III CSK 71/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 71/06

POSTANOWIENIE

Dnia 7 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku Z. K. i in.,

przy uczestnictwie Gminy W. i in. ,

o stwierdzenie nabycia udziału we własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 7 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców […]oraz skargi kasacyjnej kuratora uczestnika

Banku […]

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 1 grudnia 2005 r.,

oddala skargi kasacyjne.

Uzasadnienie

Sąd

Rejonowy

w

W.,

w

sprawie

o

zniesienie

współwłasności,

postanowieniem wstępnym z dnia 5 maja 2005 r. oddalił wniosek Gminy W. o

stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia udziału ½ części

własności nieruchomości, stanowiącej działkę budowlaną nr 614 o pow. 165 m 2,

położoną w W. przy ul. Z., zabudowaną budynkiem mieszkalnym nr 35, objętą

księgą wieczystą nr […].

Ustalił, że przed drugą wojną światową współwłaścicielami działki nr 614

i działki nr 1421/1, na której znajduje się pozostała część przedmiotowego budynku

byli A.K. i Bank […]. W związku z wybuchem wojny spółka ta zaprzestała

działalności i utraciła posiadanie udziału we własności nieruchomości. W budynku

mieszkała A. K. wraz z mężem i dziećmi J. K. i J. K. – S., a od 1945 r także mąż J.

K. – Z. K.

W dniu 26 lutego 1954 r. administrację przedmiotowego budynku przejął

Zarząd Budynków Mieszkalnych w oparciu o pismo Powszechnej Spółdzielni

Spożywców w W. z dnia 15 grudnia 1953 r. i uchwałę Prezydium Rady Narodowej z

dnia 16 grudnia 1953 r. Wówczas ustalono, że udział Banku […] nie jest przez

nikogo administrowany i w związku z tym podzielono środki uzyskane z wynajmu

lokali pomiędzy współwłaścicielkę A. K. i administratora – Miejską Radę Narodową.

Sąd Powiatowy w W. postanowieniem z dnia 21 października 1958 r.

stwierdził, że z dniem 1 stycznia 1956 r. udział 3/6 części własności przedmiotowej

nieruchomości nabył Skarb Państwa na podstawie dekretu z dnia 6 marca 1946 r.,

o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87).

Wojewoda B. decyzją z dnia 5 sierpnia 1993 r. wydaną na podstawie art. 18

ust 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr

32, poz. 191, ze zm.) stwierdził nabycie przez Gminę W. z mocy prawa własności

udziału

w

½

części

przedmiotowej

nieruchomości.

Sąd

Okręgowy

w B.

postanowieniem z dnia 4 marca 1999 r. – na skutek skargi o wznowienie

postępowania - uchylił postanowienie Sądu Powiatowego w W. z dnia 21

października 1958 r. i oddalił wniosek Skarbu Państwa o nabycie przez

przemilczenie własności udziału we własności w przedmiotowej nieruchomości.

Decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 września 2000 r.

została stwierdzona nieważność decyzji komunalizacyjnej Wojewody B.o z dnia 5

sierpnia 1993 r.

Sąd Rejonowy podkreślił, że w istocie stan faktyczny sprawy był niesporny

i w związku z tym do rozstrzygnięcia pozostawała kwestia rozważenia sprzecznych

stanowisk stron co do zasadności wniosku uczestnika Gminy W. o stwierdzenie

nabycia przez zasiedzenie udziału we własności przedmiotowej nieruchomości.

Według oceny Sądu Skarb Państwa nie nabył jednak na tej podstawie własności

gdyż nie spełniał przesłanki samoistnego posiadania, albowiem do okresu

zasiedzenia nieruchomości przez ten podmiot nie wlicza się okresu władania przez

organy państwowe lub państwowe osoby prawne wykonywanego w ramach

uprawnień państwa jako podmiotu prawa publicznego, mimo istnienia tytułu

własności uznanego następnie za nieistniejący (uchwała siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 21 września 1993 r., III CZP 72/93, OSNC 1994. nr 3, poz. 49).

