III CSK 38/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 38/05

POSTANOWIENIE

Dnia 27 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z wniosku H. T. i A. T.

przy uczestnictwie "L." sp. z o.o. w K.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 stycznia 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 24 marca 2005 r.,

oddala

skargę

kasacyjną

i

zasądza

solidarnie

od

wnioskodawców na rzecz uczestnika postępowania 180 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2004 r. uwzględnił

wniosek H. T. oraz A. T. i stwierdził, że z dniem 18 listopada 1986 r. nastąpiło

zasiedzenie służebności gruntowej polegającej na prawie wyłącznego korzystania

z pomieszczeń wskazanych we wniosku, położonych w budynku mieszkalnym

przy ul. A. 9 w K., na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości sąsiedniej

znajdującej się przy ul. B. 3 w K.

Sąd ten ustalił, że pomieszczenia, których dotyczył wniosek stanowią

części lokali mieszkalnych użytkowanych przez mieszkańców kamienicy przy ul. B.

3. Zostały one przydzielone najemcom lokali po remoncie obu sąsiadujących ze

sobą nieruchomości przeprowadzonym przed rokiem 1966. Wówczas to część

pomieszczeń położonych w obrębie budynku przy ul. A. 9 zostało połączonych

funkcjonalnie z mieszkaniami przy ul. B. 3, między innymi przez zbudowanie

wspólnej sieci elektrycznej i urządzeń kanalizacyjnych. Stan taki utrzymywał się

mimo zmian właścicieli budynków.

W ocenie Sądu I instancji uzasadniało to uwzględnienie wniosku w oparciu

o treść art. 292 k.c. w związku z art. 172 k.c.

Po rozpoznaniu apelacji uczestnika postępowania „L.” Spółki z o.o. Sąd

Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 24 marca 2005 r. zmienił zaskarżone

orzeczenie Sądu I instancji w ten sposób, że wniosek oddalił. Aprobując ustalenia

faktyczne Sądu Rejonowego Sąd II instancji przyjął, że korzystanie z cudzej

nieruchomości w ramach służebności gruntowej nie może polegać na wyłącznym

korzystaniu z danej jej części, do czego prowadziłoby uwzględnienie wniosku.

Sytuacja, w której właściciel rzeczy nie może korzystać z jej części byłoby

naruszeniem istoty prawa własności.

Nadto wnioskodawcy nie wykazali, aby samodzielnie realizowali swoje

uprawnienia w zakresie wykonywania treści służebności, albo aby taki stan rzeczy

miał miejsce po stronie ich poprzedników prawnych.

Nie została też spełniona przesłanka nabycia służebności w drodze

zasiedzenia polegająca na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia

wzniesionego przez inną osobę niż właściciel nieruchomości obciążonej.

Wnioskodawcy w skardze kasacyjnej opartej o podstawę naruszenia prawa

materialnego zarzucili dokonanie błędnej wykładni art. 336 k.c. w zw. z art. 337

i 352 § 2 k.c., art. 292 k.c. w zw. z art. 172 k.c., art. 140 k.c. w zw. z art. 285 k.c.,

a także błędną wykładnię i niezastosowanie art. 151 k.c. w związku z art. 172 k.c.

W oparciu o te zarzuty wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia

Sądu Okręgowego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie wniosku

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej, ewentualnie uchylenie tego

postanowienia

i

przekazanie

sprawy

Sądowi

II

instancji

do

ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy zmieniając zaskarżone postanowienie poprzez oddalenie

wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej wyraził pogląd, że

wniosek ten nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem ustanowienie służebności

gruntowej polegającej na prawie korzystania z części sąsiedniego budynku przez

wnioskodawców

naruszałoby

niedopuszczalna.

Tak

istotę

generalnie

służebności

i

sformułowana

taka

ocena

jej

treść

byłaby

niedopuszczalności

określonej przez wnioskodawców służebności gruntowej jest nieuzasadniona.

