III CSK 54/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 54/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Banku S.A.

przeciwko H.O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 17 września 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 4 stycznia 2008 r. zasądził od pozwanego

H.O. na rzecz powodowego Banku kwotę 53 000 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 5 września 2007 r., zastrzegając prawo powoływania się przez pozwanego w

toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 13 listopada 2000 r. Bank udzielił

małżonkom P. i M.D. kredytu w kwocie 49 280 zł na zakup samochodu o wartości

53 000 zł. Spłata kredytu została zabezpieczona zastawem rejestrowym na

kupionym samochodzie. Umowę o ustanowienie zastawu zawarto w dniu 9 kwietnia

2001 r. Wniosek o wpis zastawu do rejestru złożył Bank w dniu 26 lutego 2001 r.

Wpisu dokonano 20 czerwca 2001 r.

W dniu 5 czerwca 2001 r., a więc jeszcze przed wpisem zastawu do rejestru,

P.D. sprzedał pozwanemu samochód, na który wraz z żoną zaciągnął kredyt. Gdy

małżonkowie D. zaprzestali spłacania kredytu, Bank po uzyskaniu przeciwko nim

tytułu wykonawczego złożył wniosek o wszczęcie egzekucji, a po dowiedzeniu się o

zbyciu przez nich samochodu, pozwał nowego właściciela o zapłatę należności

zabezpieczonej zastawem na samochodzie.

Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo na podstawie art. 306 § 1 k.c. i art. 2,

13 oraz 38 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze

zastawów (Dz. U. Nr 149, poz. 703 ze zm., a obecnie jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r.

Nr 67, poz. 569 ze zm. – dalej: „u.z.r.”), ponadto odwołał się do art. 319 k.p.c.

W uzasadnieniu

wyjaśnił,

że

zbycie

przedmiotu

zastawu

powoduje

jego

wygaśnięcie, jeżeli nabywca nie wiedział i przy zachowaniu należytej staranności

nie mógł wiedzieć o istnieniu zastawu. W ocenie Sądu Rejonowego, choć zastaw

w chwili nabycia samochodu przez pozwanego nie był jeszcze wpisany do rejestru,

pozwany kupując samochód mógłby się dowiedzieć o toczącym się postępowaniu

o wpis zastawu na nabywanym samochodzie, gdyby zażądał stosownego

zaświadczenia z centralnej informacji o zastawach rejestrowych.

Sąd Okręgowy oddalając apelację pozwanego podzielił ustalenia i oceny

Sądu Rejonowego. Ponadto Sąd Okręgowy, dopatrując się dużego podobieństwa

zastawu rejestrowego do hipoteki i opowiadając się za stosowaniem do zastawu

rejestrowego „wszystkich zasad dotyczących hipoteki”, przyjął, że wyrażony

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2008 r., III CSK 54/08 (LEX

nr424393) pogląd, iż w postępowaniu wieczystoksięgowym ma zastosowanie

art. 192 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., należy odnieść także do

postępowania o wpis do rejestru zastawów. W rezultacie zbycie pozwanemu

samochodu w toku postępowania o wpis zastawu do rejestru nie mogło pozbawić

dokonanego wpisu skutku w stosunku do pozwanego.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art. 13 pkt 1 i art. 38

ust. 1 u.z.r., art. 170 k.c. oraz art. 192 pkt 3 k.p.c.

Prokurator Generalny, zajmując stanowisko w sprawie na podstawie

art. 3988 § 1 k.p.c. wyraził pogląd o istnieniu przesłanek do uwzględnienia skargi

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według powołanego w skardze kasacyjnej art. 170 k.c., w razie

przeniesienia własności rzeczy ruchomej, obciążonej prawem osoby trzeciej, prawo

to wygasa z chwilą wydania rzeczy nabywcy, chyba że nabywca działał w złej

wierze; stosuje się tutaj odpowiednio także art. 169 §2 k.c.

Podobnie art. 13 u.z.r. łączy ze zbyciem przedmiotu zastawu rejestrowego

wygaśnięcie tego zastawu. Mimo, iż również w tym przepisie chodzi o ochronę

nabywcy w dobrej wierze, przepis ten ujmuje przesłanki wygaśnięcia obciążającego

prawa nieco inaczej niż art. 170 k.c. W szczególności sposób sformułowania art. 13

pkt 1 u.z.r. uzasadnia wniosek, że w drodze wyjątku od art. 7 k.c. nakłada on na

nabywcę przedmiotu zastawu ciężar dowodu dobrej wiary w miarodajnej chwili –

a ściślej ujmując, ciężar dowodu, wyrażających dobrą wiarę stanów w postaci braku

wiedzy o zastawie i niemożności jej uzyskania przy zachowaniu należytej

staranności.

