III CSK 65/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 65/11

POSTANOWIENIE

Dnia 2 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z wniosku Kajetana K.

przy uczestnictwie Magdaleny K.

o przysposobienie pełne małoletniej Michaliny C. reprezentowanej

przez kuratora Danutę W.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki Magdaleny K.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 13 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego z dnia 29 marca 2010 r., i przekazuje sprawę

Sądowi

Rejonowemu

pozostawiając

temu

do

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

ponownego

rozstrzygnięcie

rozpoznania,

o kosztach

Postanowieniem z dnia 29 marca 2010 r. Sąd Rejonowy orzekł pełne

przysposobienie małoletniej Michaliny C. przez wnioskodawcę Kajetana K. Orzekł

też, że przysposobiona będzie nosić nazwisko przysposabiającego i nakazał

Urzędowi Stanu Cywilnego sporządzenie nowego aktu urodzenia przysposobionej z

wpisem wnioskodawcy jako ojca.

Sąd ustalił, że Michalina C., urodzona 1 sierpnia 2000 r., jest córką

uczestniczki postępowania Magdaleny K. i jej zmarłego w dniu 27 stycznia 2003 r.

męża Mirosława C. Wnioskodawca i Magdalena K., po siedmiu latach znajomości,

w dnu 11 września 2009 r. zawarli związek małżeński. Małżonkowie mieszkają

razem z małoletnią Michaliną. Ich związek małżeński jest oparty na stabilnej i silnej

więzi uczuciowej i gospodarczej. Oboje wspierają się w sprawowaniu opieki i

wychowywaniu małoletniej, opartych na wspólnym systemie wartości i przekonań

wychowawczych.

Wnioskodawca i Magdalena K. pracują zawodowo, są osobami bez nałogów,

niekaranymi. Małoletnia M. jest uczennicą III klasy Szkoły Podstawowej.

Wnioskodawca jest silnie emocjonalnie związany z małoletnią, traktuje ją jak córkę.

Michalina akceptuje go, mówi do niego wujku. Szuka wsparcia wnioskodawcy,

okazuje mu uczucia, liczy się z możliwością zaakceptowania go jako ojca.

Opierając się na dokonanych w sprawie ustaleniach, Sąd Rejonowy uznał,

że pełne przysposobienie leży w interesie małoletniej M., jest dla jej dobra (art. 114

§ 1 i art. 121 k.r.o.). O zmianie nazwiska małoletniej Sąd orzekł na podstawie art.

122 § 1 k.r.o. Podstawę prawną sporządzenia nowego aktu urodzenia małoletniej

stanowi art. 49 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu

cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm., dalej: „p.a.s.c.”).

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelację

wnioskodawcy i uczestniczek postępowania, podzielając ustalenia faktyczne

i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy nie znalazł podstaw,

aby orzec – na skutek zmiany w apelacji wniosku co do rodzaju przysposobienia –

zamiast przysposobienia pełnego przysposobienie niepełne małoletniej Michaliny

C. Zdaniem Sądu takie żądanie stanowi w rozumieniu art. 383 k.p.c.

niedopuszczalną zmianę wniosku w postępowaniu apelacyjnym. Sąd nie znalazł

także podstaw do zmiany orzeczenia o nazwisku i nadania przysposabianej

nazwiska składającego się

z jej dotychczasowego nazwiska i nazwiska

przysposabiającego (art. 122 § 2 k.r.o.), ponieważ w sprawie nie zostało zgłoszone

takie żądanie przez osobę, która ma być przysposobiona.

W

skardze

kasacyjnej,

opartej

na

obu

podstawach,

pełnomocnik

wnioskodawcy i uczestniczki postępowania zarzucił naruszenie art. 3 ust. 1, art. 12

i art. 21a Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogóle

Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku

dnia 20 listopada 1989 r.

