III CSK 427/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 12 kwietnia 2007 r., III CSK 427/06

Treść ugody zawartej przed zespołem orzekającym przy komisji

majątkowej w postępowaniu regulacyjnym określonym w ustawie z dnia 17

maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej

Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) nie może obejmować ustanowienia na

nieruchomości ograniczonych praw rzeczowych innych, niż służebności

gruntowe wymienione w art. 63 ust. 3 tej ustawy.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Akademii Rolniczej im. H.K. w K. przy

uczestnictwie Zygmunta S., Jolanty O. i Ryszarda S. o wpis do księgi wieczystej, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 kwietnia 2007 r.

skargi kasacyjnej uczestników od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z

dnia 4 lipca 2006 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i zmienił postanowienie Sądu Rejonowego

dla Krakowa-Krowodrzy w Krakowie z dnia 18 kwietnia 2006 r. w ten sposób, że

uchylił wpis w księdze wieczystej nr (...) dokonany w dniu 17 lutego 2006 r. przez

referendarza tego Sądu i wniosek o wpis oddalił oraz zasądził od wnioskodawcy na

rzecz uczestników postępowania koszty postępowania, w tym koszty postępowania

kasacyjnego, pozostawiając wyliczenie tych kosztów Sądowi Rejonowemu dla

Krakowa-Krowodrzy.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy w

Krakowie oddalił apelację uczestników Zygmunta S., Jolanty O. i Ryszarda S. od

postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-Krowodrzy, Zamiejscowy VI Wydział

Ksiąg Wieczystych w Krzeszowicach, którym ten Sąd utrzymał w mocy dokonany

przez referendarza sądowego wpis w dziale trzecim księgi wieczystej nr (...),

prowadzonej dla nieruchomości o numerze ewidencyjnym 469/40 położonej w R.,

gmina Z., prawa bezpłatnego użytkowania na rzecz wnioskodawcy Akademii

Rolniczej im. H.K. w K.

U podstaw powyższego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i

ich ocena prawna.

Na mocy ugody zawartej w dniu 23 maja 1997 r. przed zespołem orzekającym

Komisji Majątkowej w Warszawie własność nieruchomości w R., gmina Z. została

przywrócona Zgromadzeniu Sióstr A. Posługujących Ubogim z siedzibą w K. (dalej:

„Zgromadzenie”). W punkcie II ugody Dom Generalny Zgromadzenia obciążył część

nieruchomości prawem bezpłatnego użytkowania przez okres 20 lat, licząc od dnia

1 stycznia 1997 r. na rzecz wnioskodawcy. Ugoda ta została opatrzona klauzulą

prawomocności z dniem 24 czerwca 1997 r. W dniu 8 marca 2000 r. Zgromadzenie

zbyło część nieruchomości, wydzieloną jako działka o numerze ewidencyjnym (...),

na rzecz uczestników postępowania.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, dopuszczalne było dokonanie

kwestionowanego przez apelujących wpisu, skoro bowiem ugoda, zgodnie z art.

917 k.c., polega na czynieniu sobie wzajemnych ustępstw, to w ramach

przysługującej stronom autonomii mogą one w ten sposób ustanowić również

ograniczone prawo rzeczowe na nieruchomości. Ugoda zawarta przed zespołem

orzekającym Komisji Majątkowej ma, na podstawie art. 63 ust. 4 i 7 ustawy z dnia

17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej

Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm. – dalej: „u.s.k.k.”), moc sądowego tytułu

egzekucyjnego i stanowi podstawę do dokonania wpisu w księdze wieczystej.

Za niezasadny uznał Sąd drugiej instancji argument apelujących uczestników

odnośnie do braku wymaganej dla ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego,

zgodnie z art. 245 § 1 k.c., formy aktu notarialnego, jest bowiem oczywiste, że

orzeczenia sądowe, o których mowa np. w art. 145, 151 i art. 212 § 1 k.c., a także

decyzje administracyjne, prowadzą do powstania praw rzeczowych i w tym zakresie

ustawodawca nie wymaga sporządzenia aktu notarialnego obejmującego

oświadczenie woli osoby ustanawiającej prawo. Należy także mieć na względzie, że

w umowie sprzedaży nieruchomości, zawartej pomiędzy Zgromadzeniem a

uczestnikami, wyraźnie zastrzeżono obciążenie nieruchomości przez okres 20 lat –

licząc od dnia 1 stycznia 1997 r. – prawem bezpłatnego użytkowania na rzecz

wnioskodawcy. (...)