Zestawienie art. 13 u.z.r. z art. 170 k.c. prowadzi do wniosku że, art. 13 u.z.r.

jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 170 k.c. i w związku z tym wyłącza

jego zastosowanie. Już więc z tego powodu art. 170 k.c. nie mógł mieć

zastosowania w sprawie.

Ponadto wyłania się dalszy problem. Jak wiadomo, oba rozpatrywane

przepisy zakładają zbycie przedmiotu obciążonego prawem osoby trzeciej (art. 170

k.c. – w zasadzie jakimkolwiek prawem osoby trzeciej, a art. 13 pkt 1 u.z.r. –

zastawem rejestrowym). W dniu sprzedaży samochodu (5 czerwca 2001 r.)

pozwanemu przez P.D. zbyty samochód nie był jeszcze obciążony zastawem

rejestrowym, ponieważ zgodnie z art. 2 ust. 1 u.z.r. nieodzowną przesłanką

ustanowienia zastawu jest wpis do rejestru zastawów, a wpis ten, jak wiadomo,

został dokonany później (dopiero w dniu 20 czerwca 2001 r.) i inaczej niż wpisy w

księdze wieczystej nie mógł wywrzeć skutku od dnia złożenia wniosku o jego

dokonanie, ponieważ w ustawie o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów brak

odpowiednika art. 29 u.k.w. Okoliczność ta stawia także pod znakiem zapytania

możliwość zastosowania w sprawie art. 13 pkt 1 u.z.r. Przed ostatecznym zajęciem

stanowiska co do kwestii możliwość zastosowania w sprawie art. 13 pkt 1 u.z.r.

należy jednak odnieść się jeszcze do innego problemu.

Skoro do sprzedaży i przejścia własności samochodu na pozwanego

(art. 155 §1 k.c.) doszło przed wpisem zastawu do rejestru, a ustanowienie zastawu

rejestrowego wymaga zgodnie z art. 2 ust. 1 u.z.r., oprócz umowy zastawniczej,

wpisu zastawu do rejestru, wpis ten zaś nie ma mocy wstecznej od chwili złożenia

wniosku o jego dokonanie, Bank nie mógł nabyć zastawu na samochodzie na

zasadach określonych w tym przepisie. Stała temu na przeszkodzie norma: nemo

plus iuris in alium tranfere potest quam ipse habet. Zastawca w chwili, w której

miało dojść do rozporządzenia przez obciążenie samochodu zastawem (dzień

20 czerwca 2001 r.), nie będąc już właścicielem samochodu, nie był uprawniony do

dokonania tego rozporządzenia. W tych okolicznościach Bank mógł nabyć zastaw

rejestrowy na samochodzie tylko na podstawie odpowiednio stosowanych z mocy

odesłania zawartego w art. 2 ust. 3 u.z.r. przepisów o ochronie nabywcy rzeczy

ruchomej od nieuprawnionego. Według art. 2 ust. 3 u.z.r., jeżeli zastawca był

nieuprawniony do rozporządzania rzeczą, do ochrony zastawnika działającego

w dobrej wierze stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie nabywcy rzeczy

ruchomej w dobrej wierze, tj. art. 169 k.c., z tym zastrzeżeniem, że wpis zastawu

rejestrowego do rejestru zastawów jest jednoznaczny z wydaniem rzeczy.

