III CSK 5/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 5/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa S. C.

przeciwko Towarzystwu Geotermalnemu

sp. z o.o. w B.

przy interwencji ubocznej po stronie powoda – S. R.

o stwierdzenie nieważności uchwały,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 20 października 2011 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej powoda i interwenienta ubocznego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności

uchwały nr 2/07/2009 r. z dnia 27 lipca 2009 roku Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Wspólników spółki Towarzystwo Geotermalne sp. z o.o. z siedzibą w B.,

podwyższającej kapitał zakładowy spółki bez zmiany umowy spółki o kwotę

4.745.000 zł, tj. z kwoty 5.390.000 zł do kwoty 10.135.000 zł poprzez utworzenie

949 udziałów o wartości nominalnej po 5.000 zł każdy.

W apelacji powoda i interwenienta ubocznego zarzucono naruszenie

przepisów k.s.h. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, m.in. w następstwie

pominięcia faktu, że objęcie nowych udziałów zgodnie z treścią uchwały nie może

nastąpić w sposób proporcjonalny do dotychczas posiadanych przez wspólników

udziałów.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2010 roku oddalił apelację, nie

dopatrując się sprzeczności uchwały z ustawą, a w konsekwencji wystąpienia

podstaw do zastosowania art. 252 k.s.h. W ocenie Sądu odwoławczego nietrafne

jest stanowisko apelujących, aby ilość nowoutworzonych udziałów uniemożliwiała

proporcjonalne ich objęcie przez wszystkich dotychczasowych wspólników, a nadto

regulacje art. 257 § 3 i art. 260 § 2 k.s.h. odnoszą się jedynie do zasad

obejmowania udziałów, nie określając zasad podwyższenia kapitału zakładowego,

które jednoznacznie wynikają z art. 257 § 1 i 2 k.s.h.

Sąd Apelacyjny uznał sporną uchwałę w odniesieniu do utworzenia nowych

udziałów za zgodną z ostatnio wymienionym przepisem. Stwierdził on, że pogląd, iż

możliwe jest tylko utworzenie takiej samej ilości nowych udziałów lub ich

wielokrotności, albo ilości zgodnej z liczbą dotychczasowych wspólników jest nie do

przyjęcia, gdyż zmuszałoby wspólników do podwyższenia kapitału ponad

rzeczywistą potrzebę. Natomiast okoliczność, czy wspólnik skorzysta z uprawnienia

do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym nie ma znaczenia dla

ważności uchwały, stwierdził Sąd Apelacyjny.

Skarga kasacyjna powoda oraz interwenienta ubocznego oparta została na

zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Skarżący zarzucili błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:

-

art. 257 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, że zaskarżona uchwała nie stanowi zmiany

umowy spółki;

-

art. 246 § 1 i 3 k.s.h. w zw. z postanowieniem § 19 umowy spółki przez

przyjęcie powzięcia uchwały wymaganą większością głosów;

-

art. 2 k.s.h. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez uznanie, że uchwała nie miała na

celu obejścia prawa;

-

art. 257 § 3 w zw. z art. 260 § 2 k.s.h. poprzez pominięcie, że objęcie nowych

udziałów w liczbie określonej uchwałą nie może nastąpić w sposób

proporcjonalny do dotychczas posiadanych przez wspólników udziałów;

-

art. 174 § 1 k.s.h. przez uznanie, że nie została naruszona zasada równości

praw i obowiązków wszystkich wspólników.

Skarżący wnieśli o wydanie orzeczenia reformatoryjnego uwzględniającego

powództwo w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący eksponują zarzut sprzeczności

uchwały z art. 257 § 3 w zw. z art. 260 § 2 k.s.h. twierdząc, że nie jest możliwe

wykonanie tej uchwały zgodnie z powołanymi przepisami, tak, by nowe udziały

przysługiwały

dotychczasowym

wspólnikom

w

stosunku

do

dotychczas

posiadanych udziałów.

Pozwana Spółka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według spisu

kosztów. W ocenie pozwanej rozbieżności interpretacyjne dotyczące relacji art. 257

§ 3 k.s.h. do art. 260 § 2 k.s.h. w odniesieniu do wynikającego odesłania dotyczą

ewentualnej sankcji bezskuteczności podwyższenia kapitału zakładowego, ale nie

nieważności uchwały.

