III CSK 73/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 73/08

POSTANOWIENIE

Dnia 10 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Barbara Myszka

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z wniosku A. POLAND S.A. w K. (poprzednio M. Poland S.A. w K.)

przy uczestnictwie J. J.

o zasiedzenie służebności,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2008 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

[…]

z dnia 7 września 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz

uczestniczki postępowania kwotę 900 zł tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca M. Poland w K. wniósł o stwierdzenie, że z dniem 1.10.2000

r. nabył w drodze zasiedzenia służebność gruntową polegającą na przesyle wody

pobieranej z W. instalacjami o charakterze przemysłowym, przebiegającymi do

działek nr 38/11 i 38/10 obręb 42 jako nieruchomości władnących przez działkę nr

38/7 obręb 42 jako nieruchomość obciążoną.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 8.12.2006 r. wniosek oddalił,

ustalając, co następuje:

Działki nr

38/10 i 38/11 obręb 42 K. – N.

stanowią własność Skarbu

Państwa. W księdze wieczystej na nr […] zamieszczona jest wzmianka o

niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym z uwagi na

powstanie prawa użytkowania wieczystego tych działek na rzecz wnioskodawcy.

Skarb Państwa w 1952 r. dokonał wywłaszczenia nieruchomości pod budowę

portu, które objęło też w/w działki. W dniu 11.08.1965 r. Prezydium Wojewódzkiej

Rady Narodowej - Wydział Gospodarki Wodnej w K. udzieliło Hucie […]

pozwolenia wodno-prawnego na pobór wody z rzeki W/ w ilości maksymalnej 8,9

m/sek. dla zaopatrzenia w wodę przemysłową ww. przedsiębiorstwa. Kombinat

Metalurgiczny stanowił przedsiębiorstwo państwowe do dnia 30 kwietnia 1997 roku.

W wyniku komercjalizacji został przekształcony w spółkę akcyjną z siedzibą w K.,

występującą pod firmą Huta […]. Spółka ta weszła następnie w skład Spółki

Akcyjnej Polskie Huty Stali, która z kolei zmieniała firmę na I. Polska l SA i M.

Poland S.A. Ustalono, że przez działkę 38/7 przebiegają liczne sieci wodne na

teren przedsiębiorstwa wnioskodawcy, jak i do działek 38/10 i 38/11.

Aktem notarialnym nr 14320/98 z dnia 11 września 1998 roku A. K. nabył

prawo użytkowania wieczystego nieruchomości, stanowiącej działkę nr 38/7, obr.

42 K. Decyzją z dnia 31 grudnia 1999 roku, Prezydent Miasta K. orzekł o

przekształceniu prawa użytkowania wieczystego ww. nieruchomości w prawo

własności na rzecz A. K.

W dniu 5 stycznia 2003 r., poprzednik prawny

uczestniczki, wystąpił z pozwem przeciwko Polskim Hutom Stali […] S.A. w K. o

opróżnienie i przywrócenie do stanu pierwotnego części nieruchomości gruntowej o

nr 38/7, obr. 42 oraz zasądzenie na jego rzecz kwoty 802.400 zł tytułem należności

za bezumowne korzystanie z ww. gruntu.

W dniu 8 marca 2005 roku A. K. przeniósł własność nieruchomości,

stanowiącej działkę nr 38/7, obr. 42 K.

na rzecz J. Z. J. - uczestniczki

postępowania.

Dokonując oceny prawnej stanu faktycznego przy uwzględnieniu treści art.

292 k.c., 172-176 oraz art. 352 k.c. Sąd Rejonowy wskazał, że działki nr 38/10,

38/11 i 38/7 z obrębu 42 K. w okresie rozpoczęcia przez poprzednika prawnego

wnioskodawcy korzystania z nich w zakresie odpowiadającym służebności,

stanowiły część mienia ogólnonarodowego, a poprzednik prawny wnioskodawcy

był przedsiębiorstwem państwowym. W tej sytuacji nie można uznać, aby

korzystanie przez poprzednika prawnego wnioskodawcy z urządzeń przesyłowych

było posiadaniem prowadzącym do zasiedzenia, skoro po stronie posiadacza, jak i

właściciela nieruchomości występował ten sam podmiot tj. Skarb Państwa. Bieg

terminu zasiedzenia dla poprzednika prawnego wnioskodawcy rozpoczął się

dopiero w dniu 2.02.1989 r. i nie upłynął w dacie orzekania.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 7.09.2007 r. oddalił apelację

wnioskodawcy.

Uzasadniając

to

rozstrzygnięcie

Sąd

Okręgowy

wskazał

następujące argumenty:

Po pierwsze, pozwolenie wodnoprawne uprawnia jedynie do szczególnego

korzystania z wód nie rodzi natomiast praw do nieruchomości i urządzeń wodnych

oraz nie narusza prawa własności i uprawnień osób trzecich przysługujących

wobec tych nieruchomości i urządzeń.