W sytuacjach, w których ustawa w drodze wyjątku chroni nabywcę w dobrej

wierze od nieuprawnionego, ścierają się dwa przeciwstawne interesy. Interes

nabywcy w uzyskaniu określonego prawa lub prawa o określonej treści – mimo iż

nie zachodzą przesłanki nabycia przez niego tego prawa lub prawa o takiej treści –

ze względu na przekonanie o istnieniu podstaw do jego nabycia. Z interesem tym

konkuruje interes osoby, której kosztem chroniony jest nabywca (np. interes

właściciela – w razie nabycia w dobrej wierze rzeczy od nieuprawnionego lub

w razie nabycia w dobrej wierze zastawu ustanowionego przez nieuprawnionego

albo interes zastawnika – w razie nabycia w dobrej wierze rzeczy bez obciążenia

zastawem). Udzielenie ochrony nabywcy w dobrej wierze oznacza więc

rozstrzygnięcie tego konfliktu na jego rzecz. Ustawodawca decyduje się na to ze

względu na wyjątkowe okoliczności uzasadniające dobrą wiarę nabywcy –

w szczególności treść publicznego rejestru (zob. np. 5 u.k.w.h.), treść dokumentu

przeznaczonego do obiegu (zob. np. art. 16 ust. 2 Prawa wekslowego), fakt

władania rzeczą (zob. np. art. 169 § 1 k.c.) – i potrzebę zapewnienia

bezpieczeństwa obrotu prawnego. Potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa obrotu

prawnego jest wyrazem interesu ogólnego, uzasadniającego (por. art. 31 ust. 3

Konstytucji) ograniczenie praw osób, kosztem których chroniony jest nabywca

w dobrej wierze (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2002 r.,

III CKN 405/99, OSNC 2002, nr 11, poz. 142, z dnia 18 kwietnia 2002, r., II CKN

1226/00, OSNC 2003, nr 4, poz. 59, z dnia 15 listopada 2002 r., V CKN 1340/00,

OSNC 2004, nr 2, poz. 28, z dnia 16 marca 2006 r., III CSK 32/06, OSP 2007, z. 3,

poz. 31, z dnia 24 maja 2007 r., V CSK 23/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 89, i z dnia

5 lutego 2009 r., I CSK 297/08, LEX 494004).

W okolicznościach sprawy, nierozpatrywane dotąd w niej, nabycie przez

Bank w dobrej wierze zastawu na samochodzie mogłoby więc nastąpić kosztem

interesów pozwanego – nabywcy samochodu w toku postępowania o wpis zastawu

na samochodzie do rejestru - istotną zaś przesłankę tego nabycia zastawu przez

Bank byłby wspomniany wpis, uznawany za jednoznaczny z wymaganym w art.

169 §1 k.c. wydaniem rzeczy. Przewidzianą w art. 169 k.c. przesłankę wydania

rzeczy może spełnić jedynie zbywca, który rzeczą włada. Objęcie w art. 169 k.c.

ochroną tylko nabycia rzeczy od osoby, która nią włada, opiera się na założeniu, że

zazwyczaj ten, kto rzeczą włada, jest jej właścicielem (art. 339 i 341 k.c.) – a zatem

i uprawnionym do rozporządzania nią (art. 140 k.c.). W art. 169 k.c. wyłącznie

dobra wiara oparta na takim stanie faktycznym została uznana za zasługującą na

ochronę kosztem właściciela, w imię, leżącego w interesie ogółu, bezpieczeństwa

obrotu. Nadanie w art. 2 ust. 3 u.z.r. wpisowi do rejestru zastawów takiego

znaczenia, jakie w świetle art. 169 § 1 k.c. ma wydanie rzeczy, uzasadnia wniosek

o przyznaniu przez ustawodawcę doniosłości w zakresie ochrony dobrej wiary

zastawnika rejestrowi zastawów. W konsekwencji należy przyjąć, że dobra wiara

zastawnika podlega zgodnie z art. art. 2 ust. 3 u.z.r. ochronie o tyle tylko, o ile

przemawia za tym bezpieczeństwo obrotu prawnego uzasadnione zaufaniem

uczestników tego obrotu do rejestru zastawów. W razie zbycia rzeczy przez

zastawcę przed dokonaniem wpisu zastawu do rejestru zastawów uczestnikiem

obrotu mogącym działać w zaufaniu do rejestru zastawów jest również nowy

właściciel rzeczy. Jego sytuacja przypomina sytuację, osób których dotyczy art. 13

pkt 1 u.z.r. W rezultacie w takich przypadkach, jak rozpatrywany w sprawie, należy,

rozstrzygając o nabyciu zastawu rejestrowego w dobrej wierze stosować

odpowiednio także art. 13 pkt 1 u.z.r. – choć nie odnosi się on wprost do tych

przypadków. Należy mianowicie przyjąć, że we wspomnianych przypadkach,

nabycie zastawu rejestrowego w dobrej wierze, zgodnie z art. 2 ust. 3 u.z.r., jest

w myśl art. 13 pkt 1 u.z.r., stosowanego mutatis mutandis, wykluczone, gdy osoba,

która nabyła własność rzeczy w toku postępowania o wpis tego zastawu, nie

wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła wiedzieć o złożeniu

wniosku o wpis zastawu rejestrowego na nabytej rzeczy w chwili wydania jej tej

rzeczy. Przyznanie pierwszeństwa interesom zastawnika kosztem tej osoby nie

dałoby się uzasadnić w sposób zgodny z przedstawionymi wyżej założeniami, na

których jest oparta w prawie cywilnym ochrona dobrej wiary.

