III CSK 45/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 45/07

POSTANOWIENIE

Dnia 22 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Naczelnika Urzędu Skarbowego

przy uczestnictwie M.M.

o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 22 sierpnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika

od postanowienia Sądu Okręgowego w L.

z dnia 22 sierpnia 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 maja 2006 r. Sąd Rejonowy w S. orzekł wobec

uczestnika postępowania M.M. zakaz prowadzenia działalności gospodarczej na

własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub

pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni,

fundacji lub stowarzyszeniu na okres trzech lat. Sąd ten ustalił, że uczestnik

postępowania prowadzi działalność gospodarczą od 1998 r. W 2002 r. M.M. złożył

w Sądzie Rejonowym w S. wniosek o otwarcie postępowania układowego.

Postępowanie to zostało otwarte w marcu 2003 r., a postanowieniem z dnia 25

sierpnia 2003 r. Sąd zatwierdził układ zawarty w dniu 11 sierpnia 2003 r. Układ miał

obowiązywać do końca 2004 r. Uczestnik postępowania spłacił w całości

wierzytelności objęte układem przed 31 grudnia 2004 r. Układ nie dotyczył

wierzytelności Skarbu Państwa, których łączna wysokość na dzień 20 grudnia 2005

r. wynosiła 343 741,26 zł. W wyniku egzekucji prowadzonej w związku z istnieniem

tego zadłużenia uzyskano kwotę blisko 60 000 zł. W marcu 2006 r. uczestnik

postępowania złożył wniosek o odroczenie terminu płatności i rozłożenie na raty

zaległości podatkowych oraz umorzenie odsetek od powstałego zadłużenia.

W ocenie Sądu pierwszej instancji zgromadzony w sprawie materiał

dowodowy wskazywał, że uczestnik postępowania trwale zaprzestał płacenia

długów na rok przed złożeniem wniosku o otwarcie postępowania układowego,

co uzasadniało zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Wniosek taki nie został

zgłoszony

także

postępowania

po

zakończeniu

uczestnika

postępowania

postępowania

układowego,

nakazywał

przyjąć,

a

że

sposób

jego

niewypłacalność była następstwem celowego działania i wynikiem jego rażącego

niedbalstwa. Uzasadniało to orzeczenie zakazu o jakim mowa w art. 373 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535

ze zm.- dalej pun) w oparciu o art. 374 ust. 1 tej ustawy.

Sąd Okręgowy w L. po rozpoznaniu apelacji uczestnika postępowania oddalił

ją postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2006 r. Sąd drugiej instancji stwierdził

wprawdzie, że uzasadniony był zarzut naruszenia art. 374 ust. 1 pun, gdyż

działania dłużnika nie miały charakteru celowych i nie nosiły znamion rażącego

niedbalstwa, jednakże zaskarżone postanowienie odpowiadało prawu, bowiem

dłużnik nie zachował wynikającego z ustawy terminu do złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości i istniała podstawa do uwzględnienia wniosku na podstawie

art. 373 pun. Wniosek taki powinien być zgłoszony po zakończeniu postępowania

układowego. Uwzględniając powyższe należało przyjąć, że wniosek o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej wobec uczestnika postępowania,

wbrew zarzutom apelującego nie był spóźniony. Sąd Okręgowy uznał również,

że orzekając o zakazie Sąd pierwszej instancji nie wyszedł ponad żądanie, gdyż

treść art. 373 pun nie daje sądowi możliwości wyboru rodzaju sankcji, a jedynie

oznaczenie okresu jej trwania. Uwzględnieniu wniosku nie sprzeciwiało się również

brzmienie art. 5 k.c.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania została oparta o obie podstawy

określone w art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów

postępowania skarżący zarzucił obrazę art. 321 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a w

ramach podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 1, 2, 10, 11, 373

ust. 1, 374 i 377 pun, art. 5 k.c. oraz art. 5 § 3 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia

24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (dalej pu). W oparciu o te zarzuty

wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w L., bądź uchylenie zaskarżonego

postanowienia i poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w S. i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy wyraził pogląd,

że zawarty w apelacji zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. był nieuzasadniony,

gdyż art. 373 pun nie daje możliwości wyboru sankcji stosowanej wobec dłużnika,

a

sąd ma

jedynie możliwość określenia

okresu na

jaki orzeka

zakaz

prowadzenia działalności i sprawowania funkcji o jakich mowa w tym przepisie.