W skardze kasacyjnej uczestnicy zarzucili naruszenie prawa materialnego, tj.

art. 245 § 1 k.c. oraz art. 63 ust. 3, 4 i 7 u.s.k.k., wywodząc m.in., że ustanowienie

prawa użytkowania wykracza poza dopuszczalny zgodnie z treścią art. 63 ust. 3

u.s.k.k. przedmiot ugody, która poza uregulowaniem prawa własności

nieruchomości na rzecz kościelnych osób prawnych może w zakresie ustalenia

stanu prawnego nieruchomości obejmować jedynie ustanowienie lub zniesienie

istniejących służebności gruntowych. Wykładnia dokonana przez Sąd Okręgowy

prowadzi zatem do nieuzasadnionego w świetle wykładni językowej rozszerzenia

treści tego przepisu. Wnosili o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz

poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego i orzeczenie co do istoty

sprawy przez oddalenie wniosku o wpis prawa użytkowania w księdze wieczystej.

Przedstawiając na wniosek Sądu Najwyższego pisemne stanowisko w sprawie

na podstawie art. 3988 k.p.c., Prokurator Generalny wyraził pogląd, że skarga

kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Jak trafnie zauważyli zarówno skarżący oraz Prokurator Generalny, instytucja

postępowania regulacyjnego została ustanowiona w ustawie o stosunku Państwa

do Kościoła Katolickiego w ściśle określonym celu, który wynika z art. 61 ust. 1

u.s.k.k., chodziło bowiem o przywrócenie prawa własności nieruchomości

kościelnych, niesłusznie przejętych po wojnie przez Skarb Państwa. W doktrynie

przyjmuje się, że konstrukcja prawna „regulacji”, jako jednej z form przeniesienia

własności nieruchomości, wykazuje wiele cech swoistych, a postępowanie przed

zespołem orzekającym komisji nie daje się zakwalifikować ani jako postępowanie

sądowe, ani administracyjne. Zawiera ono w sobie element koncyliacji, gdyż

orzeczenie może zostać wydane tylko po uzgodnieniu stanowisk przedstawicieli

obydwu stron. Dopuszczalne jest także zawarcie, zgodnie z art. 63 ust. 4 u.s.k.k.,

ugody pomiędzy stronami w postępowaniu regulacyjnym, ugoda taka jednak nie jest

ugodą w rozumieniu art. 917 k.c., gdyż może dotyczyć nie „stosunku prawnego”

jako takiego, lecz tylko tego, co jest przedmiotem postępowania przed komisją. Nie

znajduje tu zatem w pełni zastosowania zasada autonomii woli stron, wyrażająca

się w dowolnym, w granicach wyznaczonych przez art. 3531 k.c., ułożeniu stosunku

prawnego. Ugoda taka jest raczej wyrazem dyspozycyjności postępowania

regulacyjnego i tym różni się od orzeczenia komisji, że zakończenie postępowania

następuje w danym przypadku w pełni dobrowolnie, za zgodą stron. Tym samym

należy przyjąć, że treść ugody nie może wykraczać poza ramy wyznaczone przez

art. 63 u.s.k.k.

Problem prawny, który powstał w sprawie nie był wprawdzie dotychczas

bezpośrednio przedmiotem orzecznictwa Sądu Najwyższego, istnieją jednak w tym

zakresie wypowiedzi zamieszczone na marginesie innych spraw. Dopuszczalność

orzekania przez komisję majątkową w przedmiocie praw rzeczowych na

nieruchomości Sąd Najwyższy dopuścił w uzasadnieniu uchwały z dnia 27 września

1996 r., III CZP 96/96 (OSNC 1997, nr 1, poz. 7), w którym wywiedziono m.in., że w

postępowaniu przed komisją powinny brać udział wszystkie osoby zainteresowane,

a rozstrzygnięcie powinno obejmować wszystkie roszczenia z zakresu stosunków

rzeczowych i obligacyjnych. W uzasadnieniu wyroku z dnia 23 lipca 2004 r., III CK

194/03 ("Izba Cywilna" 2005, nr 2, pos. 46) Sąd Najwyższy stwierdził natomiast, że

komisja majątkowa jest powołana wyłącznie do orzeczenia w przedmiocie

przywrócenia kościelnym osobom prawnym własności nieruchomości, ewentualnie

przyznania odszkodowania, jeżeli przywrócenie własności lub przyznanie

nieruchomości zamiennej było niemożliwe; komisja może także dokonać regulacji

granic nieruchomości, a w razie potrzeby ustanowić służebność gruntową lub

znieść służebność dotychczas istniejącą. Zdaniem Sądu Najwyższego, przepisy

ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego nie przekazały komisji

majątkowej kompetencji do orzekania o innych roszczeniach niż wymienione w

ustawie.