(Dz. U.

z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.; dalej: „Konwencja o prawach dziecka”), art. 8

ust. 1 i 2 Europejskiej konwencji o przysposobieniu dzieci sporządzonej

w Strasburgu dnia 24 kwietnia 1967 r. (Dz. U. z 1999 Nr 99, poz. 1157; dalej:

„Europejska konwencja o przysposobieniu”), art. 114 § 1, art. 117 § 1, art. 118 § 2

i 3, art. 121, art. 122 k.r.o, art. 47 i 49 p.a.s.c. oraz obrazę art. 216 1, 576, art. 383

k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł o uchylenie postanowień Sądów obu

instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o uchylenie

postanowień Sądów obu instancji i orzeczenie zgodnie z żądaniem apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla oceny zasadności skargi kasacyjnej rozstrzygające znaczenie ma zarzut

wydania zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 576 k.p.c. i art. 118 § 3

k.r.o., polegającym - zdaniem skarżącej - na zaniechaniu obowiązku wysłuchania

przysposabianej.

Z art. 576 § 2 k.p.c. wynika, że w sprawie o przysposobienie sąd ma

obowiązek wysłuchać – poza salą posiedzeń sądowych – przysposabianego, jeżeli

jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala i uwzględnić

w

miarę

możliwości

jego

rozsądne

życzenia.

Przewidziana

w

tym

przepisie powinność wysłuchania stanowi realizację postanowień Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej i Konwencji o prawach dziecka. Art. 72 ust. 3 Konstytucji

nakłada na organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko

obowiązek wysłuchania dziecka i w miarę możliwości uwzględnienia jego zdania.

Art. 12 Konwencji o prawach dziecka stanowi natomiast, że Państwa-Strony

zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swych własnych poglądów,

prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach

dotyczących dziecka, przyjmując je z należytą wagą, stosownie do wieku oraz

dojrzałości dziecka.

Celem wspomnianego wysłuchania jest – jak trafnie podkreśla się

w piśmiennictwie – uzyskanie od dziecka informacji dotyczących np. jego

stosunków

z

przysposabiającym,

ich

wzajemnego

zrozumienia,

stopnia

przywiązania i in. Wysłuchanie może więc dostarczyć sądowi informacji istotnych

dla oceny, czy przysposobienie i jego rodzaj będą zgodne z dobrem dziecka,

mającym rozstrzygające znaczenie dla ustalenia, czy przysposobienie może być

orzeczone (art. 114 § 1 k.r.o.),

Podkreśleniem

stanowiącego

zasadę

obowiązku

wysłuchania

przysposabianego, który nie ukończył 13 lat, ale może pojąć znaczenie

przysposobienia, jest regulacja zawarta w art. 118 §

wyjątkowo

możliwość

orzeczenia

przysposobienia

3 k.r.o., przewidująca

bez

wysłuchania

przysposabianego. Zgodnie z tym przepisem sąd opiekuńczy może odstąpić od

wysłuchania przysposabianego, jeżeli z oceny stosunku między przysposabiającym

i przysposabianym wynika, że uważa się on za dziecko przysposabiającego,

a wysłuchanie byłoby sprzeczne z dobrem dziecka.

Ze względu na powyższe nie można odmówić racji skarżącej, że zaskarżone

postanowienie zostało wydane z naruszeniem przepisów nakładających na sąd

obowiązek wysłuchania przysposabianego. Odstępując od wysłuchania Michaliny

C., będącej w chwili orzekania uczennicą trzeciej klasy szkoły podstawowej, Sąd

nie wykazał, aby zachodziły ustawowo określone podstawy zaniechania tej

czynności. Z podstawy faktycznej zaskarżonego postanowienia, a zwłaszcza

z ustalenia, że małoletnia zwraca się do wnioskodawcy per wujku, wynika, że nie

uważa się ona za dziecko przysposabiającego. Argumentu uzasadniającego

niewysłuchanie przysposabianej - z powodu obowiązku wysłuchania jej poza salą

posiedzeń sądowych - nie stanowi podniesiona przez Sąd odwoławczy okoliczność,

że na skutek zaniechania wysłuchania przysposabiana uniknęła „konieczności

stawiennictwa przed Sądem, z którym zawsze wiąże się pewien dyskomfort

psychiczny”. Warto też przypomnieć, że w wypadku odstąpienia od wysłuchania

przysposabianego na podstawie art. 118 § 3 k.r.o. sąd – czego nie ma w sprawie –

czyni o tym stosowną wzmiankę w protokole posiedzenia (§ 222 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów

powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 ze zm.).