Po drugie, służebność gruntowa jest częścią składową nieruchomości i jako

taka nie może być odrębnym przedmiotem obrotu. Oznacza to, że nie może być

mowy o posiadaniu służebności i nabyciu jej w drodze zasiedzenia przez osobę,

która nie jest właścicielem lub użytkownikiem wieczystym nieruchomości władnącej.

W niniejszej sprawie właścicielem nieruchomości władnącej był - Skarb Państwa,

a nieruchomość ta pozostawała jedynie w zarządzie poprzednika prawnego

wnioskodawcy, jako przedsiębiorstwa państwowego. Ten poprzednik prawny

uzyskał

użytkowanie

wieczyste

gruntów

i

własność

budynków

z

dniem

21.10.2001 r. na podstawie art. 28 ustawy z dnia 24.08.2001 r. o restrukturyzacji

hutnictwa żelaza i stali. Dopiero od tego dnia poprzednik prawny uzyskał tytuł

prawny do posiadania nieruchomości władnącej we własnym imieniu.

Po trzecie, nieruchomość, która ma być obciążona służebnością także była

własnością Skarbu Państwa i dopiero umową z 11.09.1998 r. została oddana

w użytkowanie wieczyste poprzednika prawnego uczestniczki postępowania.

Oznacza to, że dopiero od dnia 12.09.1998 r. mógł rozpocząć się bieg zasiedzenia

służebności gruntowej.

Po czwarte, poprzednik prawny uczestniczki postępowania wystąpił

przeciwko wnioskodawcy żądaniem przywrócenia do stanu poprzedniego działki nr

38/7, a więc nastąpiło przerwanie biegu zasiedzenia.

Wnioskodawca zaskarżył to postanowienie skargą kasacyjną. W ramach

podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. wskazał na naruszenie:

-

art. 172 k.c. w związku z art. 10 ustawy z dnia 28.07.1990 r. o zmianie

ustawy – kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) w zbiegu z ustawą

z dnia 31.01.1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 3, poz.

11) przez jego niezastosowanie;

-

art. 7 ustawy z dnia 29.09.1990 r. o zmianie ustawy i gospodarce gruntami

i wywłaszczenia nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) oraz art. 28

i 29 ustawy z dnia 24.08.2001 r. o restrukturyzacji hutnictwa żelaza i stali

(Dz.U. Nr 111, poz. 1196) przez błędną wykładnię;

-

art. 352 i art. 292 k.c. przez błędną wykładnię i pominięcie przepisów

ustrojowych o przedsiębiorstwie państwowym.

W ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c.

zarzucono naruszenie art. 217 k.p.c. w związku z art. 224 § 1 i art. 233 § 1 oraz

art. 328 § 2 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 8.12.2006 r. i przekazanie sprawy temu

Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia przepisów

postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Skarżący zarzucił na naruszenie art. 217 k.p.c., art. 224 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c.

przez to, że sąd nie przeprowadził zawnioskowanych dowodów. Zarzut ten nie jest

uzasadniony. Wskazana argumentacja odnosić się może jedynie do naruszenia art.

217 k.p.c., a nie przystaje do zarzutu naruszenia pozostałych, wskazanych

w skardze kasacyjnej przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Należy też

zauważyć, że postanowienie o odmowie dopuszczenia niektórych dowodów

wskazanych we wniosku podjął Sąd Rejonowy, a nie Sąd Okręgowy, zaś

w apelacji nie zgłoszono zarzutu naruszenia art. 217 k.p.c. Najistotniejsze wszakże

jest to, że odmowa dopuszczenia wnioskowanych dowodów przez Sąd Rejonowy

była – w okolicznościach sprawy w pełni uzasadniona. Stan faktyczny sprawy jest

przecież bezsporny, a jedynie jego ocena prawna dokonana przez sądy obu

instancji jest kwestionowana przez skarżącą. Dla dokonania tej oceny oczywiście

zbędne było przeprowadzenie jakichkolwiek dalszych dowodów poza tymi, które

w sprawie przeprowadzono.

Przechodząc do zarzutów naruszenia prawa materialengo stwierdzić należy,

że w świetle art. 352 § 1 k.c., art. 292 i 172 k.c. możliwość nabycia służebności

gruntowej przez zasiedzenie, nie może być kwestionowana. Przepisy te określają

możliwości nabycia przez zasiedzenie także służebności gruntowej związanej

z posadowieniem na cudzym gruncie urządzeń, o których stanowi art. 49 k.c.,

wskazując na przesłanki tego nabycia, jak i podmioty, na rzecz których stwierdzenie

nabycia służebności przez zasiedzenie może nastąpić. Punktem wyjścia musi być

wskazanie na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2003 r. III CZP 75/02

