III CSK 69/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 69/12

POSTANOWIENIE

Dnia 9 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSA Monika Koba (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

przy uczestnictwie W. i J. małżonków L.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 24 października 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wnioskodawca Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o dokonanie na

swoją rzecz w dziale IV księgi wieczystej nr /…/ wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości objętej wspólnością ustawową J. i W. małżonków L. Jako podstawę

wpisu hipoteki wskazał nieostateczną decyzję z dnia 22 lutego 2011 r., wydaną

przeciwko dłużnikowi W. L. w sprawie określenia wysokości należności z tytułu

składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego i Fundusz Pracy wraz z dowodem

jej doręczenia zobowiązanemu.

Postanowieniem z 24 maja 2011 r. referendarz sądowy oddalił wniosek. Sąd

Rejonowy w K., który rozpoznawał sprawę po utracie mocy przez to orzeczenie na

skutek wniesienia skargi na orzeczenie referendarza sądowego postanowieniem z

15 lipca 2011 r. również oddalił wniosek o wpis hipoteki przymusowej. Apelację od

tego postanowienia wniesioną przez wnioskodawcę, Sąd Okręgowy w K. oddalił

postanowieniem z 24 października 2011 r.

Sąd Rejonowy i Sąd Okręgowy uznały, iż podstawą wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej

dłużnika i jego małżonka może być jedynie wystawiony zgodnie z art. 27c ustawy

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji tytuł wykonawczy na oboje

małżonków.

W ocenie Sądów przemawia za tym zarówno wzgląd na ochronę interesów

małżonka dłużnika, którego prawo własności ma być ograniczone przez wpis

hipoteki jak i istota hipoteki przymusowej pełniącej rolę szczególnego środka

egzekucyjnego w szerokim znaczeniu. Nie ma przy tym podstaw do stosowania

w okolicznościach sprawy uchwały Sądu Najwyższego z 28 października 2004 r.,

wydanej w sprawie III CZP 33/04, skoro możliwość wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego

małżonka na podstawie doręczonej dłużnikowi decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych ustalającej wysokość należności z tytułu składek dotyczy wyłącznie

hipoteki przymusowej kaucyjnej, a wniosek nie dotyczył wpisu tego rodzaju

hipoteki.

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej zaskarżył postanowienie Sądu

Okręgowego z 24 października 2011 r. w całości wnosząc o jego uchylenie i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Skarga kasacyjna została oparta na zarzucie naruszenia art. 26 ust. 3a pkt 2

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst

jednolity, Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 z późn zm.; dalej u.s.u.s.) oraz art.

109 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jednolity

Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 z późn zm.; dalej u.k.w.h) przez wadliwą

wykładnię i w konsekwencji nieprawidłowe przyjęcie, iż przedmiotem hipoteki

przymusowej celem zabezpieczenia należności płatnych do Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych nie może być nieruchomość stanowiąca współwłasność dłużnika

i jego małżonka, podczas gdy podstawą wpisu jest doręczona dłużnikowi decyzja.

Motywem skargi jest zapatrywanie, iż wobec zasady odpowiedzialności

majątkiem wspólnym małżonków za należności składkowe, których dłużnikiem jest

jeden z nich, przy braku obowiązku doręczania decyzji administracyjnej małżonkowi

dłużnika i funkcjami hipoteki przymusowej służącej w rozpatrywanym przypadku

zabezpieczeniu

interesów

fiskalnych

wnioskodawcy,

przyjąć

należy

dopuszczalność wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej

współwłasność

łączną

dłużnika

i

jego

małżonka

w

oparciu

o

decyzję

administracyjną doręczoną tylko dłużnikowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, iż do wpisu

hipoteki

przymusowej

zwykłej,

której

przedmiotem

jest

nieruchomość

stanowiąca wspólność majątkową małżeńską niezbędny jest administracyjny tytuł

wykonawczy wystawiony na zobowiązanego i jego małżonka (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2005 r., V CK 547/04, Lex nr 284199; z 27 maja

2010 r., III CZP 27/10, Biul. SN 2010/10/11 oraz uchwały Sądu Najwyższego

z 18 września 2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003/9/115; z 8 października 2003 r.,

III CZP 68/03, OSNC 2004/12/191; z 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC

2006/2/27).