Prokurator Generalny zajął stanowisko co do zasadności skargi kasacyjnej

w piśmie z dnia 24 maja 2011 roku, stwierdzając, że skarga kasacyjna powinna

być uwzględniona przez uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a to wobec pominięcia

zastosowania przez ten Sąd przepisów art. 257 § 3 w zw. z art. 260 § 2 k.s.h. przy

ocenie zgodności z prawem przedmiotowej uchwały.

Strona pozwana w piśmie procesowym wniesionym do Sądu Najwyższego

w dniu 13 października 2011 roku wniosła jak dotychczas, a ponadto sprzeciwiła

się ocenie prawnej sformułowanej w stanowisku Prokuratora Generalnego oraz

zaakcentowała uprawnienie, a nie obowiązek wspólnika objęcia nowych udziałów

w podwyższonym w trybie uproszczonym kapitale zakładowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda oraz interwenienta ubocznego zasługuje na

uwzględnienie choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty okazały się zasadne.

W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 257 § 1

k.s.h.

podwyższenie

kapitału

zakładowego

w

spółce

z

ograniczoną

odpowiedzialnością może nastąpić w dwojaki sposób, tj. w drodze zmiany umowy

spółki

(tzw.

zwykłe

podwyższenie

kapitału

zakładowego)

oraz

w

trybie

uproszczonym – bez zmiany umowy spółki, przy czym podwyższenie kapitału

zakładowego w drugi ze wskazanych sposobów jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy

umowa spółki zawiera postanowienia określające maksymalną wysokość i termin

podwyższenia kapitału w tym trybie (art. 257 § 1 in fine k.s.h.). Odnośnie do

uproszczonego trybu podwyższenia kapitału zakładowego w spółce z o.o., to

kolejne przesłanki podwyższenia kapitału zakładowego w tym trybie statuuje

art. 257 § 3 k.s.h. wskazując, że: podwyższenie kapitału zakładowego może

nastąpić tylko poprzez ustanowienie nowych udziałów, ich objęcie wymaga

zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności, a także – w związku

z zawartym w zdaniu drugim przywołanego przepisu odesłaniem do art. 260 § 2

k.s.h. – iż nowe udziały w podwyższonym kapitale zakładowym przysługują

z zachowaniem dotychczasowej proporcji w stosunku do posiadanych już przez

wspólników udziałów.

Zastrzeżenie w umowie spółki postanowień przewidujących możliwość

podwyższenia kapitału zakładowego spółki w trybie uproszczonym, co należy

podkreślić, nie wyklucza możliwości podwyższenia kapitału zakładowego w drodze

zmiany umowy spółki. W istocie zatem o tym w jakim trybie następuje

podwyższenie

wspólników)

kapitału

dopiero

zakładowego

na

etapie

decydują

wspólnicy

(zgromadzenie

podejmowania

uchwały

w

podwyższenia kapitału zakładowego. To

właśnie uchwała

przedmiocie

w przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego, a w przypadku gdy podwyższenie następuje

w drodze zmiany umowy spółki, również uchwała w tym przedmiocie, inkorporuje

w sobie wolę wspólników nie tylko co do określenia wysokości w jakiej kapitał

zakładowy ma być podwyższony, sposobu jego podwyższenia (ustanowienie

nowych udziałów czy podwyższenie wartości nominalnej dotychczas istniejących),

ale także – co istotne – w przedmiocie trybu w jakim to podwyższenie ma nastąpić.

Z tej przyczyny zasadnicze znaczenie dla przesądzenia tego w jakim trybie

następowało podwyższenie kapitału zakładowego pozwanej spółki należy przypisać

wnioskom płynącym z zastosowania do oceny uchwały zgromadzenia wspólników

w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego spółki reguł wykładni

oświadczeń woli (art. 65 k.c.) stosowanych do interpretacji uchwał organów spółek

kapitałowych na podstawie odesłania wynikającego z art. 2 k.s.h.