Podobne poglądy, o związaniu sądu przy określaniu treści zakazu wynikającym

z brzmienia tego przepisu, prezentowane są również w literaturze. Opierają się one

o stwierdzenie, że wskazuje na to „jednoznacznie" treść przepisu. Jednakże bliższa

analiza treści powołanego wyżej przepisu nie dostarcza argumentacji dla uznania

tego poglądu za uzasadniony. Jego brzmienie wskazuje, że sąd może orzec

na okres oznaczony w ustawie zakaz prowadzenia działalności gospodarczej oraz

zakaz sprawowania określonych funkcji. Użycie spójnika oraz przy użyciu

stwierdzenia, że sąd może orzekać w powyższym zakresie należy przy

zastosowaniu reguł wykładni językowej rozumieć jako zakreślenie sądowi

możliwych granic, w którym ma prawo orzec o zakazie, a nie nałożenie takiego

obowiązku w wypadku, gdy sąd stwierdzi istnienie przesłanek do orzeczenia

zakazu. Za takim rozumieniem treści art. 373 pun przemawia również jej

porównanie z brzmieniem art. 172 pu. Przepis ten stanowił, że kto nie wykona

obowiązku określonego w art. 5 § 1 lub 2, zostanie pozbawiony prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji reprezentanta

lub pełnomocnika przedsiębiorcy, członka rady nadzorczej i komisji rewizyjnej

w spółce akcyjnej, spółce z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółdzielni. Treść

tych przepisów istotnie się zatem różni i uzasadniony na tle art. 17 2 pu pogląd, że

sad orzeka zakaz w pełnym zakresie określonym w tym przepisie, nie może być

przenoszony automatycznie do orzekania zakazu o jakim mowa w art. 373 pun.

Przy ocenie powyższego zagadnienia należy uwzględnić również charakter tego

zakazu. Stanowi on wprawdzie rodzaj sankcji cywilnej, gdyż taki charakter mają

przewidujące go przepisy i spełnia on funkcję prewencyjną w tym obszarze,

jednakże sam fakt stosowania na gruncie prawa cywilnego rozwiązania

o charakterze sankcji zbliża w pewnym zakresie orzekanie tego zakazu do środka

karnego przewidzianego w art. 41 Kodeksu karnego. Nadto zakaz o jakim mowa

w art. 373 pun stanowi dolegliwość o charakterze głównie osobistym, co upodabnia

go do charakteru sankcji karnej i odróżnia go od rozwiązań typowych dla prawa

cywilnego, gdzie podstawowe znaczenie ma odpowiedzialność majątkowa.

W literaturze, przy braku jednolitości poglądów, podkreśla się również, że orzekanie

zakazu wiąże się z funkcją represyjną tego środka, typową również dla prawa

karnego. Nie ulega zaś wątpliwości, że przy orzekaniu zakazu wykonywania

określonego zawodu, zajmowania określonego stanowiska lub prowadzenia

określonej działalności na podstawie art. 41 k.k. sąd określa indywidualnie zakres

i rodzaj tego zakazu. Wydaje się niezrozumiałym, aby sąd cywilny orzekając

o zakazie na podstawie art. 373 upn miał w okolicznościach konkretnej sprawy

kierować się względami celowościowymi stosowania tej sankcji jedynie wyrywkowo,

co do okresu na jaki wprowadza zakaz, a orzekając o nim miał jednocześnie

pomijać zupełnie te względy przy określeniu zakresu zakazu i orzekać

obligatoryjnie np. o zakazie pełnienia przez dłużnika funkcji członka rady

nadzorczej spółdzielni czy fundacji, gdy stan faktyczny w rozpoznawanej sprawie

wskazuje, że dłużnik nigdy nie pełnił takich funkcji i brak jest jakichkolwiek podstaw

dla oceny, że mógłby je pełnić w przyszłości.