Natomiast w przypadku, gdy wpis miał nastąpić w oparciu o nieostateczną

i zaskarżalną decyzję o wymiarze składek, niebędącą miarodajnym dowodem

istnienia wierzytelności (art. 26 ust. 3 u.s.u.s oraz 105 u.k.w.h w brzmieniu

obowiązującym przed 20 lutego 2011 r.) i dotyczył hipoteki przymusowej kaucyjnej

w orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

przyjęto,

iż

wpis

jest

dopuszczalny

na nieruchomości objętej wspólnością ustawową małżeńską mimo, że podstawą

wpisu, była decyzja doręczona jedynie dłużnikowi (por. uchwała składu 7 sędziów

Sądu Najwyższego z 28 października 2004 r., III CZP 33/04, OSNC 2005/3/43;

postanowienie Sądu Najwyższego z 11 października 2005 r., V CK 610/04, Lex nr

187094).

W dniu 20 lutego 2011 r. weszła w życie ustawa z 26 czerwca 2009 r.

o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 131, poz 1075; dalej nowelizacja u.k.w.h), która w istotny sposób

zmieniła dotychczasowe unormowania ustawy o księgach wieczystych i hipotece,

w tym zniosła podział regulacji hipoteki na zwykłą i kaucyjną wprowadzając

jednolitą konstrukcję prawa hipotecznego opartą w zasadniczej mierze na

wcześniejszych założeniach hipoteki kaucyjnej. Mając na uwadze treść przepisów

intertemporalnych nowelizacji u.k.w.h (art. 10), wydanie decyzji mającej być

podstawą wpisu 22 lutego 2011 r. i złożenie wniosku do sądu wieczystoksięgowego

maja

2011

r.,

nie

budzi

wątpliwości

konieczność

jego

rozpoznania

z uwzględnieniem stanu prawnego wprowadzonego nowelizacją u.k.w.h.

W związku ze zmianą stanu prawnego zaistniałą po wejściu w życie

nowelizacji u.k.w.h wyłania się zagadnienie, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych

może uzyskać wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej

współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka w oparciu o decyzję nieostateczną

doręczoną jedynie dłużnikowi.

Akceptując

pogląd,

że

podstawą

wpisu

hipoteki

przymusowej

na

nieruchomości objętej wspólnością majątkową małżeńską stanowić może jedynie

administracyjny tytuł wykonawczy obejmujący oboje małżonków, Sąd Najwyższy

w składzie rozpoznającym niniejszą skargę uznaje, iż po zniesieniu podziału

na hipoteki zwykłe i kaucyjne nie można dokonać wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka

w oparciu o decyzję nieostateczną doręczoną jedynie dłużnikowi.

Po pierwsze, jak trafnie dostrzega skarżący hipoteka przymusowa pełni rolę

szczególnego środka egzekucyjnego, w szerokim znaczeniu, skoro zmierza do

ułatwienia przyszłego postępowania egzekucyjnego. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego konsekwentnie prezentowano stanowisko, iż postępowanie dotyczące

wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej powinno być traktowane jak

postępowanie egzekucyjne, mimo, że odbywa się na podstawie przepisów kodeksu

postępowania cywilnego regulujących postępowanie wieczystoksięgowe i nie jest

sposobem egzekucji, a jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie roszczenia

(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z 29 stycznia 1953 r., II CR 2520/52,OSNCK

1954/2/34; postanowienia Sądu Najwyższego z 12 czerwca 1997 r., III CKN 72/97,

Pr. Gosp. 1997/10/12; z 8 października 2003 r., III CZP 68/03, OSNC 2004/12/191;

z 27 maja 2010 r., III CZ 27/10, Biul. SN 2010/10/14; uchwała Sądu Najwyższego

z 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC 2006/2/27).