W przedmiotowej sprawie Sąd Apelacyjny, odwołując się do treści uchwały

nr 2/07/2009 Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników pozwanej spółki z dnia

27 lipca 2009 roku oraz do postanowień umowy spółki, ustalił, że dokonane na

podstawie przywołanej uchwały podwyższenie kapitału zakładowego nastąpiło bez

zmiany umowy spółki, tj. w trybie uproszczonym. Takie stanowisko Sądu drugiej

instancji, wbrew odmiennej sugestii skarżących zawartej w ramach podniesionego

w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 257 § 1 k.s.h., zasługuje na aprobatę.

Nie ulega bowiem wątpliwości, że wskazanie w treści uchwały nr 2/07/2009, iż

podwyższenie kapitału zakładowego następuje bez zmiany umowy spółki, a także

przywołanie jako podstawy prawnej podwyższenia § 7 ust. 2 umowy spółki,

przewidującego

możliwość

podwyższenia

kapitału

zakładowego

w

trybie

uproszczonym, jednoznacznie wskazują, że wolą wspólników (zgromadzenia

wspólników) było przeprowadzenie podwyższenia kapitału zakładowego w tym

właśnie trybie. Mając to na względzie stwierdzić należy, że nie mają racji skarżący

podnosząc w ramach zarzutu naruszenia art. 257 § 1 k.s.h., iż przyjęty w uchwale

sposób podwyższenia kapitału zakładowego, poprzez utworzenie 949 udziałów o

wartości nominalnej 5 000 zł każdy, uniemożliwiający w jego ocenie zachowanie

wynikającego z art. 260 § 2 k.s.h. wymogu przysługiwania wspólnikom nowych

udziałów w stosunku do dotychczas posiadanych stanowi wyraz woli wspólników co

do podwyższenia kapitału zakładowego mocą przedmiotowej uchwały w trybie

zmiany umowy spółki. Pogląd taki pozostaje bowiem w oczywistej sprzeczności z

brzmieniem i wynikami wykładni uchwały nr 2/07/2009 wskazującymi, iż zamiarem

wspólników (zgromadzenia wspólników) było podwyższenia kapitału zakładowego

na podstawie § 7 ust. 2 umowy spółki, tj. w trybie uproszczonym.

Nie ma również podstaw do uznania za zasadny zarzutu naruszania art. 246

§ 1 i § 3 k.s.h., uzasadnianego przez skarżących bezpodstawnym przyjęciem przez

Sąd Apelacyjny, że zaskarżona uchwała została podjęta przy zachowaniu

wymaganej większości głosów. Uznanie bowiem, że wolą wspólników było

dokonanie podwyższenia kapitału zakładowego w trybie uproszczonym, oznacza, iż

do podjęcia stosownej uchwały wystarczające było uzyskanie bezwzględnej

większości głosów, a nie jak sugeruje skarżący większości 3/4 głosów.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 2 k.s.h. w zw. z art. 58 § 1 k.c.

w pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę na brak konsekwencji skarżącego

w motywach uzasadnienia podniesionego zarzutu. Z jednej bowiem strony

skarżący upatruje naruszenia przepisu art. 58 § 1 k.c. w braku uznania przez Sąd

drugiej instancji, iż zaskarżona uchwała miała na celu obejście prawa (k. 2 skargi

kasacyjnej), z drugiej zaś naruszenie to odnosi do pominięcia przez Sąd Apelacyjny

zastosowania art. 58 § 1 k.c. w sytuacji sprzeczności uchwały z prawem i dobrymi

obyczajami (k. 5 skargi kasacyjnej).

Regulacja

k.s.h.,

co

należy

podkreślić,

stanowi

wyraz

realizacji

dominującego w polskiej doktrynie prawa cywilnego poglądu, że prawo spółek

handlowych jest jedynie wyodrębnioną przedmiotowo częścią jednolitego prawa

cywilnego. Normatywnym wyrazem tej koncepcji jurydycznej jest art. 2 k.s.h.

wskazujący,

że

w

zakresie

spraw

określonych

w

art.