Uznał bowiem, że skoro został uchylony sądowy tytuł o nabyciu

nieruchomości przez przemilczenie i wniosek w tym przedmiocie ostatecznie został

oddalony, to Skarb Państwa nie sprawował w stosunku do przedmiotowej

nieruchomości władztwa o charakterze cywilnoprawnym, czyli tzw. dominium.

Według jego oceny przejęta sporna nieruchomość mogła stać się przedmiotem

posiadania cywilnego jedynie na skutek wprowadzenia jej do obrotu cywilnego lub

na podstawie szczególnej podstawy prawnej. Podkreślił, że wyjątkowy charakter

przepisów zawartych w dekrecie o majątkach opuszczonych i poniemieckich, oraz

ich bezwzględny charakter stanowił przeszkodę do uznania, że doszło do zmiany

władztwa wykonywanego przez Państwo w posiadanie cywilne.

W następstwie apelacji Gminy W. Sąd Okręgowy w K. zmienił zaskarżone

postanowienie, stwierdzając, że Skarb Państwa z dniem 1 stycznia 1985 r. nabył

przez zasiedzenie własność udziału w ½ części nieruchomości obejmującej działkę

614 o powierzchni 165 m2 położoną w W. przy ul. Z., zabudowaną budynkiem

mieszkalnym, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr […].

Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia Sądu Rejonowego, niemniej

wywiódł z nich odmienne wnioski jurydyczne. Podniósł, że zasadnicze znaczenie

dla wyniku sprawy miało rozstrzygnięcie kwestii dopuszczalności zaliczania do

okresu posiadania niezbędnego do zasiedzenia władania nieruchomością na

podstawie tytułu prawnego, który został następnie uchylony. Wskazał, że w sprawie

miał zastosowanie art. 172 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji, która weszła

w życie w dniu 1 października 1990 r., na podstawie którego posiadacz samoistny

nie będący właścicielem nieruchomości, nabywał jej własność przez zasiedzenie,

jeżeli posiadał nieruchomość nieprzerwanie od lat dziesięciu, a jeżeli uzyskał

posiadanie w złej wierze, z upływem lat dwudziestu.

Podkreślił, że wykonywany od dnia 1 stycznia 1954 r. na podstawie dekretu

o majątkach opuszczonych i poniemieckich sam zarząd Skarbu Państwa

przedmiotowej nieruchomości za pośrednictwem Zarządu Budynków Mieszkalnych

nie

stanowił

jeszcze

warunku

wystarczającego

dla

przyjęcia

posiadania

samoistnego, skoro zabezpieczał mienie osób, które w związku z wojną utraciły

jego posiadanie (por. np. uchwałę Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 24 maja

1956 r., I CO 9/56, OSNCK 1957, nr 1 poz. 1 i postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 16 października 1998 r., III CKN 644/97, OSNC 1999 nr 4, poz. 7). Poza tym

wyraził pogląd, że przepisy tego dekretu nie mogły mieć zastosowania do osób

prawnych.

Oddanie jednak jurysdykcji niezawisłych sądów, sporów powstających przy

wykonywaniu przez Państwo jego funkcji władczych – jego zdaniem - łagodzi lub

wogóle niweluje kolizje powstające w procesie zazębiania się czynności z zakresu

imperium i dominium (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października

1996 r., III CKU 8/96, OSNC 1997, nr 4, poz. 38). W rezultacie przyjął, że poddanie

kontroli

Sądu

Powiatowego

w

W. legalności

władania

przedmiotową

nieruchomością i orzeczenie o nabyciu jej własności na podstawie art. 34 dekretu

o majątkach opuszczonych o poniemieckich, niwelowało skutki i kolizje powstałe

przy wykonywaniu funkcji władczych państwa. W związku z występującymi

w orzecznictwie rozbieżnościami w zakresie dopuszczalności stosowania dekretu

do

osób

prawnych

uznał,

że

Skarb

Państwa

działał

w

tym

wypadku

w usprawiedliwionym, aczkolwiek błędnym przekonaniu, iż nabył w tym trybie

własność i rezultacie doszło wtedy do przekształcenia sprawowanego przez zarząd

władztwa w ramach funkcji publicznych (imperium) w posiadanie (dominium)

Skarbu Państwa.