Treść art. 285 k.c. nie wyłącza jego stosowania do nieruchomości

budynkowych czy lokalowych, a sam katalog możliwych służebności jest na gruncie

tej

regulacji

otwarty

dla

wszystkich

sytuacji

związanych

z

korzystaniem

z nieruchomości obciążonej w zakresie wskazanym w tym przepisie. Należy nadto

zwrócić uwagę na przepisy szczególne, które przewidują wprost możliwość

ustanowienia służebności polegającej na korzystaniu z części nieruchomości

obciążonej (art. 151 i 212 § 1 k.c.), a ustanowienie takiej służebności w drodze

umownej byłoby niewątpliwie także możliwe. Fakt, że co do zasady możliwe jest

ustanowienie służebności gruntowej polegającej na prawie korzystania przez

właściciela nieruchomości władnącej z części nieruchomości obciążonej nie

oznacza jednak, że tego rodzaju służebność powstaje także na skutek jej

zasiedzenia. Ta forma nabycia służebności gruntowej jest bowiem regulowana

przez ustawodawcę w sposób szczególny. Treść art. 292 k.c. przewiduje, że

służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w przypadku, gdy

polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Ogranicza to katalog

służebności gruntowych powstających w wyniku ich zasiedzenia do tzw.

służebności czynnych, związanych wyłącznie z prawem korzystania w oznaczonym

zakresie z nieruchomości obciążonej, a samo samoistne posiadanie służebności

gruntowej w warunkach określonych przez art. 172 k.c. nie jest wystarczającą

podstawą nabycia służebności w drodze zasiedzenia. Kluczowe znaczenie dla

możliwości zasiedzenia służebności gruntowej, poza ogólnymi przesłankami

przewidzianymi do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, ma

spełnienie wymogu, aby służebność polegała na korzystaniu z trwałego

i widocznego urządzenia.

Pojęcie urządzenia w rozumieniu art. 292 k.c. nie może być ograniczone

w żadnym razie do przytoczonej przez Sąd Okręgowy definicji urządzenia zawartej

w Słowniku Języka Polskiego. Według tej definicji za urządzenie nie mogłaby być

uznana wybudowana droga służąca wykonywaniu np. służebności przejazdu,

nasypy, groble, mosty, które niewątpliwie odpowiadają pojęciu urządzenia użytym

w art. 292 k.c. Przykłady tego rodzaju urządzeń

służących wykonywaniu

służebności wskazywano wcześniej wprost w literaturze. Także orzecznictwo

opowiadało się za możliwością nabycia w drodze zasiedzenia odpowiednich

służebności gruntowych w związku z korzystaniem z takich urządzeń.

Nie można też podzielić poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia, że zasiedzenie służebności gruntowej jest wyłączone w przypadku

korzystania z trwałego i widocznego urządzenia wzniesionego przez właściciela

nieruchomości obciążonej.

Tezy kilku orzeczeń Sądu Najwyższego (postanowieniem z dnia 7.03.2002 r.

II CKN 160/00, wyrok z dnia 24.05.1974 r. III CRN 94/74, postanowienie

z

24.02.2002 r. V CKN 972/00) zawierają wprawdzie podobne stanowisko,

jednakże nie może być ono interpretowane jako istnienie tego rodzaju formalnego

kryterium umożliwiającego zasiedzenie służebności gruntowej. W uzasadnieniu

powołanych wyżej orzeczeń Sądu Najwyższego zawarte zostały stwierdzenia które

wskazują, że wymóg wzniesienia trwałego i widocznego urządzenia przez inną

osobę niż właściciel nieruchomości obciążonej stanowi swego rodzaju zasadę,

której celem jest utrzymanie w rozsądnych granicach możliwości ochrony prawa

własności i

możliwości powstania służebności gruntowej w drodze zasiedzenia.

Jak podkreślał Sąd Najwyższy korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia

znajdującego się na cudzej nieruchomości stanowi dla jej właściciela wyraźne

ostrzeżenie przed działaniem osób, które korzystając z takich urządzeń mogą

doprowadzić do uzyskania odpowiednich służebności gruntowych. Długotrwałe

tolerowanie przez właściciela takich działań usprawiedliwia usankcjonowanie

powstałego stanu faktycznego przez obciążenie jego nieruchomości służebnością.

