III CSK 36/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 36/06

POSTANOWIENIE

Dnia 12 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Grzegorz Misiurek

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Rejonowego Zarządu Infrastruktury

i Starosty Powiatu T.

przy uczestnictwie [...]

o zasiedzenie nieruchomości,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 12 kwietnia 2006 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

w N.

z dnia 27 września 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w N. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego w Z. i oddalił wniosek Skarbu Państwa o zasiedzenie nieruchomości,

opierając swe rozstrzygnięcie na następujących istotnych faktach ustalonych przez

Sąd Rejonowy i uzupełnionych w postępowaniu apelacyjnym.

Nieruchomość będąca przedmiotem postępowania, dawniej oznaczona jako

dz. nr [...], położona w K., składa się z działek obecnie oznaczonych w ewidencji

gruntów numerami [...] o łącznym obszarze 1405 m2 i ma założoną księgę

wieczystą Kw. [...]. Jako właściciele ujawnieni są w niej M.P. oraz nie żyjący już:

H.M., J.B. i M.B.

Ustalenia dotyczące stanu władania rozpoczynają się od lat 50., kiedy

wschodnią część nieruchomości stanowił suchy jar, a zachodnia wchodziła w skład

kompleksu Zespołu Wypoczynkowego i uprawiano tam porzeczki i truskawki. W

latach 60. tę zachodnią część ogrodzono i zamieniono na plac zabaw dla dzieci.

Przytoczone bezosobowe stwierdzenia sądu oznaczają prawdopodobnie władanie

częścią zachodnią przez jednostkę organizacyjną, którą był wymieniony Zespół

Wypoczynkowy. Kontynuując opis stanu faktycznego Sąd Okręgowy ustalił, że w

latach 60. „teren wokół placu zabaw” oraz suchy jar był w posiadaniu

współwłaściciela nieruchomości J.B.

Ustalono też, że w latach 1970 – 1972 wznoszono nowe budynki wczasowe,

jednak bez opisu ich usytuowania względem nieruchomości nr [...]. Ziemia

z wykopów była wsypywana do jaru znajdującego się w zachodniej części działki nr

[...]. W 1973 r. plac zabaw dla dzieci pełnił rolę boiska sportowego. W latach 19741975 prowadzono budowę nowych obiektów i ziemia z wykopów była wysypywana

„w dalszej części jaru”. W roku 1976 teren boiska został zajęty pod budynek

administracji, a całą przedmiotową działkę pokryto nawierzchnią asfaltową i

ogrodzono. W tym samym roku Skarb Państwa kupił nieruchomości przyległe do

działki [...], m.in. od J.B.

W 1968 r. ustalano stan władania nieruchomości położonych w K. w celu

urządzenia ewidencji gruntów. Odnośnie do działki nr [...] jako władającego

wskazano Ministerstwo Rolnictwa, a w rubryce dotyczącej sposobu użytkowania

wpisano „grunty specjalne”.

Sąd ustalił również, że J.B. był szykanowany za upominanie się o swoje

grunty i grożono mu wysiedleniem. Tylko niektórzy komendanci zezwalali mu na

korzystanie z nieruchomości, np. przez wykaszanie trawy. Zdarzały się wypadki

wypędzania go przez wartowników.

Dokonując oceny tych faktów pod kątem przesłanek zasiedzenia Sąd

Okręgowy stwierdził, że Skarb Państwa uzyskał władanie w drodze aktów

z zakresu wykonywania władzy publicznej. Nieruchomość została odebrana

właścicielom w drodze przymusu państwowego - „prawem kaduka”. Dotychczasowy

właściciel musiał uznać przewagę działającego w imieniu państwa, korzystającego

z wpisu w ewidencji gruntów. Sąd zwrócił również uwagę na możliwość uznania

gruntu za rzecz wyłączoną z obrotu cywilnoprawnego i przez to nie podlegającą

nabyciu przez zasiedzenie.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie wnioskodawca zarzucił

naruszenie art. 336 k.c., art. 339 k.c. oraz art. 172 k.c. i domagał się uchylenia

zaskarżonego postanowienia i oddalenia apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skardze kasacyjnej nie można

odmówić

zasadności,

o

ile

kwestionuje

kwalifikację

zdarzeń

związanych

z władaniem nieruchomością przez wnioskodawcę, jako czynności państwa

wykonywanych w granicach jego zadań publicznych. Należy zatem przypomnieć

zasadnicze motywy powołanej przez Sąd Okręgowy uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 21 września 1993 r., III CZP 72/93, OSNC 1994/3/49

rozstrzygającej zagadnienie związane wprawdzie z odmiennym stanem faktycznym

lecz wyrażającej wykładnię przepisów kodeksu cywilnego dotyczących posiadania

i zasiedzenia (nieruchomości) przez Skarb Państwa.

Podstawą rozróżnienia charakteru władania rzeczą przez państwo było

stwierdzenie

dwoistości

zadań

tej specyficznej formy organizacji narodu:

publicznych oraz gospodarczych. W tych drugich określanych mianem „dominium”

państwo upodmiotowione jako Skarb Państwa korzysta niemal z wszelkich

uprawnień materialnych i procesowych wynikających z prawa prywatnego.