Sad Apelacyjny

zauważył, że

już samo

wystąpienie

z wnioskiem

o stwierdzenie nabycia własności było wystarczającą przesłanką uzewnętrzniającą

zmianę charakteru władztwa na posiadanie w rozumieniu art. 336 k.c., a z całą

pewnością należy przyjąć, że Skarb Państwa posiadał wolę władania przedmiotową

nieruchomością od uprawomocnienia się postanowienia stwierdzającego nabycie

jej udziału, które nastąpiło w dniu 15 lipca 1959 r.

Ponieważ w chwili wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nabycia

własności przez przemilczenie i tym samym przekształcenia się władztwa

w posiadanie samoistne Skarb Państwa wiedział, że jego własność nie została

stwierdzona, to był posiadaczem w złej wierze. Uchylenie postanowienia Sądu

Powiatowego w W. z dnia 21 października 1958 r. postanowieniem Sądu

Okręgowego w B. z dnia 5 sierpnia 1993 r. nie pozbawiło – jego zdaniem - Skarbu

Państwa posiadania nieruchomości jak właściciel i zaliczenia tego okresu na poczet

biegu terminu zasiedzenia, gdyż jest to sytuacja odmienna niż rozważana w

uchwałach Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993 r., III CZP 72/92, OSNCP

1994, nr 3, poz. 49 i z dnia 18 listopada 1992 r., III CZP 133/92, OSP 1993, nr 7-8,

poz. 153.

Wnioskodawcy w skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa

materialnego tj. art. 172 § 1 i 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed jego

nowelizacją na podstawie art. 1 pkt 32 a ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321) w zw. z art. 336 k.c. i art. 16 pkt 2

ustawy z dnia 20 marca 1950 r o terenowych organach jednolitej władzy

państwowej (Dz.U. Nr 50, poz. 130), oraz na naruszeniu prawa procesowego

w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, a to art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c., wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku

o zasiedzenie, bądź przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Także skarga kasacyjna kuratora uczestnika Banku […] została oparta na

obydwu podstawach. Skarżący ten zarzucił błędne zastosowanie przepisów dekretu

o majątkach opuszczonych i poniemieckich oraz art. 172 § 1 i 2 k.c. a także art. 382

k.p.c. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie

prawa

procesowego

w

obydwu

skargach

kasacyjnych

ograniczało się w istocie do zarzutu obrazy art. 382 k.p.c. Tymczasem przepis ten

stanowi ogólną dyrektywę interpretacyjną, wyrażającą istotę postępowania

apelacyjnego i w zasadzie jego powołanie nie stanowi samodzielnej podstawy

kasacyjnej. W tym celu konieczne jest wytknięcie przepisów normujących

postępowanie rozpoznawcze, którym sąd drugiej instancji rozpoznając środek

odwoławczy uchybił (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1999 r.,

I CKN 504/99, OSNC 2000, nr 1, poz. 17 i z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 109/98

niepublikowane). Skoro więc poza wymienionym przepisem w obydwu skargach nie

zostały wskazane jako naruszone inne przepisy procesowe, to nie mogła być

uznana za usprawiedliwioną podstawa druga określona w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c.

Na marginesie można jednak zauważyć, że nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia

skarg kasacyjnych postępowanie Gminy w W. w sprawie o uwłaszczenie,

wystąpienie o unieważnienie decyzji komunalizacyjnej i po stwierdzeniu jej

nieważności wystąpienie o wykreślenie z księgi wieczystej wpisu na jej podstawie –

skoro były to fakty które wystąpiły już po dniu 1 stycznia 1985 r., tj. upływie terminu

zasiedzenia udziału we własności działki nr 614 przez Skarb Państwa.

