III CSK 38/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 38/09

POSTANOWIENIE

Dnia 22 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku P. sp. z o.o.

przy uczestnictwie D. S.A. w likwidacji i Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego –

Prezydenta Miasta K.

oraz z wniosku Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego – Prezydenta Miasta K.

przy uczestnictwie D. S.A. w likwidacji

o stwierdzenie nabycia prawa własności nieruchomości w drodze zasiedzenia,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 22 października 2009 r.,

skargi kasacyjnej Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego – Prezydenta Miasta K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 30 lipca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie w części, w której oddalono

nim apelację Skarbu Państwa – Starosty Grodzkiego –

Prezydenta Miasta K. i sprawę w tym zakresie przekazuje do

ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu w

K.,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w K., postanowieniem z dnia 16 stycznia 2008 r., oddalił

wnioski P. sp. z o.o. oraz Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę

Grodzkiego – Prezydenta Miasta K. o stwierdzenie nabycia w drodze zasiedzenia

własności nieruchomości położonej w K. przy ul. K. Sąd ten ustalił, że

nieruchomość ta stanowi działkę gruntu zabudowaną budynkiem wielopiętrowym.

W prowadzonej dla niej księdze wieczystej jako właściciel jest wpisana Spółka

Akcyjna D. Po drugiej wojnie światowej cały majątek tej spółki, za wyjątkiem

wskazanej wyżej nieruchomości – wówczas jeszcze nie zabudowanej – został

znacjonalizowany. W 1951 r. Okręgowy Zarząd PGR

rozpoczął zabudowę

nieruchomości. Budynek został oddany do użytku w 1953 r. Do 1957 r. mieściła się

w nim siedziba Okręgowego Zarządu PGR. W okresie późniejszym, do 1988 r.,

nieruchomość była wykorzystywana przez inne przedsiębiorstwa państwowe.

W 1988 r. powstała P. sp. z o.o., która zajęła pomieszczenia w budynku przy ul K.

oraz administrowała i zarządzała tym budynkiem.

W oparciu o te ustalenia Sąd Rejonowy uznał, że Skarb Państwa nie

wykazał samoistnego posiadania nieruchomości, zaś drugi z wnioskodawców

następstwa prawnego w stosunku do poprzednich posiadaczy nieruchomości

i z tego względu należało przyjąć, że był posiadaczem dopiero od grudnia 1988 r.

Z tych względów w stosunku do żadnego z wnioskodawców nie zostały spełnione

przesłanki do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia, wynikające

z art. 172 k.c.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 30 lipca 2008 r. oddalił apelację

wnioskodawcy – Skarbu Państwa podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji.

Skarga kasacyjna Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K. została oparta o

podstawę naruszenia prawa materialnego. Zarzucono w niej naruszenie art. 172 §

1 i 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c. oraz art. 50 § 1 i 2 w zw. z art. 296 § 1 dekretu z dnia

11 października 1946 r. Prawo rzeczowe i art. XLI § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia

1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny, art. 338 k.c. w zw. z art. 297

Prawa rzeczowego, art. 336 k.c. w zw. z art. 296 § 1 Prawa rzeczowego, art. 339

k.c. w zw. z art. 6 k.c., art. 298 Prawa rzeczowego w zw. z art. 4 ustawy z dnia 18

lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego oraz art. 298 Prawa rzeczowego w

zw. z art. 7 dekretu z dnia 12 listopada 1946 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego.

W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie punktu II zaskarżonego

postanowienia i uwzględnienie jego wniosku, ewentualnie uchylenie punktu II

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji

wskazujące, że nieruchomość, której dotyczył wniosek o stwierdzenie zasiedzenia,

znajdowała się we władaniu Skarbu Państwa od 1951 r., przez czas niezbędny do

nabycia jej własności przez zasiedzenie. Stwierdził jednak, że wnioskodawca nie

wykazał spełnienia wszystkich przesłanek koniecznych do zasiedzenia, co

w praktyce oznacza, że w jego ocenie władanie nieruchomością przez Skarb

Państwa nie miało charakteru posiadania samoistnego. Uzasadniając to stanowisko

Sąd Okręgowy odwołał się do posiadania nieruchomości przez różne państwowe

osoby prawne, z których żadna nie posiadała nieruchomości przez okres niezbędny

do stwierdzenia nabycia jej własności przez zasiedzenie. Wyraził nadto ocenę, że

Skarb Państwa nie był posiadaczem w rozumieniu art. 172 k.c., gdyż nie miał

zamiaru posiadania nieruchomości dla siebie jak właściciel i sprawował władztwo

nad nieruchomością jedynie w sensie publicznoprawnym. Czynności związane

z zarządzaniem i administrowaniem nieruchomością, wynajmowaniem lokali

i prowadzeniem remontów były bowiem realizowane nie przez Skarb Państwa, lecz

inne podmioty, które w danym okresie nieruchomość faktycznie posiadały.

