III CSK 38/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 38/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko I. sp. z o.o. w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 30 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 lipca 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

pierwszej instancji (pkt. 1) oraz w części oddalającej apelację

i orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt. 2)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

postępowania kasacyjnego.

i

rozstrzygnięcia

o kosztach

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 11 stycznia 2005 r. uwzględnił

w całości powództwo o zapłatę 986.925,78 zł wniesione przez Skarb Państwa

reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa przeciwko I. spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w K. Sąd ten ustalił, że w oparciu o postanowienia

umowy zawartej w dniu 23 listopada 1994 r. strona powodowa sprzedała Spółce

Akcyjnej „B." Przedsiębiorstwo K. Zakłady „P." za kwotę 4.800.000.000 starych

złotych. Część tej ceny została zapłacona przez nabywcę, a pozostała jeszcze do

zapłaty kwota 2.880.000.000 starych złotych miała być uiszczona w szesnastu

równych ratach płatnych kwartalnie, poczynając od 1 sierpnia 1994 r. Strony

powyższej umowy ustaliły, że niezapłacona część ceny sprzedaży będzie

oprocentowana według ustalonych przez nie zasad, a w przypadku opóźnienia

w płatności którejkolwiek z rat będą naliczane dodatkowo odsetki ustawowe.

Został również ustalony sposób zaliczania wpłat dokonywanych przez nabywcę na

poczet

należności

głównej,

oprocentowania

i

odsetek

ustawowych.

Jako

zabezpieczenie niezapłaconej przez nabywcę części ceny za przedsiębiorstwo,

przewidziano w umowie ustanowienie hipoteki na wchodzącej w jego skład

nieruchomości. W księdze wieczystej została wpisana hipoteka zwykła w kwocie

288.000 zł „celem zabezpieczenia reszty ceny sprzedaży wraz z odsetkami na

warunkach określonych w umowie sprzedaży z dnia 23 listopada 1994 r.".

Nieruchomość obciążoną tą hipoteką nabyła od spółki „B." w dniu 1 września 1995

r. Spółka „R.", która zmieniła nazwę na „I." Sp. z o.o. Spółka „R." w dniu 1 czerwca

1996 r. zapłaciła stronie powodowej 288.000 zł, a w dniu 9 lipca 1999 r. dodatkowo

kwotę 15.252,50 zł. tytułem odsetek ustawowych. W ocenie Sądu I instancji

powództwo zasługiwało na uwzględnienie, gdyż na stronie pozwanej, w związku z

ustanowioną hipoteką spoczywa obowiązek zaspokojenia wierzyciela. Strona

pozwana wpłaciła na jego rzecz kwotę 288.000 zł. i 15.252,50 zł. Jednakże

wierzycielowi służyło prawo zaliczenia tych wpłat na związane z długiem należności

uboczne i z tej możliwości wierzyciel skorzystał. Z tego względu wpłaty dokonane

przez dłużnika hipotecznego nie zaspokoiły pozostałej do spłacenia ceny sprzedaży

przedsiębiorstwa, dochodzonej przez stronę powodową wraz z objętymi żądaniem

pozwu odsetkami i powództwo należało uwzględnić w całości. Sąd Apelacyjny, po

rozpoznaniu apelacji strony pozwanej, wyrokiem z dnia 19 lipca 2005 r. zmienił

częściowo zaskarżony wyrok, oddalając powództwo ponad kwotę 862 126,78 zł.

Sąd drugiej instancji uznał apelację za uzasadnioną jedynie co do zarzutu

przedawnienia odsetek. Przyjął, że ustanowiona hipoteka zabezpieczała należność

główną oraz zarówno odsetki kapitałowe, jak i odsetki za opóźnienie, a wpłata

dokonana przez stronę pozwaną mogła być przez wierzyciela zaliczona według

kolejności przez niego przyjętej, odpowiednio na odsetki za opóźnienie, odsetki

kapitałowe i należność główną. Odsetki ustawowe uległy przedawnieniu za okres

poprzedzający 3 lata od wniesienia pozwu. Jednakże zarzut przedawnienia odsetek

został podniesiony jedynie „mimochodem", bez sprecyzowania jaka kwota odsetek

dochodzonych

przez

stronę

powodową

uległa

przedawnieniu.

Podnosząc

powyższe Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie jest w stanie obliczyć, jaka część

odsetek ustawowych uległa przedawnieniu. Z tego względu przyjął za pewne, że

przedawniły się jedynie odsetki dochodzone przez stronę powodową w sprawie

przeciwko spółce „B.” w wysokości 124 799 zł i w tej części powództwo oddalił.