W tym stanie rzeczy dla oceny trafności podniesionych zarzutów naruszenia

prawa materialnego miarodajny był stan faktyczny sprawy będący podstawą

zaskarżonego postanowienia (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca

1997r. II CKN 18/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 112).

O posiadaniu i jego rodzaju decyduje w zasadzie wyłącznie sposób władztwa

nad rzeczą. Władanie w sposób odpowiadający korzystaniu z rzeczy przez

właściciela, czyli władanie we własnym imieniu i dla siebie jest posiadaniem

samoistnym. Władanie natomiast w sposób odpowiadający korzystaniu z rzeczy

w ramach innego prawa niż własność, czyli władanie podporządkowane posiadaniu

samoistnemu innej osoby, jest posiadaniem zależnym. We wszystkich tych

wypadkach, w których zarząd łączy się z faktycznym władztwem nieruchomością za

właściciela

lub

dotychczasowego

posiadacza

nie

stanowi

on

posiadania

w rozumieniu art. 336 k.c. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada

1992 r., III CZP 133/92 OSP 1993, nr 7, poz. 153 i uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego - zasadę prawną - z dnia 8 grudnia 1987 r., III CZP 47/87,

OSNCP 1988, nr 7-8, poz. 91).

Inaczej jest w wypadku, w którym zarząd organu państwowego wyraża się

sprawowaniem nad nieruchomością władztwa odpowiadającego wykonywaniu

własności państwowej, gdyż takie władanie stanowi samoistne posiadanie

w rozumieniu prawa cywilnego (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

9 maja 2003 r., V CK 13/03, OSP 2004, nr 4, poz. 53, z dnia 13 stycznia 2004 r.,

V CK 131/03, z dnia 7 lipca 2004 r., I CK 38/04, z dnia 13 października 2005 r. I CK

162/05, z dnia 14 lutego 2006 r., II CSK 86/05, z dnia 9 marca 2006 r., I CSK

137/05, niepublikowane).

Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 21 września 1993 r.,

III CZP 72/92 (OSNC 1994, nr 3, poz. 490) rozróżnił dwie sfery działania państwa:

publicznoprawną (imperium), w której państwo posługuje się metodą działania

władczego i prywatnoprawną (dominium), w której państwo działa w charakterze

podmiotu prawa prywatnego (cywilnego) na zasadzie równorzędności z innymi

podmiotami. W jej tezie wyraził pogląd, że do okresu zasiedzenia nieruchomości

przez Skarb Państwa nie wlicza się okresu władania przez organy państwowe lub

państwowe osoby prawne, wykonywanego w ramach uprawnień państwa jako

podmiotu prawa publicznego mimo istnienia tytułu własności uznanego następnie

za nieistniejący. W uzasadnieniu wskazał, że „jeżeli objęcie rzeczy we władztwo

następuje w ramach wypełnienia przez państwo zadań publicznych poza

stosunkami cywilnoprawnymi to

nie oznacza

to

wykonywania

posiadania

w znaczeniu przyjętym w art. 336 k.c., ponieważ o samoistnym posiadaniu

decyduje także kwalifikacja nadana przez normę prawną mieszczącą się

w kodeksie cywilnym oraz odnoszącą się do stosunków w nim uregulowanych (art.