Skoro ustanowienie hipoteki przymusowej ma na celu ułatwienie przyszłego

postępowania egzekucyjnego, to skutek ten może być osiągnięty tylko wtedy,

gdy wierzyciel dysponuje tytułem prawnym wymaganym do wszczęcia egzekucji,

co przemawia za przyjęciem, że podstawę wpisu hipoteki przymusowej powinien

stanowić

taki

sam

tytuł

jaki

uprawnia

do

prowadzenia

egzekucji.

Akcentowany w skardze wzgląd na ochronę interesów fiskalnych wnioskodawcy

w ramach postępowania o wpis hipoteki przymusowej nie może uzasadniać wpisu

hipoteki bez administracyjnego tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi

dłużnika.

Ze stanowiskiem tym koresponduje ukształtowany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego pogląd, iż prowadzenie egzekucji administracyjnej z majątku

osobistego zobowiązanego oraz z majątku wspólnego zobowiązanego i jego

małżonka wymaga wystawienia administracyjnego tytułu wykonawczego przeciwko

zobowiązanemu i jego małżonkowi zgodnie z art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca

1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, tekst jednolity, Dz. U. 2012,

poz. 1015 z późn zm.; dalej u.p.e.a.; (por. uchwały Sądu Najwyższego

z 18 września 2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003/9/115; z 28 października 2004 r.,

III CZP 33/04, OSNC 2005/3/43; z 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC

2006/2/27; i postanowienia Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2004 r., II CK 274/04,

Lex nr 146414 oraz z 27 maja 2010 r., III CZP 27/10, Biul. SN 2010/10/14).

Odmienne,

odosobnione

stanowisko

wyraził

Sąd

Najwyższy

w przywoływanym w skardze kasacyjnej postanowieniu z 11 stycznia 1995 r.,

II CRN 149/94, OSNC1995/5/84. Zostało ono jednak wydane jeszcze przed

wprowadzeniem do systemu prawnego art. 27c u.p.e.a. i w świetle utrwalonej,

przeciwnej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego nie ma podstaw do jego

podzielenia.

Stanowisko, zgodnie z którym podstawą wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej zobowiązanego i jego

małżonka w przypadku należności składkowych względem Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych może być jedynie tytuł wykonawczy wystawiony na oboje małżonków

zostało wywiedzione z analizy art. 27c u.p.e.a. w powiązaniu z art. 29 § 1, art. 26

i art. 1 a pkt 20 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst

jedn. Dz. U. z 2005 r, Nr 8, poz 60, ze zm.; dalej ordynacja podatkowa).

Z przepisów tych wynika, iż małżonek zobowiązanego nie ma takiego samego

statusu jak zobowiązany, niemniej materialnoprawny art. 29 § 1 ordynacji

podatkowej w zw. z art. 31 u.s.u.s. ustanawia odpowiedzialność zobowiązanego nie

tylko majątkiem osobistym, ale także majątkiem wspólnym. Realizacji tego

obowiązku służy art. 27c u.p.e.a., który określa sposób włączenia do postępowania

egzekucyjnego małżonka nie będącego zobowiązanym, którego prawa zostają

jednak dotknięte tym postępowaniem i który powinien mieć zapewnione warunki do

należytej ochrony swoich interesów. W konsekwencji, nie sposób podzielić

stanowiska skarżącego jakoby art. 26 ust. 3, 3a pkt 2 u.s.u.s wyrażał zasadę

odpowiedzialności majątkiem wspólnym małżonków za należności składkowe,

których dłużnikiem jest jeden z nich. Zasada ta wynika bowiem z art. 29 § 1

ordynacji podatkowej w zw. z art. 31 u.s.u.s.

Uprawnienie wierzyciela o charakterze materialnoprawnym, rodzące po jego

stronie możliwość poddania egzekucji czy wpisania hipoteki przymusowej na

składnikach majątku należących do osoby nie będącej osobistym dłużnikiem nie

oznacza

zwolnienia

go

od

zachowania

trybu

postępowania

służącego

zaspokojeniu, czyli w rozpoznawanym przypadku uzyskania administracyjnego

tytułu wykonawczego.