Niezależnie od wątpliwości, jakie może budzić brak wyraźnej i kompleksowej

wypowiedzi ze strony Sądu Najwyższego w sprawie zakresu dopuszczalnej

ingerencji komisji majątkowej w stan prawny nieruchomości, można przyjąć, że

komisja nie ma kompetencji do obciążenia nieruchomości kościelnej ograniczonym

prawem rzeczowym. Powstaje zatem pytanie, czy zespół orzekający komisji może

nadać moc prawną oświadczeniu woli o ustanowieniu takiego obciążenia przez

samą kościelną osobę prawną, zatwierdzając ugodę zawartą przed zespołem

orzekającym, która obejmuje stosowne oświadczenie woli tej osoby.

Na tak postawione pytanie trzeba udzielić odpowiedzi przeczącej. Przede

wszystkim należy raz jeszcze podnieść, że ugoda zawarta przed komisją może

dotyczyć tylko spraw, w których zakresie komisja ma kompetencję do orzekania.

Skoro zatem komisja nie może ustanowić ograniczonego prawa rzeczowego na

nieruchomości, której własność przywraca kościelnej osobie prawnej, to również

zainteresowana kościelna osoba prawna, zawierając ugodę, nie może złożyć przed

komisją oświadczenia woli o ustanowieniu takiego prawa. Wyjątek od tej zasady

zawarto w art. 63 ust. 3 u.s.k.k. i w takim przypadku znajduje zastosowanie reguła,

zgodnie z którą rozszerzająca wykładnia przepisu statuującego wyjątek jest

niedopuszczalna (exceptiones non sunt extendendae).

Należy zresztą zauważyć, że ścieśniająca interpretacja przepisów

określających zakres właściwości komisji leży w interesie pewności obrotu oraz jest

uzasadniona względami konstytucyjnymi. Postępowanie regulacyjne nie jest

postępowaniem sądowym, a przekazanie spraw rozstrzyganych w postępowaniu

regulacyjnym, przy jednoczesnym wyłączeniu możliwości odwołania w stosunku do

orzeczeń zespołu orzekającego przy komisji majątkowej (art. 63 ust. 8 u.s.k.k.),

prowadzi do ograniczenia drogi sądowej w sprawach, które – jako cywilne –

podlegają rozpoznaniu przez sąd powszechny w co najmniej dwuinstancyjnym

postępowaniu. Ponadto nie bez znaczenia w niniejszej sprawie pozostaje fakt, że

zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 3 u.s.k.k., regulacja nie może naruszać praw nabytych

przez niepaństwowe osoby trzecie. W sprawie niniejszej akceptacja tezy o ważnym

i skutecznym ustanowieniu prawa użytkowania na rzecz wnioskodawcy

prowadziłaby w istocie do skutku sprzecznego z dyspozycją tego przepisu, gdyż

nieruchomość obciążona została zbyta na rzecz niepaństwowych osób trzecich,

będących uczestnikami postępowania. Należy więc uznać, że ze względu na

zastrzeżenie uczynione w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.s.k.k., orzeczenie zespołu

orzekającego przy komisji majątkowej, jak też ugoda przed nim zawarta, nie mogą

wpływać na treść praw podmiotowych przysługujących osobom trzecim, w

szczególności prawa własności.

W związku z tym znaczenie nadane zgodnie z art. 63 ust. 4 zdanie trzecie

u.s.k.k. orzeczeniu lub ugodzie zawartej przed zespołem orzekającym ogranicza się

wyłącznie do tego, co może stanowić przedmiot orzekania przez komisję. Treść

ugody zawartej przed zespołem orzekającym w postępowaniu regulacyjnym nie

może obejmować ustanowienia ograniczonych praw rzeczowych na nieruchomości,

innych niż wymienione w art. 63 ust. 3 u.s.k.k. służebności gruntowe. Prowadzi to

do wniosku, że ustanowienie innych praw rzeczowych, w tym prawa użytkowania,

może – z zastrzeżeniem przepisów szczególnych zawartych w odrębnych ustawach

– zostać dokonane tylko w drodze złożenia oświadczenia woli w formie

przewidzianej art. 245 § 1 k.c. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816 k.p.c. orzekł, jak w

sentencji.