Stanowisko to wskazuje, że Sąd Okręgowy oddzielił posiadanie nieruchomości

przez Skarb Państwa od jej posiadania przez państwowe osoby prawne i uznał

dodatkowo za istotne, że żadna z nich nie posiadała nieruchomości przez okres

niezbędny do nabycia jej własności przez zasiedzenie.

Stanowisko to wskazuje na wadliwe rozumienie zasady jednolitej własności

państwowej, którą wyrażała treść art. 128 k.c. w jego pierwotnym brzmieniu.

W czasie obowiązywania tego przepisu przyjmowano powszechnie, że własność

ogólnonarodowa przysługuje niepodzielnie Państwu. Jednostki organizacyjne

Skarbu Państwa i państwowe osoby prawne wykonywały jedynie uprawnienia

wynikające

z

własności

państwowej.

W

konsekwencji

także

posiadanie

nieruchomości przez te podmioty było równoznaczne z posiadaniem przez Skarb

Państwa. W orzecznictwie utrwalone zostało stanowisko, że władanie przez

państwowe osoby prawne nieruchomościami, które nie stanowiły własności

państwowej było wykonywane na rzecz Skarbu Państwa i prowadziło, przy

spełnieniu wymaganych przesłanek, do nabycia własności nieruchomości w wyniku

zasiedzenia przez Skarb Państwa, gdyż status państwowych osób prawnych nie

zezwalał na nabycie przez nie własności nieruchomości w drodze zasiedzenia

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 76/93,

LEX nr 80723 i z dnia 25 stycznia 2006 r., I CSK 11/05, LEX nr 181257).

Z tych względów nie miało także znaczenia, że nieruchomość posiadały

kolejno różne jednostki państwowe i żadna z nich nie była posiadaczem przez

okres wymagany do nabycia własności przez zasiedzenie. Istotne było jedynie, czy

łączny okres posiadania przez te podmioty był wystarczający do zasiedzenia przez

Skarb Państwa. Odmienny pogląd Sądu Okręgowego był błędny. Prezentując takie

stanowisko Sąd nie zwrócił także uwagi na art. 176 § 1 k.c., który znajduje

zastosowanie w przypadkach przeniesienia posiadania.

Sąd Okręgowy prezentując stanowisko, że Skarb Państwa nie miał zamiaru

posiadania nieruchomości dla siebie jak właściciel i sprawował władztwo nad

nieruchomością w sensie publicznoprawnym, nie uzasadnił należycie tej oceny.

Wyraził przy tym błędny pogląd, że zarządzanie nieruchomością, wynajmowanie

lokali i przeprowadzanie remontów przez państwowe osoby prawne nie stanowiło

czynności świadczących o posiadaniu nieruchomości przez Skarb Państwa.

Dokonując wskazanej wyżej oceny, Sąd Okręgowy pominął jednocześnie tak

istotną okoliczność, jak zabudowanie nieruchomości.

Powyższe uwagi odnoszą się odpowiednio do stwierdzenia o braku

wykazania przez Skarb Państwa, że był posiadaczem samoistnym nieruchomości.

W skardze kasacyjnej zasadnie zwrócono uwagę, że o istnieniu woli posiadania

nieruchomości w sposób odpowiadający posiadaniu przez właściciela, mogą

świadczyć różnorodne formy zachowania posiadacza, które powinny być w tym

zakresie ocenione przy zastosowaniu obiektywnych wzorców. Nieuzasadnione

pominięcie przez Sąd Okręgowy przy tej ocenie faktu zabudowania nieruchomości

oraz przypisanie części działań świadczących o posiadaniu nieruchomości

oddzielnie różnym państwowym osobom prawnym, miało niewątpliwie wpływ na

sposób oceny charakteru posiadania nieruchomości. Niezależnie od tego Sąd

Okręgowy nie odniósł się w żaden sposób do brzmienia art. 339 k.c., który to

przepis przewiduje domniemanie posiadania samoistnego, co w pełni uzasadniało

zarzut jego naruszenia.

Z tych względów podstawa skargi kasacyjnej związana z naruszeniem

przepisów prawa materialnego była uzasadniona. Nie przesądzało to jednak

o istnieniu podstaw do stwierdzenia nabycia własności nieruchomości w drodze

zasiedzenia

przez

Skarb

Państwa.

Sąd

Najwyższy

w

uchwale

z

dnia

26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43) podkreślił

bowiem,

że

samoistne

posiadanie

nieruchomości

przez

Skarb

Państwa,

prowadzące do zasiedzenia nie biegło w wypadku, gdy właściciel nie mógł

skutecznie dochodzić wydania nieruchomości. Ocena zasadności wniosku Skarbu

Państwa wymagała zatem także rozważenia pod tym kątem okoliczności

występujących w rozstrzyganej sprawie.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu

w K. do ponownego rozpoznania.