Nie można podzielić zapatrywania wyrażonego w zaskarżonym wyroku, że

pozwany, składając stosowny wniosek, mógłby uzyskać z centralnej informacji

o zastawach rejestrowych wiadomość o trwającym postępowaniu o wpis zastawu

na kupionym samochodzie. Zgodnie z art. 42 ust. 2 u.z.r. zadaniem centralnej

informacji o zastawach rejestrowych jest „udzielanie informacji, wydawanie odpisów

i zaświadczeń z rejestru zastawów”, w myśl zaś art. 37 ust. 2 u.z.r. odpisy

z rejestru zastawów, stanowiące dowód wpisu, a także zaświadczenia o braku

wpisu zastawu lub zastawcy i przedmiotu zastawu, wydawane są na wniosek

każdego, kto tego zażąda. Uwzględniając powyższe regulacje, jak też § 5 i 22

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 października 1997 r. w sprawie

ustroju i organizacji centralnej informacji o zastawach rejestrowych oraz

szczegółowych zasad udzielania informacji, wydawania odpisów i zaświadczeń

(Dz. U. Nr 134, poz. 893) oraz to, że w rejestrze zastawów nie wpisuje się wzmianki

o wniosku o wpis zastawu, pozwany mógł otrzymać z centralnej informacji

o zastawach rejestrowych jedynie zaświadczenie o braku wpisu jego kontrahenta

(kontrahentów) jako zastawcy lub jako zastawcy kupowanego samochodu, bez

adnotacji o złożeniu wniosku o wpis zastawu na tym samochodzie. Jednocześnie

z art. 38 ust. 1 u.z.r. wynika, że nieznajomością ujawnionych w rejestrze zastawów

danych zasłaniać się nie można dopiero od dnia dokonania wpisu w rejestrze.

Wiadomość o złożeniu wniosku o wpis zastawu na kupowanym samochodzie

pozwany mógłby uzyskać tylko w jakiś inny sposób, ale z materiału sprawy nie

wynika, aby to nastąpiło.

Trafnie także w skardze kasacyjne podniesiono zarzut naruszenia art. 192

pkt 3 k.p.c. Przede wszystkim nie można zaakceptować wyjściowego założenia

Sądu Okręgowego – nawiązującego do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

12 czerwca 2008 r., III CSK 54/08 i tym samym do uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 29 kwietnia 2008 r., III CZP 17/08 (OSNC 2009, nr 6, poz. 82) –

dopuszczającego

stosowanie

art.

pkt

k.p.c.

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. Skoro, jak zasadnie przyjął

Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach, wpis do księgi wieczystej ma moc

wsteczną od chwili złożenia wniosku o dokonanie wpisu – co dotyczy także wpisu

hipoteki, nie wyłączając hipoteki przymusowej (art. 27 rozporządzenia z dnia

24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe, jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm., i art. 81 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze, jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm., wprowadzają

od tego wyjątek tylko o tyle, o ile w pewnych sytuacjach wykluczają w ogóle

ustanowienie hipoteki) – to odpowiednie stosowania art. 192 pkt 3 k.p.c.

w postępowaniu wieczystoksięgowym nie wchodzi w grę już ze względu na swą

bezprzedmiotowość. Należy ponadto zauważyć, że w ścisłym związku z nadaniem

wpisowi mocy wstecznej od chwili złożenia wniosku o wpis pozostaje wymóg

niezwłocznego zamieszczenia w księdze wieczystej wzmianki o wniosku o wpis

(por. art. 45 ust. 1 u.k.w.h. obowiązujący do dnia 22 września 2001 r., którego

odpowiednikiem jest obecnie art. 6267 §2 k.p.c.). Ze względu na tę wzmiankę nie

ma potrzeby ochrony osoby, która nabyła własność nieruchomości po złożeniu

wniosku o wpis w księdze wieczystej, na podstawie przepisów o rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych (por. art. 8 u.k.w.h.).