(OSNC 2003, nr 11, poz. 142), w której – co do zasady – dopuszczono możliwość

ustanowienia na rzecz nieruchomości należącej do przedsiębiorcy przesyłowego

służebności gruntowej polegającej na zapewnieniu na czas nieokreślony dostępu

do tych urządzeń. Pogląd ten należy uznać za uzasadniony mimo, że dość

dyskusyjne jest wykazanie przesłanki z art. 285 § 2 k.c. Wychodząc m.in. z tych

założeń ustawą z dnia 30.05.2008 r. dokonano zmiany

kodeksu

cywilnego,

wprowadzając do naszego ustawodawstwa tzw. służebność przesyłu, jako

szczególny rodzaj służebności gruntowej. Jeśli więc w drodze umownej można

ustanowić służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu, to

dopuszczalne jest nabycie tej służebności w drodze zasiedzenia. Jest to możliwe

przy spełnieniu przesłanek zasiedzenia. Podstawową przesłanką jest niewątpliwie

posiadanie tej służebności jako posiadacz samoistny; dobra bądź zła wiara ma

jedynie wpływ na okres posiadania prowadzący do zasiedzenia. W tym zakresie

bezspornym jest, że zarówno nieruchomość władnąca, jak i nieruchomość

obciążona (na której wnioskodawca miałby uzyskać służebność gruntową) należały

do Skarbu Państwa z tym, że w odniesieniu do nieruchomości władnącej

poprzednik prawny wnioskodawcy (będący przedsiębiorstwem państwowym)

uzyskał – w drodze uwłaszczenia – z dniem 21.10.2001 r. z mocy prawa,

użytkowanie wieczyste. Natomiast co do nieruchomości obciążonej, to została ona

oddana

w

użytkowanie

wieczyste

poprzednikowi

prawnemu

uczestniczki

postępowania w dniu 12.09.1998 r., który z dniem 31.12.1999 r. nabył prawo

własności w drodze przekształcenia. Taki stan prawny nieruchomości władnącej

i obciążonej zrodził podstawowe pytanie, od jakiej daty można uznać poprzednika

prawnego

wnioskodawcy,

(który

był

przedsiębiorstwem

państwowym)

za

samoistnego posiadacza nieruchomości w zakresie służebności (art. 352 §1 k.c.).

W tym przedmiocie Sąd Rejonowy wskazał datę 2.II.1989 r. (uchylenie art. 128

k.c.),

a

Sąd

Okręgowy

–

21.10.2001

r.

uzyskanie

prawa

użytkowania

wieczystego. Pomijając w tym miejscu rozbieżności tych dat, sądy obu instancji

uznały,

że

do

przedsiębiorstwo

tego

czasu

państwowe

poprzednik

sprawował

prawny

wnioskodawcy

jedynie

zarząd

–

jako

mieniem

ogólnonarodowym, co czynił w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. Taka ocena jest

w pełni uzasadniona i znajduje potwierdzenie w przeważającym stanowisku Sądu

Najwyższego (por. np. postanowienie SN z 25.I.2006 r., I CSK 11/05, niepublik.).

To stanowisko podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, co oznacza, iż

mamy w tym przypadku do czynienia z dzierżeniem w rozumieniu art. 338 k.c.

Oznacza to tym samym, że do dnia 1.02.1989 r. (uchylenie zasady jednolitej

własności państwowej) korzystanie przez poprzednika prawnego wnioskodawcy

z nieruchomości obciążonej w zakresie odpowiadającym treści służebności

następowało w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. To stwierdzenie –

w okolicznościach niniejszej sprawy – nie jest jednak uzasadnione dlatego, że

właścicielem nieruchomości obciążonej do 31.12.1999 r. był także Skarb Państwa

(wcześniej, bo z dniem 12.09.1998 r. nieruchomość tę oddano w użytkowanie

wieczyste). Oznacza to w konsekwencji, że w okolicznościach sprawy nie jest

nawet możliwe zaliczenie okresu posiadania przed 1.II.1989 r. wykonywanego

w ramach sprawowanego zarządu przez poprzednika prawnego wnioskodawcy do

okresu samoistnego posiadania po 2.II.1989 r., na podstawie art. 176 k.c. Ma więc

rację Sąd Rejonowy, że zakwalifikowanie korzystania z nieruchomości w zakresie

odpowiadającym służebności przez poprzednika prawnego wnioskodawcy – jako

posiadania samoistnego, jest możliwe dopiero od 2.02.1989 r. Pomijając kwestię

dobrej, czy złej wiary, ta konstatacja prowadzi do oddalenia skargi kasacyjnej,

skoro nie upłynął termin prowadzący do zasiedzenia. Niezależnie od tego trzeba

zauważyć – co pomija się w skardze kasacyjnej – że poprzednik prawny

uczestniczki postępowania przerwał bieg zasiedzenia, wytaczając przeciwko

wnioskodawcy skargę negatoryjną i zgłaszając roszczenie uzupełniające.

Z tych względów, skargę kasacyjną należało oddalić (art. 39814 k.p.c.).