tym rozrządzeniem, umowa jest ważna;

2). naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 58 § 1 k.c.

w zw. z art. 80 § 1, 2, 3 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie

w brzmieniu z daty dokonywania czynności (Dz. U. z 1991 r., Nr 28, poz. 153 ze

zm. dalej jako u.p.n.) i w rezultacie tej błędnej wykładni przyjęcie, iż akt notarialny,

w którym notariusz przenosząc na uczestnika postępowania lokal, opisał zakres

tego przeniesienia „wraz z prawami z jego własnością” pomijając zwrot „wraz

z udziałem w wysokości ½ własności nieruchomości, jest prawidłowy;

3). naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 65 § 1 i 2 k.c. przez nie

zastosowanie tego przepisu do wykładni umowy stron z dnia 7 sierpnia 2007 r.,

a następnie nie dokonanie wykładni tej umowy, a także ustaleń, czy uczestnik

postępowania skutecznie od tej umowy odstąpił i w to miejsce na podstawie art.

245 k.p.c. przyjęcie, że umowa wnioskodawczyni z uczestnikiem postępowania,

w której obie strony zgodnie stwierdzają, że akt ten krzywdzi wnioskodawczynię,

nie wiąże stron, co do poczynionych tam ustaleń.

4). naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 58 § 2 k.p.c. przez nie

zastosowanie w sprawie tego przepisu, w sytuacji istnienia rażącej dysproporcji

świadczeń wynikających z aktu notarialnego z dnia 29 czerwca 1999 r.

sporządzonego jako umowę o dział spadku i zaznaczenia w tym akcie § 3 umowy,

że kończy ona rozliczenia miedzy stronami z tytułu działu spadku, pomimo istnienia

dowodów w postaci decyzji wywłaszczeniowej, ustalonej wartości nieruchomości

i wartości piekarni oraz opinii biegłej, z której wynika, że wnioskodawczyni

przeniosła na rzecz uczestnika postępowania wartość majątkową około 10 razy

większą.

5). naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało wpływ

na wynik sprawy, a mianowicie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c., przez nie sporządzenie przez Sąd Okręgowy uzasadnienia

postanowienia, w zakresie dokonującym rozliczenia wnioskodawczyni i uczestnika

postępowania dla ustalenia ekwiwalentności, bądź jej braku umowy notarialnej

z dnia 29 czerwca 1999 r. Brak uzasadnienia w tym zakresie, uniemożliwia,

zdaniem skarżącej, kontrolę rozumowania Sądu oddalającego ten zarzut.

Na tych podstawach wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia

w

całości

i

przekazanie

sprawy

Sądowi

Okręgowemu

do ponownego rozpoznania, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia

co do kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie doszło do naruszenia wskazanego przez wnioskodawczynię art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i 13 § 2 k.p.c. w sposób i w zakresie wskazanym

w skardze kasacyjnej. Wprawdzie wniosek dotyczy wyjścia ze współwłasności

masy spadkowej i w ramach tego postępowania znaczenie miałoby precyzyjne

ustalenie

otrzymanych

od

spadkodawców

przez

spadkobierców

darowizn

podlegających zaliczeniu na poczet ich sched spadkowych, to jednak w istocie spór

skoncentrował się na ocenie ważności i skuteczności umownego działu spadku.

W tych ramach Sądy obu instancji jedynie ogólnie uwzględniły poczynione na

rzecz wnioskodawczyni i uczestników darowizny formułując tezę o porównywalnym,

a nie o jednakowym wyposażeniu wnioskodawczyni i uczestnika przez ich

spadkodawców.

Te okoliczności mają także znaczenie przy ocenie innego zarzutu skargi

kasacyjnej, odnoszącego się od art. 58 § 2 k.c., naruszonego w ocenie skarżącej

przez jego zastosowanie, pomimo rażącej dysproporcji świadczeń wynikających

z umowy notarialnej. Wstępnie jednak w ramach tej oceny trzeba za Sądem

Apelacyjnym podnieść, iż w umownym dziale spadku istotną cechą jest

wzajemność ustępstw czynionych przez strony, a to oznacza, że ekwiwalentność

świadczeń nie musi mieć zastosowania. Wynika to także z zasady swobody

zawierania umów. Stosownie do postanowień art. 3531 k.c. strony mogą

ukształtować wedle swego uznania treści stosunku umownego, o ile nie zachodzą

ustawowe ograniczenia wynikające z natury tego stosunku, ustawy lub zasad

współżycia społecznego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 marca

2008 r., IV CSK 478/07 (niepubl.) z wyrażonej w art. 3531 k.c. zasady swobody

umów wynika przyzwolenie na faktyczną nierówność stron umowy. Z kolei

w wyroku z dnia 23 maja 2013 r. (sygn. akt IV CSK 658/12, niepubl.) Sąd

Najwyższy podkreślił, że nieekwiwalentność sytuacji prawnej stron umowy nie

wymaga co do zasady istnienia okoliczności, które by ją usprawiedliwiały, skoro

stanowi ona wyraz woli stron. Natomiast obiektywnie niekorzystna dla jednej strony

treść umowy mogłaby zasługiwać na negatywną ocenę moralną, a w konsekwencji

prowadzić do uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego

w sytuacji, gdy do takiego ukształtowania stosunków umownych, który jest dla niej

w sposób widoczny krzywdzący, doszło przy świadomym lub tylko spowodowanym

niedbalstwem, wykorzystaniu przez drugą stronę swojej silniejszej pozycji. Taka

sytuacja nie wystąpiła w przedmiotowej sprawie.