Reasumując, zarzut naruszenia art. 376 § 2 k.p.c. i art. 118 § 3 k.r.o.

należało uznać za uzasadniony. Sąd nie naruszył natomiast dotyczącego procesu

art. 2161 k.p.c., podlegającego wyłączeniu w sprawie o przysposobienie ze względu

na szczególne przepisy regulujące tę kwestię.

Przepis art. 576 § 1 k.p.c. stanowi, że przed wydaniem orzeczenia co do

istoty sprawy sąd opiekuńczy - poza wysłuchaniem przedstawiciela ustawowego

osoby, której postępowanie dotyczy - w wypadkach ważniejszych powinien ponadto

w miarę możności wysłuchać osoby bliskie tej osoby. Przyjmuje się, że przytoczony

przepis posługuje się pojęciem „osoba bliska” w szerokim znaczeniu, a ocena

w rozumieniu tego przepisu „wypadków ważniejszych” należy do sądu i zależy od

okoliczności sprawy. Sąd powinien więc w każdym wypadku rozważyć, czy

w sprawie – oprócz wysłuchania przedstawiciela ustawowego osoby, której

postępowanie dotyczy – nie zachodzą przewidziane w art. 576 k.p.c. przesłanki

wysłuchania innych osób, pozwalającego uzyskać lepszy obraz stanu faktycznego

i większe możliwości prawidłowego załatwienia sprawy.

Przewidziane w art. 576 § 1 k.p.c. unormowanie, nie pozwala odeprzeć

zarzutu skarżącej, że Sąd powinien, ze względu na stanowiące zasadniczą

przesłankę

rozstrzygnięcia

dobro

przysposabianej,

rozważyć

wysłuchanie

w sprawie babci małoletniej, Bożeny S. Michalina C. jest – jak twierdzi skarżąca –

jedyną wnuczką Bożeny S., córką jej zmarłego jedynego dziecka i łączą ją z babcią

silne więzi uczuciowe. Wyjaśnienie relacji między wnuczką i babcią jest niezbędne

zarówno dla oceny zasadności orzeczonej adopcji pełnej, jak i pominięcia

zastosowania w sprawie art. 1211 § 2 k.r.o.

Przewidziana w art. 383 k.p.c. niedopuszczalność zmiany powództwa przed

sądem drugiej instancji obejmuje niedopuszczalność „rozszerzenia żądania pozwu”,

czyli żądania czegoś więcej w granicach tego samego roszczenia, jak i zmiany

powództwa

w

postaci

wystąpienia

z

całkowicie

nowymi

roszczeniami.

Należy podzielić zarzut skarżącej, że przytoczony przepis nie stanowił przeszkody

do orzeczenia przez Sąd odwoławczy – na skutek zgłoszonej w apelacji zmiany

wniosku co do rodzaju przysposobienia - zamiast przysposobienia pełnego

przysposobienia niepełnego Michaliny C., ponieważ

taka zmiana wniosku nie

stanowiła w rozumieniu art. 383 k.p.c. ani rozszerzenia żądania wniosku, ani

zgłoszenia

całkowicie

nowego

roszczenia.

Podstawę

wniosku

zarówno

o przysposobienie pełne, jak i niepełne stanowią te same przesłanki. Przy ocenie

dopuszczalności zmiany żądania wniosku co do rodzaju przysposobienia nie

można pomijać również tego, że wniosek o przysposobienie ma nie tylko formalne,

lecz także materialnoprawne znaczenie (art. 117 § 1 k.r.o.), co oznacza, że sąd nie

może – do czego doszło w sprawie na skutek nieuwzględnienia wspomnianej

zmiany wniosku – wbrew woli osoby uprawnionej ukształtować stosunku prawnego.

Skuteczne podważenie, na skutek uznania drugiej podstawy kasacyjnej

za uzasadnioną, podstawy faktycznej zaskarżonego postanowienia powoduje,

że ocena zrzutów prawa materialnego byłaby przedwczesna. Skuteczność

zgłoszenia zarzutu kasacyjnego dotyczącego naruszenia prawa materialnego

wchodzi bowiem zasadniczo w rachubę tylko wtedy, gdy ustalony w postępowaniu

apelacyjnym stan faktyczny, stanowiący podstawę zaskarżonego orzeczenia,

nie budzi zastrzeżeń (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN

60/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128).

Z przestawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i art.

391 § 1 k.p.c.).

jw