Nie można jednak wykluczyć z góry przypadków, w których z podobną

sytuacją dla właściciela nieruchomości będzie się wiązać korzystanie przez inne

osoby z urządzeń wzniesionych nawet przez samego właściciela nieruchomości.

Wymaga także podkreślenia, że w treści art. 292 k.c. nie zawarto żadnych

wymogów co do osoby, dokonującej wzniesienia urządzeń, o którym mowa w tym

przepisie, na co także zwracano uwagę w literaturze.

W uzasadnieniu postanowienia z dnia 7 marca 2002 r., (sygn. akt II CKN

160/00, LEX nr 54477) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że trwałym i widocznym

urządzeniem w rozumieniu przepisu art. 292 k.c. jest tylko rezultat świadomego

działania człowieka. Pojęcie tego urządzenia zawęża dodatkowo fakt, że art. 292

k.c. przewiduje możliwość nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie jedynie

w wypadku, gdy polega ona na korzystaniu z takiego trwałego i widocznego

urządzenia. O posiadaniu służebności polegającej na korzystaniu z trwałego

i widocznego urządzenia może być zaś mowa wówczas, gdy dane urządzenie jest

wyrazem używania cudzej nieruchomości w sposób odpowiadający treści

określonej służebności.

Mając powyższe na uwadze należy opowiedzieć się za poglądem, że część

działki gruntu stanowiącej przedmiot własności, a w przypadku nieruchomości

lokalowych i budowlanych część budynku wydzielona jego ścianami, nie stanowi

trwałego i widocznego urządzenia w rozumieniu art. 292 k.c. Korzystanie z części

powierzchni przylegających do sąsiedniej nieruchomości wnioskodawców nie było

korzystaniem z takiego urządzenia i nie mogło stanowić postawy nabycia

służebności gruntowej polegającej na prawie korzystania z tych powierzchni.

Odmienna ocena prowadziłby w niektórych przypadkach w istocie do

zrównania przesłanek nabycia w drodze zasiedzenia służebności gruntowej i prawa

własności nieruchomości.

Z przytoczonych wyżej względów zarzuty naruszenia art. 285, 292 i 172 k.c.

były nieuzasadnione.

Nakazywało to oddalanie skargi kasacyjnej w oparciu o treści art. 398 14

k.p.c. skoro brak było podstaw do przyjęcia, że miało miejsce posiadanie

służebności gruntowej polegające na korzystaniu z trwałego i widocznego

urządzenia, co jest konieczną przesłanką dla nabycia służebności w drodze

zasiedzenia, a brak tej przesłanki czynił już skargę kasacyjną pozbawioną

uzasadnionych podstaw.

W tej sytuacji niecelowym było dokonywanie szczegółowej oceny charakteru

posiadania spornych pomieszczeń mieszkalnych, których dotyczył wniosek.

Wymaga jedynie podkreślenia, że w stanie faktycznym sprawy było

bezsporne, że korzystali z nich najemcy lokali w budynku będącym obecnie

własnością wnioskodawców. Brzmienie art. 292 i 172 k.c. wskazuje wyraźnie, że

przesłanką nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie jest samoistne

posiadanie służebności. Z kolei treść art. 337 k.c. nakazuje podzielić pogląd

skarżącego, że możliwe jest samoistne posiadanie służebności gruntowej (art. 352

k.c.) w tej formie, że samoistny posiadacz takiej służebności oddaje przedmiot

swojego posiadania w posiadanie zależne.

Wymogiem dla zasiedzenia służebności gruntowej nie jest zatem osobiste

korzystanie ze służebności gruntowej przez jej posiadacza, a jedynie wykazanie, że

posiadanie służebności miało charakter samoistny.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje uzasadnienie

w treści art. 98 § 1, 391 § 1 i 39821 k.p.c.