§

k.s.h.,

a nieuregulowanych przez przepisy k.s.h., stosuje się wprost przepisy k.c., przy

czym jeżeli wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej

przepisy k.c. stosuje się odpowiednio. Artykuł 2 k.s.h. ujmuje zatem w swej treści

dwie zasady, tj. zasadę jedności prawa cywilnego eksponowaną w zdaniu

pierwszym przywołanego przepisu oraz zasadę ograniczonej autonomii prawa

spółek handlowych w stosunku do prawa cywilnego (art. 2 zd. 2 k.s.h.). Stosowanie

przepisów

k.c.

w

odniesieniu

do

tworzenia,

organizacji,

funkcjonowania,

rozwiązania, łączenia, podziału i przekształcenia spółek handlowych, zgodnie

z brzmieniem art. 2 k.s.h., może mieć miejsce wyłącznie w sytuacji braku

uregulowania stosownej kwestii w przepisach k.s.h., a więc wtedy, gdy: 1) brak jest

podstaw do przyjęcia regulacji negatywnej w k.s.h., 2) nie zachodzą przesłanki

usprawiedliwiające zastosowanie innych przepisów k.s.h. w drodze analogii,

3) przedmiotowa kwestia nie zastała uregulowana w k.s.h.

Zawarte w k.s.h. przepisy dotyczące zaskarżania uchwał organów

właścicielskich spółek kapitałowych (art. 249-254 k.s.h. w odniesieniu do uchwał

zgromadzenia wspólników spółki z o.o. oraz art. 422-427 k.s.h. w odniesieniu do

uchwał walnego zgromadzenia akcjonariuszy) w sposób kompleksowy pod

względem podmiotowym i przedmiotowych ujmują regulację kwestionowania

prawidłowości uchwał organów stanowiących spółek kapitałowych, zarówno pod

kątem ich zgodności z umową (statutem) spółki bądź dobrymi obyczajami

(powództwo o uchylenie uchwały), jak i zgodności z przepisami ustawy (powództwo

o stwierdzenie nieważności uchwały). Konstatacja, iż k.s.h. w sposób kompleksowy

określa skutki sprzeczności uchwały organu stanowiącego spółki kapitałowej

z ustawą, wbrew odmiennym twierdzeniom skarżącego, wyklucza możliwość

stosowania wprost do oceny takich uchwał art. 58 § 1 k.c. w oparciu o odesłanie

wynikające z art. 2 k.s.h. Kodeks spółek handlowych w art. 252 § 1 k.s.h. oraz

w art. 425 § 1 k.s.h. statuuje bowiem samodzielną podstawę materialnoprawną

stwierdzenia nieważności uchwał organów właścicielskich spółek kapitałowych

w przypadku ich sprzeczności z ustawą. Tym samym, nie ma podstaw do

twierdzenia, że w przepisach k.s.h. brak jest regulacji prawej określającej

materialnoprawne skutki sprzeczności uchwały z ustawą, która uzasadniałaby

stosowanie w tej materii przepisów k.c. na podstawie normy odsyłającej zawartej

w art. 2 k.s.h. Bezzasadnie również skarżący twierdzą że uchwała nr 2/07/2009

miała na celu obejście prawa, gdyż ta stanowiła w istocie zmianę umowy spółki,

a tym samym powinna być podjęta przez zgromadzenia wspólników większością

/4 głosów. Jak już wskazano, wyrażoną w uchwale wolą wspólników było

dokonanie podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych

postanowień umowy spółki (§ 7 ust. 2 umowy), wobec czego do podjęcia stosownej

uchwały w tym przedmiocie wystarczające było uzyskanie bezwzględnej większości

głosów. Z tych też przyczyn zarzut naruszenia art. 2 k.s.h. w zw. z art. 58 § 1 k.c.

należało uznać za chybiony.

Trafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 257 § 3 w zw. z art. 260

§ 2 k.s.h. upatrywany przez skarżących w pominięciu przez Sąd drugiej instancji

okoliczności, iż przysługiwanie nowych udziałów w liczbie określonej w uchwale

nr 2/07/2009

nie

posiadanych

przez

jest

możliwe

wspólników

w sposób

udziałów.

proporcjonalny

Podwyższenie

do

dotychczas

uchwałą

kapitału

zakładowego na mocy dotychczasowym postanowień umowy spółki, jak już

sygnalizowano, jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy umowa spółki przewiduje

możliwość

podwyższenia

kapitału

zakładowego

i

wskazuje

jednocześnie

maksymalną wysokość podwyższenia oraz jego termin (art. 257 § 1 k.s.h.), a także

– stosownie do brzmienia art. 257 § 3 k.s.h. – gdy podwyższenie następuje poprzez

ustanowienie

nowych

udziałów,

nowoutworzone

udziału

przysługują

proporcjonalnie do dotychczas posiadanych, a oświadczenia dotychczasowych

wspólników obejmujących nowe udziały zostaną złożone w formie pisemnej pod

rygorem

nieważności.