Trzeba mieć też na względzie, że na decyzje spadkobierców umawiających

się co do działu spadku miały niewątpliwie wpływ inne zaszłe wcześniej zdarzenia,

w tym zwłaszcza darowizny poczynione na ich rzecz przez spadkodawców. Poza

tym, przy ocenie wartości świadczeń uzyskanych w wyniku umownego działu

spadku należy porównywać ich wartość ekonomiczną z daty dokonania tej

czynności, a bezpodstawne jest powoływanie się na aktualny stan i wartość

przedmiotów majątkowych objętych dokonanym wiele lat temu umownym działem.

Według prawidłowej oceny Sądu Apelacyjnego, z treści kwestionowanej

umowy wynika, iż przedmiotem przeniesienia była odrębna własność lokalu

mieszkalnego

oraz

związany

z

tym

prawem

udział

we

współwłasności

nieruchomości wspólnej. Taki wniosek został słusznie wyprowadzony nie tylko

z treści § 2 umowy ale także z dokładnego opisu prawa do nieruchomości

gruntowej przysługującego B. i H. małżonkom D. zamieszczonego w § 1 a aktu

notarialnego, do którego nawiązuje zapis § 2 umowy.

Zgodnie z treścią art. 3 ust. 1 i 2 u.w.l. w razie wyodrębnienia własności

lokali właścicielowi lokalu przysługuje udział w nieruchomości wspólnej jako prawo

związane z własnością lokalu. Nieruchomość wspólną stanowi grunt oraz części

budynku i urządzenia, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli lokali.

W chwili zawarcia umowy o dział spadku, wobec niewydzielenia działki niezbędnej

do korzystania z budynku mieszkalnego, nieruchomość wspólna obejmowała całą

działkę ewidencyjną oznaczoną numerem 254 o powierzchni 988 m 2. Ponieważ

zgodnie z rzeczywistą treścią kwestionowanej przez wnioskodawczynię umowy

doszło nie tylko do przeniesienia samego prawa odrębnej własności lokalu

mieszkalnego ale także do przeniesienia związanego z prawem własności lokalu

udziału we współwłasności nieruchomości wspólnej, nie można podzielić

stanowiska wnoszącej skargę kasacyjną, że opisywana umowa jest nieważna ze

względu na pominięcie przeniesienia udziału w nieruchomości wspólnej.

Podobnie nie ma uzasadnionych podstaw do przyjęcia sankcji nieważności

czynności prawnej w związku z zachowaniem się notariusza. Podniesione

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 80 § 1, 2, 3 u.p.n. są skierowane do

notariusza jako osoby urzędowej, który powinien sporządzić akt notarialny

w sposób

zrozumiały

i

czytelny,

powinien

też

czuwać

nad

należytym

zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których

czynność ta może powodować skutki prawne. Naruszenie tych obowiązków, które

może narazić stronę na niekorzystne dla niej skutki z uwagi na użyty w akcie

notarialnym język prawa w sposób budzący wątpliwości co do treści złożonego

oświadczenia, przesądzać może o ewentualnej winie notariusza (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 czerwca 2002 r., III CKNB 694/00, OSNC 2003/9/124) ale

nie o ważności samej czynności prawnej ze względu na jej formę, czy treść.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c. przez

nieuwzględnienie, że sama umowa z dnia 7 sierpnia 2007 r. wywołała skutki

w odniesieniu do stanu prawnego ukształtowanego umową o dział spadku. Z tym

poglądem nie można się zgodzić. Skutek ten, mogłaby wywołać zgodna wola

rozwiązania umowy o dziale spadku ale zawarta w tej samej, notarialnej formie

(art. 77 § 3 k.c.). Sama skarżąca przyznaje skardze kasacyjnej, że spisane dnia

7 sierpnia 2007 r. jej oświadczenie oraz oświadczenie uczestnika stwierdzają ich

wolę w zakresie działu spadku. Dlatego bez względu na ocenę tych oświadczeń,

gdyby nawet założyć istnienie rozbieżności pomiędzy rzeczywistą wolą stron

umowy a jej treścią wyrażoną w formie notarialnej, to wówczas pozostawałaby do

rozważenia kwestia uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli

złożonego pod wpływem błędu. Okoliczności te rozważał Sąd drugiej instancji

i wykluczył taką możliwość między innymi ze względu na uchybienie przez

wnioskodawczynię

zawitego

rocznego

terminu

do

złożenia

oświadczenia

o uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego w akcie notarialnym

z dnia 29 czerwca 1999 r., liczonego zgodnie z art. 88 § 2 k.c. od dnia wykrycia

błędu. Słuszność tego stanowiska, jak też ocena, czy wnioskodawczyni

rzeczywiście złożyła dnia 26 sierpnia 1999 r. oświadczenie woli pod wpływem błędu

pozostają poza granicami podstaw skargi kasacyjnej (art. 39813 § 3 k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw. z art. 13 § 3

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną wnioskodawczyni. O kosztach postępowania

kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 520 § 3 w związku z art. 13

§ 2, 391 § 1, 39821 k.p.c.

es