Nie można zatem podzielić oceny Sądu Okręgowego, że przy uwzględnieniu

wniosku opartego o treść art. 373 upn nie wchodzi w grę możliwość orzekania

ponad żądanie z uwagi na konieczność orzeczenia zakazu tej samej treści,

w każdej sytuacji zastosowania tego przepisu. Nie przesądza to jednak

o zasadności zarzutu naruszenia art. 321 k.p.c. Treść art. 373 wskazuje bowiem,

że przy uwzględnieniu wniosku o orzeczenie zakazu sąd ma możliwość orzeczenia

go w zakresie wskazanym w treści przepisu, jeżeli uzna to za celowe, niezależnie

od treści wniosku o orzeczenie zakazu. Za takim stanowiskiem przemawia

charakter zakazu stanowiącego sankcję cywilną, co odróżnia go od orzekania przez

sąd o żądaniach stron wynikających z ich praw podmiotowych. Stąd mimo

wadliwego uzasadnienia ocena Sądu Okręgowego, że orzeczenie Sądu pierwszej

instancji nie narusza art. 321 k.p.c. była usprawiedliwiona.

Uzasadnione były natomiast zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia prawa materialnego. Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, że w sprawie

nie znajdował zastosowania art. 374 upn, jednakże orzeczenie zakazu było

uzasadnione na podstawie art. 373 upn, bowiem uczestnik postępowania nie zgłosił

wniosku o ogłoszenie upadłości w odpowiednim terminie. Termin ten rozpoczął bieg

po 14 dniach od ukończenia postępowania układowego, gdyż jego prowadzenie

tamowało możliwość ogłoszenia upadłości dłużnika. Z tego też względu nie upłynął

dla wnioskodawcy termin do zgłoszenia wniosku, wynikający z treści art. 377 upn.

Skoro zaś obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstał pod

rządem nowej ustawy (upn), bezprzedmiotowe było rozważanie, czy zostały

spełnione

przesłanki

do

ogłoszenia

upadłości

na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów.

uczestnika

postępowania

Stanowisko to w świetle dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych było

nieuzasadnione.

Wymaga

podkreślenia,

że

Sąd

drugiej

instancji

uznał

za prawidłowe ustalenie, że uczestnik postępowania zaprzestał regulowania

zobowiązań w 2001 r. Miało to zatem miejsce przed wszczęciem postępowania

układowego. O ile zatem zaprzestanie regulowania zobowiązań miało charakter

trwały, na co wskazywał Sąd pierwszej instancji, a czego Sąd Okręgowy nie

rozważył, to uczestnik postępowania miał obowiązek zgłoszenia wniosku

o upadłość przed wszczęciem postępowania układowego, a nie dopiero po jego

zakończeniu. Stwierdzenie to nie pozostaje w sprzeczności z oceną Sądu

Okręgowego, że wszczęte postępowanie układowe uniemożliwiało ogłoszenie

upadłości przed jego zakończeniem, co istotnie wynikało z treści art. 15 § 2 Prawa

o postępowaniu układowym, według którego przepisów toczyło się postępowanie

układowe wobec uczestnika postępowania.