Druga

ze

wskazanych

przesłanek

uproszczonego

podwyższenia kapitału zakładowego jest konsekwencją wynikającego ze zdania

drugiego art. 257 § 3 k.s.h. nakazu odpowiedniego stosowania do podwyższenia

kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki

art. 260 § 2 k.s.h., mającego charakter przepisu bezwzględnie obowiązującego.

Wynikający z art. 257 § 3 nakaz odpowiedniego stosowania bezwzględnie

obowiązującego przepisu art. 260 § 2 k.s.h., a w istocie części tego przepisu

stanowiącej o przysługiwaniu wspólnikom nowych udziałów w stosunku do ich

dotychczasowych udziałów, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 15 grudnia 2006 roku, sygn. akt III CZP 132/06 (publ. OSNC 2007, nr 10,

poz. 148) oraz w wyroku z dnia 25 lutego 2010 roku, sygn. akt I CSK 384/09 (publ.

OSNC 2010, nr 10, poz. 140), nakazuje również ujmować normę wynikającą z tego

odesłania za bezwzględnie obowiązującą.

Powyższa konstatacja implikuje w sobie istotną konsekwencję w odniesieniu

do

oceny

ważności

uchwały

zgromadzenia

wspólników

w

przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego. Nie można bowiem pomijać, że sprzeczność

uchwały z prawem, stanowiąca przesłankę do stwierdzenia jej nieważności

(art. 252 § 1 k.s.h.), zachodzi m.in. wtedy, gdy jej treść pozostaje w sprzeczności

z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, w tym także z art. 260 § 2

k.s.h. Oznacza to tym samym, że w odniesieniu do uchwały w przedmiocie

podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

umowy spółki ocena sprzeczności uchwały z ustawą (art. 252 § 1 k.s.h.) wymaga

również zbadania możliwości wykonania przedmiotowej uchwały zgodnie z treścią

art. 260 § 2 k.s.h. w zw. z art. 257 § 3 zdanie drugie k.s.h.

W przedmiotowej sprawie Sąd Apelacyjny oceniając zgodność z ustawą

uchwały nr 2/07/2009 Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników pozwanej

spółki, na co trafnie wskazują skarżący, nie dokonał oceny jej zgodności z 260 § 2

k.s.h. w zw. z art. 257 § 3 k.s.h., a w szczególności nie ustalił, czy określona w

zaskarżonej uchwale liczba nowoutworzonych udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym umożliwia objęcie ich przez wspólników zgodnie z dyspozycją

przywołanego przepisu, tj. proporcjonalnie do dotychczas posiadanych udziałów. Z

tej przyczyny zarzut naruszenia art. 257 § 3 k.s.h. w zw. z art. 260 § 2 k.s.h.

należało uznać za zasadny.

Przedwczesny jest natomiast zarzut naruszenia art. 174 § 1 k.s.h.

uzasadniany przez skarżącego bezzasadnym w jego ocenie uznaniem przez Sąd

drugiej instancji, że w okolicznościach niniejszej sprawy została naruszona zasada

równości praw i obowiązków wszystkich wspólników. Brak bowiem ustalenia Sądu

drugiej

instancji

co

do

możności

objęcia

przez

wspólników

wszystkich

nowoutworzonych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym, ale w ilości

przysługującej im w stosunku do udziałów dotychczas posiadanych, uniemożliwia

Sądowi Najwyższemu ustosunkowanie się do eksponowanego w ramach

przedmiotowego zarzutu stanowiska skarżącego, upatrującego naruszenia art. 174

§ 1 k.s.h. w braku możliwości proporcjonalnego objęcia przez wspólników udziałów

utworzonych na podstawie zaskarżonej uchwały nr 2/07/2009.

Z tych też względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.