Skarga kasacyjna strony pozwanej wniesiona od wyroku Sądu Apelacyjnego

została oparta o obie podstawy określone w art. 398 3 § 1 k.p.c. W ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego strona pozwana zarzuciła obrazę art.

117, 118 i 535 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a w ramach podstawy

naruszenia przepisów postępowania zarzuciła obrazę art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c. oraz nieważność postępowania, w wyniku nienależytego umocowania

pełnomocników strony powodowej. W oparciu o te zarzuty skarżąca wniosła o

uchylenie

zaskarżonego

wyroku

w

części

uwzględniającej

powództwo

i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec złożenia przez Ministra Skarbu Państwa pisma z dnia 16 grudnia

2005 r., w którym potwierdził on w swoim imieniu pełnomocnictwa udzielone

osobom występującym wcześniej w charakterze pełnomocników strony powodowej

i dokonane przez nie czynności, rozpoznawanie zarzutu nieważności postępowania

opartego o twierdzenie, że osoby te działały bez należytego umocowania stało się

bezprzedmiotowe. W pozostałym zakresie skarga kasacyjna była natomiast

usprawiedliwiona. Skarżący zasadnie zarzucił w niej naruszenie art. 535 k.c., który

Sąd drugiej instancji wskazał jako podstawę prawną uwzględnionego roszczenia.

Przepis ten nie mógł stanowić podstawy odpowiedzialności strony pozwanej, która

nie była stroną umowy sprzedaży i mogła odpowiadać za zobowiązanie wynikające

z tej umowy jedynie jako dłużnik rzeczowy, w związku z ustanowieniem hipoteki na

nieruchomości, którą nabyła. Trafny był również zarzut dotyczący niewłaściwego

rozpoznania przez Sąd Apelacyjny zgłoszonego przez stronę pozwaną zarzutu

przedawnienia

odsetek

ustawowych.

Pozbawione

jakichkolwiek

racji

było

stwierdzenie tego Sądu, że zarzut ten został podniesiony jedynie „mimochodem",

co miałoby oznaczać brak jego należytego sprecyzowania, skoro strona pozwana

formułując powyższy zarzut wskazała jednoznacznie okres, za który jej zdaniem

odsetki uległy przedawnieniu. W tym przypadku nie budziło wątpliwości, czego

zarzut przedawnienia dotyczy, a rolą Sądu było jego rozpoznanie i ocena, w jakiej

wysokości odsetki dochodzone pozwem uległy przedawnieniu, w sytuacji, gdy

zarzut przedawnienia Sąd ten uznał za usprawiedliwiony. Nie znajdowało

jakichkolwiek podstaw oddalenie apelacji z argumentacją, że Sąd Apelacyjny nie

jest w stanie wyliczyć wysokości przedawnionych odsetek. Trudności rachunkowe

nie mogły stanowić przesłanki zasądzenia roszczenia w części, w której uległo ono

przedawnieniu, a zrzut jego przedawnienia został podniesiony. Sąd drugiej instancji

oddalając apelację nie odniósł się nadto należycie do szeregu istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy kwestii. Nie została odpowiednio rozważona treść wpisu

hipoteki w księdze wieczystej przy ocenie, czy wpis hipoteki obejmował zarówno

odsetki ustawowe za opóźnienie, jak i odsetki kapitałowe, co było istotne dla

zakresu

odpowiedzialności

dłużnika

rzeczowego.

Rozważając

powyższe

zagadnienie należało uwzględnić, że hipoteka może obejmować odsetki kapitałowe

jedynie w tym przypadku, gdy są one wyraźnie wymienione w przyjętej przez Sąd

wieczystoksięgowy formie wpisu. Wpis powinien obejmować również wysokość

tych odsetek. Rolą Sądu było rozważenie również, czy ewentualnie objęte wpisem

hipoteki odsetki kapitałowe miały stopę stałą, czy też zmienną, co mogło mieć

znaczenie dla skuteczności wpisu zważywszy, że na nieruchomości strony

pozwanej została wpisana hipoteka zwykła. Sąd Apelacyjny nie przytoczył także

argumentów, które stanowiły podstawę dla oceny, że w ustalony w umowie

sprzedaży przedsiębiorstwa sposób zarachowywania wpłat dokonywanych przez

kupującego był wiążący także dla dłużnika rzeczowego, przy spełnianiu przez niego

świadczeń wynikających z tytułu ustanowionej hipoteki.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona i zaskarżony

wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

db