Po drugie, akceptacja przez Sąd Najwyższy wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej współwłasność łączną dłużnika i jego małżonka

w oparciu o decyzję nieostateczną doręczoną jedynie dłużnikowi, dotyczyła

wyłącznie hipoteki przymusowej kaucyjnej (111 u.k.w.h) i była związana z jej istotą

odnoszącą się do zabezpieczenia wierzytelności warunkowej, z której wpisem nie

wiąże się domniemanie istnienia wierzytelności zabezpieczonej (art. 105 u.k.w.h).

U podstaw stanowiska Sądu Najwyższego legły zatem zasadnicze różnice między

hipoteką kaucyjną i zwykłą rzutujące w istotny sposób na sytuację prawną

właściciela nieruchomości. Dawało to podstawę do przyjęcia, iż ustanowienie tego

rodzaju hipoteki nie jest sposobem egzekucji, a jej celem nie jest realizacja

zabezpieczonej należności, skoro gwarancja realizacji wierzytelności w stosunku do

każdoczesnego właściciela nieruchomości następuje dopiero po jej przekształceniu

na hipotekę przymusową zwykłą na podstawie tytułu wykonawczego. Stanowisko to

implikowało wniosek, iż na etapie wpisu hipoteki kaucyjnej małżonek dłużnika nie

ma potrzeby podjęcia obrony związanej z naruszeniem jego sfery prawnej,

natomiast ochrona ta aktualizuje się na etapie wpisu hipoteki przymusowej zwykłej

lub wdrożenia egzekucji (por. uzasadnienie uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego

z 28 października 2004 r., III CZP 33/04, OSNC 2005/3/43).

Wobec rezygnacji w u.k.w.h z podziału hipoteki przymusowej na zwykłą

i kaucyjną stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyżej przytoczonej uchwale

nie może być odnoszone do wpisu hipoteki przymusowej na podstawie

znowelizowanej u.k.w.h. W aktualnym stanie prawnym, hipoteka przymusowa

zabezpiecza

zarówno

należności

ustalone

nieostatecznymi

decyzjami

administracyjnymi jak i administracyjnymi tytułami wykonawczymi. Skoro charakter

prawny wierzytelności zabezpieczonej hipoteką przymusową nie znajduje aktualnie

odzwierciedlenia w rodzaju hipoteki, nie ma podstaw do uznania, by decyzja

nieostateczna doręczona jedynie dłużnikowi mogła stanowić podstawę wpisu

hipoteki na nieruchomości stanowiącej współwłasność łączną dłużnika i jego

małżonka.

Przy wykładni przepisów dotyczących wpisu hipoteki przymusowej nie

można pomijać konieczności ich ścisłej interpretacji, skoro wpis hipoteki jako

ograniczonego prawa rzeczowego (art. 244 k.c.) wpływa bezpośrednio na prawo

własności przysługujące małżonkowi dłużnika, czyniąc go odpowiedzialnym

rzeczowo. Prawo własności podlega natomiast ochronie nie tylko w ustawach, ale

również Konstytucji (art. 21 i 64) oraz normach konwencyjnych (art. 1 Protokołu nr 1

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności), co rzutuje na konieczność

zapewnienia małżonkowi dłużnika ochrony swoich interesów (por. uzasadnienia

uchwały Sądu Najwyższego z 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC 2006/2/27

oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 27 maja 2010 r., III CZP 27/10, Lex

nr 590606).

Przyjęcie możliwości wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości

stanowiącej

przedmiot

wspólności

majątkowej

małżeńskiej

w

oparciu

o nieostateczną decyzję doręczoną jedynie dłużnikowi stawiałoby małżonka

dłużnika w gorszej sytuacji prawnej w zakresie ochrony jego praw niż

zobowiązanego,

skoro

małżonkowi, a jego

decyzja

administracyjna

obrona w postępowaniu

nie

podlega

doręczeniu

wieczystoksięgowym

wobec

ograniczonej kognicji sądu (art. 6268 § 2 k.p.c.) byłaby jedynie formalna.

Odmiennego wniosku nie uzasadnia art. 26 ust. 3a pkt 2 u.s.u.s. Przepis ten

stanowi jedynie, że przedmiotem hipoteki przymusowej może być także

nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego

małżonka, nie określa natomiast co może być podstawą wpisu takiej hipoteki.