Art. 172 pu nie przewidywał ograniczeń co do terminu wszczęcia

postępowania

dotyczącego

orzeczenia

zakazu

prowadzenia

działalności

gospodarczej. Konstrukcja tego przepisu nie pozwala też przyjąć, że wobec osób,

które nie wykonały obowiązku terminowego złożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości, późniejsze wszczęcie postępowania układowego stanowiło podstawę do

zaniechania orzeczenia zakazu o jakim była mowa w art. 17 2 pu. Wejście w życie

przepisów pun miało wobec dłużników, wobec których nie orzeczono wcześniej

zakazu na podstawie art. 172 pu to znaczenie, że z mocy art. 377 pun rozpoczął

wówczas bieg roczny termin do wszczęcia postępowania o orzeczenie zakazu na

podstawie art. 373 pun. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

22 marca 2006 r. (III CZP 13/06, OSNC 2007, Nr 1, poz. 8). Bieg tego terminu nie

był uzależniony od wszczęcia postępowania upadłościowego.

Jeżeli

zatem

istniała

przesłanka

do

orzeczenia

wobec

uczestnika

postępowania zakazu na podstawie art. 172 pu, czego wyjaśnienia zaniechał Sąd

Okręgowy, to bieg terminu do wszczęcia postępowania na gruncie art. 373 upn

rozpoczynał się w dniu wejścia w życie przepisów tej ustawy, a nie dopiero

po zakończeniu postępowania układowego, jak przyjął ten Sąd.

Wymaga także podkreślenia, że Sąd drugiej instancji uznał istnienie

przesłanek do zastosowania art. 373 pun ograniczając się do stwierdzenia,

że uczestnik postępowania w właściwym terminie nie złożył wniosku o ogłoszenie

upadłości. Tymczasem przesłanką zastosowania zakazu na podstawie tego

przepisu jest zawinione zaniechanie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 15 grudnia 2005 r. (III CSK 15/05) Sąd

Najwyższy stwierdził wyraźnie, że orzeczenie zakazu, o którym mowa w art. 373

ust. 1 pkt 1 pun wymaga ustalenia winy osoby zobowiązanej do złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości. Brak oceny Sadu Okręgowego w tym zakresie czyni

zasadnym zarzut naruszenia art. 373 ust. 1 pun. Na tle regulacji z art. 373 pun

istotne jest ustalenie także stopnia zawinienia, gdyż ma to znaczenie przy

określaniu okresu na jaki orzekany jest zakaz prowadzenia działalności

gospodarczej.

Zasadny był również zarzut naruszenia art. 5 k.c. Sąd Okręgowy stwierdził,

że stosownie tego przepisu zostało wyłączone w wyniku orzeczenia przez Sąd

pierwszej instancji zakazu w najniższym możliwym rozmiarze, przy uwzględnieniu

jednocześnie celu regulacji z art. 373 pun, której zadaniem jest ochrona interesów

różnych podmiotów uczestniczących w obrocie. Przy takim uzasadnieniu odmowy

zastosowania art. 5 k.c. przez Sąd drugiej instancji nie sposób przyjąć, iż przy

rozpoznawaniu zarzutu naruszenia art. 5 k.c. Sąd ten rozważył całokształt

okoliczności rozpoznawanej sprawy, mających wpływ na ocenę, czy uwzględnienie

wniosku nie narusza zasad współżycia społecznego. Skarżący podniósł zasadnie,

że Sąd Okręgowy pominął zupełnie ocenę takich okoliczności jak sytuacja rodzinna

uczestnika postępowania i sposób uzyskiwania przez jej członków środków

utrzymania wyłącznie z przychodów uzyskiwanych z działalności gospodarczej

prowadzonej przez uczestnika postępowania, wykonanie w całości zobowiązań

wynikających z zawartego układu, sposób spłaty zadłużenia wobec Skarbu

Państwa po zakończeniu postępowania układowego i skutki zakazu prowadzenia

przez

uczestnika

postępowania

działalności

gospodarczej

dla

możliwości

uregulowania jego zobowiązań związanych z jej dotychczasowym prowadzeniem.

Pominięcie oceny tych okoliczności stawia jednocześnie pod znakiem zapytania

zasadność stwierdzenia Sądu Okręgowego, że orzeczenie zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej służy istotnie ochronie interesów wierzycieli uczestnika

postępowania.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu

i Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.