Wpis do rejestru zastawów nie ma wprawdzie mocy wstecznej od chwili

złożenia wniosku o jego dokonanie, zaś o wniosku tym nie czyni się niezwłocznie

wzmianki w rejestrze, niemniej jednak również konflikt interesów między osobą, na

której rzecz zastaw zgodnie z wnioskiem ma być wpisany, a nabywcą rzeczy w toku

postępowania rejestrowego, nie może być rozstrzygany na podstawie art. 192 pkt 3

k.p.c.

Nasuwa się pytanie o charakter art. 192 pkt 3 k.p.c., czy wywiera on

bezpośrednio skutki tylko w sferze prawa procesowego, czy także w sferze prawa

materialnego. Należy podzielić pogląd, uznający art. 192 pkt 3 k.p.c. za przepis

wywołujący bezpośrednio skutki jedynie procesowe. Od chwili doręczenia pozwu

stabilizuje on postępowanie procesowe, pozbawiając wpływu na dalszy bieg sprawy

dokonanego w jej toku zbycia przedmiotu (rzeczy lub prawa) objętego sporem,

przez zachowanie legitymacji procesowej zbywcy, w celu ochrony strony

przeciwnej. Wiąże się z tym dopuszczenie wykonania wyroku przeciwko następcy

prawnemu zbywcy (zob. art. 788 k.p.c., z orzecznictwa zaś, dotyczące dawnego

stanu prawnego, zbieżnego co do istoty z obecnym, uzasadnienie pierwszej zasady

prawnej zawartej w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

5 maja 1951 r., C 689/50, OSN 1952, nr 1, poz. 3).

Artykuł 192 pkt 3 k.p.c. nie uchyla natomiast zastosowania do oceny zbycia

dokonanego w toku procesu przepisów prawa materialnego, normujących ochronę

nabywcy działającego w dobrej wierze (art. 169 k.c. oraz art. 5 u.k.w.h.). Jak

wyjaśniono w piśmiennictwie, nie ma podstaw do odmiennego traktowania nabywcy

w dobrej wierze w zależności od tego, czy o nabytą rzecz toczy się postępowanie

sądowe, czy też nie. Potwierdza to art. 848 k.p.c. zastrzegając, iż zawarta w nim

regulacja, zgodnie z którą: „zajęcie ma ten skutek, że rozporządzenie ruchomością

dokonane po zajęciu nie ma wpływu na dalszy bieg postępowania, a postępowanie

egzekucyjne z zajętej nieruchomości może być prowadzone również przeciwko

nabywcy”, nie narusza przepisów o ochronie nabywcy w dobrej wierze. Pozwany,

który zbył osobie trzeciej dochodzoną od niego rzecz, może więc bronić się wobec

powoda także zarzutem, że osoba trzecia nabyła własność tej rzeczy w dobrej

wierze, w razie zaś gdyby nie podniósł takiego zarzutu i przegrał proces, a powód

wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko nabywcy, zarzut taki może

podnieść nabywca w toku postępowania klauzulowego.

Skutkiem zastosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu o wpis zastawu

do rejestru byłoby jedynie wyłączenie stosowania art. 2 ust. 3 u.z.r. w związku z art.

13 pkt 1 u.z.r. w odniesieniu do przypadków zbycia rzeczy zastawianej przed dniem

wpisu zastawu do rejestru, czyli wyłączenie tych przypadków spod oceny według

przepisów chroniących

dobrą

z ustanowieniem zastawu

w postępowaniu

wiarę

w

rejestrowego.

procesowym,

którego

stosunkach

prawnych

Ponieważ art.

bezpośrednio

dotyczy,

związanych

pkt 3 k.p.c.

nie

uchyla

stosowania przepisów o ochronie nabywcy w dobrej wierze, wyrażonego

w zaskarżonym wyroku poglądu dopuszczającego stosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c.

w postępowaniu o wpis zastawu do rejestru na podstawie art. 13 §2 k.p.c. nie

można zaakceptować.

Ze względu na zasadność zarzutów naruszenia art. 13 pkt 1 i art. 38 ust. 1

u.z.r. oraz art. 192 pkt 3 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 §1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.