Przesądza zatem jedynie, że nieruchomość będąca przedmiotem współwłasności

łącznej może być obciążona hipoteką przymusową, mimo, że nie jest własnością

jedynie zobowiązanego. Nie reguluje on również wyczerpująco wpisu hipoteki

wobec odesłania zawartego w art. 26 ust. 3 c i 4 u.s.u.s.

Art.

przewidujących

ust.

u.s.u.s

nieostateczną

jest

przykładem

decyzję

przepisów

administracyjną

szczególnych

jako

podstawę

wpisu hipoteki przymusowej o której mowa w art. 110 u.k.w.h. Nie budzi

wątpliwości, iż mimo uchylenia art. 111 u.k.w.h skarżący wpis taki może uzyskać

na nieruchomości zobowiązanego. Cel tej regulacji nie jest zatem łączony, jak

błędnie zakłada skarżący wyłącznie z hipoteką kaucyjną, co nie oznacza, że może

on być podstawą wpisu w stosunku do małżonka zobowiązanego, odnośnie którego

skarżący nie dysponuje żadnym dokumentem stanowiącym podstawę wpisu.

Akcentowana przez skarżącego specyfika postępowania administracyjnego,

w ramach którego decyzja określająca wysokość zaległych składek nie jest

doręczana małżonkowi dłużnika, nie może być argumentem w aktualnym stanie

prawnym, na rzecz dokonania wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości

objętej współwłasnością łączną małżonków, zwłaszcza, że wnioskodawca wpis taki

może uzyskać przedstawiając administracyjny tytuł wykonawczy.

Sąd Okręgowy nie naruszył art. 109 u.k.w.h. w zw. z art 26 ust. 3a pkt 2

u.s.u.s. akceptując odmowę wpisu hipoteki przymusowej. Z art. 109 § 1 u.k.w.h

wynika, iż hipotekę przymusową wierzyciel może uzyskać na podstawie tytułu

wykonawczego

określonego

skierowanego

przeciwko

w

przepisach

wszystkim

o

postępowaniu

uprawnionym

do

egzekucyjnym

przedmiotu

hipoteki.

W sprawie, której dotyczy skarga kasacyjna podstawą wpisu nie był tytuł

wykonawczy, a nieostateczna decyzja administracyjna, którą jako podstawę wpisu

przewiduje art. 110 u.k.w.h, którego naruszenia skarżący nie zarzucił w skardze

kasacyjnej, a art. 39813 § 1 k.p.c. zakreśla kognicję Sądu Najwyższego

w postępowaniu kasacyjnym między innymi do podstaw skargi.

Istotnym zagadnieniem prawnym w sprawie nie może być rozstrzygnięcie,

czy w stanie prawnym obowiązującym na skutek nowelizacji u.k.w.h ostateczna

decyzja administracyjna może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej małżonków, w sytuacji

gdy została doręczona jedynie dłużnikowi.

Stosownie do treści art. 39813 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany

ustaleniami

faktycznymi

stanowiącymi

podstawę

zaskarżonego

orzeczenia.

Podstawą żądanego wpisu hipoteki przymusowej była decyzja nieostateczna

doręczona jedynie dłużnikowi. Zważywszy na ograniczoną kognicję

sądu

wieczystoksięgowego (art. 26 § 1 k.p.c.) nie było objęte kompetencją tego sądu

badanie, w oparciu o akta postępowania administracyjnego, czy nieostateczna

decyzja została zaskarżona, a jeżeli tak się nie stało czy upłynął termin na

wniesienie odwołania. W konsekwencji Sądy prawidłowo badały wniosek jako

oparty na decyzji nieostatecznej, a skarżący nie może w ramach zarzutów

naruszenia prawa materialnego domagać się oceny zagadnień prawnych

w oderwaniu od stanu faktycznego sprawy, nie do takich bowiem celów służy

skarga kasacyjna. Z przytoczonych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu

jako pozbawiona usprawiedliwionej podstawy na podstawie art. 39814 k.p.c.

jw