1 k.c.)”. Zapatrywanie to było potem przyjmowane w późniejszych rozstrzygnięciach

Sądu Najwyższego (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia

1996 r., I CKN 40/96, z dnia 19 czerwca 1996 r., II CRN 65/96, z dnia 31 maja

1996, II CRN 9/96, z dnia 25 października 1995, III CRN 42/95, z dnia 20 kwietnia

1995 II CRN 164/94, wszystkie niepublikowane).

W postanowieniu z dnia 29 października 1996 r., III CKU 8/96 (OSNC 1997,

nr 4, poz. 38) Sąd Najwyższy wskazał, że w sytuacji w której dochodzi do nabycia

władztwa nad rzeczą przez państwo na podstawie decyzji administracyjnej,

następuje zespolenie jego funkcji władczych (imperium) podejmowanych na

podstawie prawa publicznego z działaniami czysto właścicielskimi dokonywanymi

na płaszczyźnie cywilnoprawnej (dominium) i doszedł do konkluzji, że jeżeli

władanie nieruchomością przez Skarb Państwa jak właściciel wywodzi się z decyzji

administracyjnej, której nieważność, ze względu na sprzeczność z prawem została

później stwierdzona ze skutkiem ex tunc, to faktu i okresu tego władania, nie można

zaliczyć do czasu posiadania o jakim mowa w art. 172 k.c.

Trzeba jednak podkreślić, że rozstrzygnięcia te dotyczyły zmiany kwalifikacji

czynności administrowania (zarządzania) określonym mieniem opartym na

nieważnym tytule znajdującym źródło w prawie publicznym a nie w prawie

cywilnym. Tytuł własności może być podważony i w razie stwierdzenia jego

nieistnienia okazuje się, że podmiot który nim dysponował w istocie nie był

właścicielem. W stanach faktycznych w których zapadła omawiana uchwała składu

siedmiu sędziów i postanowienie z dnia 29 października 1996 r., III CKU 8/96,

źródłem wykonywania władztwa podmiotu publicznego były tytuły publicznoprawne,

które okazały się nieistniejącymi ab initio. W tych orzeczeniach Sąd Najwyższy nie

zakwestionował poglądu, że akty te prowadziły do objęcia przez podmiot publiczny

we

władanie

nieruchomości

w

granicach

prawa

własności

państwowej.

Zakwestionował jednak to władztwo jako posiadanie samoistne z tej przyczyny, że

tytuły te dotknięte były nieważnością ze względu na sprzeczność z prawem, która

została później stwierdzona ze skutkiem ex tunc.

Natomiast w judykaturze przyjęto, że działalność orzecznicza sądów

w sprawach cywilnych nie ma charakteru władczej ingerencji państwa w sferę

obrotu cywilnoprawnego, co przesądza o tym, że naruszenie prawa przez Sąd nie

może być traktowane za przejaw tej działalności (por. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 25 października 1996 r., III CZP 83/96, OSNC 1997, nr 5, poz. 47

i postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1996 r., III CKU 8/96,

powołane wyżej oraz z dnia 24 października 2002 r., I CK 254/02, niepublikowane).

W prawie polskim nie obowiązuje zasada nemo sibi ipse causam

possesionis mutare potest, a zatem dopuszczalne jest przekształcenie charakteru

władztwa w wyniku zmiany woli posiadacza, zawsze jednak musi ono wynikać

z uzasadniających tę zmianę okoliczności zewnętrznych (por. np. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1966 r., III CKU 8/96 i z dnia 20 kwietnia

1995 r., II CRN 164/94, niepublikowane).

Wbrew stanowisku skarżących wnioskodawców wynajęcie we własnym

imieniu lokalu użytkowego PSS w W. stanowiło czynność będącą wyrazem

samoistnego posiadania rzeczy. Manifestacją właścicielskiego posiadania rzeczy

było także wystąpienie do Sądu z wnioskiem o stwierdzenie nabycia własności na

podstawie art. 34 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich (por.

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1999 r., II CKN

614/98, OSNC 2000, nr 6, poz. 115). W świetle więc okoliczności sprawy w okresie

biegu terminu zasiedzenia tj. od wejścia w życie kodeksu cywilnego Skarb Państwa

był posiadaczem samoistnym spornej działki (por także art. 339 i 340 k.c.).

Chybione okazały się zatem podniesione w skargach kasacyjnych zarzuty obrazy

powołanych przepisów prawa materialnego.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji ( art. 39814 k.p.c.).