Środkiem osiągania celów z tej sfery są przede wszystkim czynności prawne oraz

inne zdarzenia prawne. Natomiast cele publiczne, obejmujące również władczą

ingerencję w sferę praw innych podmiotów, państwo realizuje na podstawie

i w granicach norm prawa, przez swoje organy lub podmioty upoważnione przy

wykorzystywaniu środków przymusu określonych w prawie publicznym. Akty

wykonawcze (działania lub zaniechania), dokonywane przez państwo praworządne,

w ramach sprawowanych zadań publicznych, muszą znajdować oparcie w aktach

normatywnych.

Podział funkcji i środków działania państwa nie jest obojętny dla

rozstrzyganej w sprawie kwestii nabycia własności przez zasiedzenie. Należy przy

tym zauważyć pojawiające się w orzecznictwie Sądu Najwyższego wypowiedzi

kwestionujące jego zasadność bądź przydatność w postępowaniu o stwierdzenie

zasiedzenia

nieruchomości.

z 21 września

1993

r.

Argumenty

najpełniej

zostały

podważające

trafność

przedstawione

w

uchwały

postanowieniu

z 13 października 2005 r. sygn. I CK 162/05 (nie publ.). Nie są one jednak

adekwatne do omawianego problemu wykonywania przez państwo zadań

z zakresu „imperium” i przytaczane w sprawie, której rozstrzygnięcie oparto na

ocenie, że państwowa osoba prawna uzyskała władanie nieruchomością na

podstawie zezwolenia właściwego ministra, a organ państwa jak i ta osoba

wykonywały w ten sposób własność państwową. W uchwale składu siedmiu

sędziów takie zdarzenia były również uwzględniane, skoro potwierdzono zarówno

uczestniczenie państwa w zwykłym obrocie cywilnoprawnym ze skutkami

określonymi w prawie prywatnym (dominium) oraz dostrzeżono możliwość

przekształcenia władztwa wykonywanego w zakresie imperium w posiadanie

uregulowane

w

prawie

cywilnym

po

wprowadzeniu

rzeczy

do

obrotu

cywilnoprawnego lub w razie istnienia szczególnej podstawy prawnej.

Posiadanie,

jako

stan

faktyczny

uregulowany

w

prawie

cywilnym

(teoretyczne spory co do jego istoty są tu nieistotne), nie jest jedyną prawną

postacią władania rzeczą, skoro wyjątki przewidziano w samym kodeksie cywilnym

(dzierżenie – art. 338 oraz władztwo prekaryjne – przyjęte w orzecznictwie i w

doktrynie prawa). Liczniejsze wyjątki i bardziej doniosłe ze względu na zakres,

znajdują

się

w

prawie

publicznym.

Np.

w

okresie

objętym

wnioskiem

rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 września 1971 r. w sprawie świadczeń na

rzecz obrony kraju (tekst jednolity Dz.U.1976 r. nr21, poz.137) przewidywał

zobowiązanie osób fizycznych i prawnych do wykonania świadczeń rzeczowych,

polegających na oddaniu do użytkowania na rzecz Sił Zbrojnych, formacji

samoobrony lub innych państwowych jednostek organizacyjnych, wykonujących

zadania dla potrzeb obrony Państwa, nieruchomości, albo rzeczy ruchomych

niezbędnych dla celów obrony. Dokonana w takim wypadku zmiana władania

nieruchomością, bez względu na sposób, nie prowadziła do objęcia posiadania (art.

336 k.c.) nieruchomości przez państwo, ani do zasiedzenia, ze względu na

publiczne cele władztwa państwowego, wykluczające element woli (we własnym

imieniu i dla siebie) niezbędny w posiadaniu według przepisów kodeksu cywilnego.

Podobnie nie byłyby kwalifikowane jako czyny świadczące o samoistnym

posiadaniu akty ograniczające własność lub posiadanie podejmowane na

podstawie dekretu z dnia 6 września 1951 r. o obszarach szczególnie ważnych dla

obrony kraju (Dz.U. nr 46 poz..341 ze zm.) lub zajęcie nieruchomości na rzecz

państwa

dla

celów

świadczeń

rzeczowych

na

podstawie

obowiązującej

w ocenianym okresie ustawy z dnia 30 marca 1939 r. o powszechnym obowiązku

świadczeń rzeczowych (Dz.U. nr 30, poz.200). Nie ma potrzeby mnożenia

przykładów wskazujących, że władanie jako zewnętrzna cecha posiadania

(w rozumieniu prawa cywilnego) nie poddaje się takiej kwalifikacji w sferze działania

władczego (imperium), ponieważ przepisy prawa publicznego określają nie tylko

jego treść, ale i kompetencje organów działających w imieniu państwa. Ta ostatnia

okoliczność wyłącza dopuszczalność samowolnej zmiany charakteru władztwa nad

rzeczą przez funkcjonariusza.

Przechodząc do oceny ustalonego przez Sąd orzekający stanu faktycznego

należy zwrócić uwagę, że obejmowanie w posiadanie przez państwową jednostkę

organizacyjną działki [...] nie odbywało się przez akty przewidziane w przepisach o

postępowaniu

odnośnej

władzy,

lecz

w

drodze

czynności

faktycznych

podejmowanych – jak się wydaje - sukcesywnie i rozłożonych w czasie. Wyjątkiem

było wprowadzenie w ewidencji gruntów zapisu o podmiocie władającym i

charakterze użytków (grunty specjalne). Rejestr gruntów jest bez wątpienia

dokumentem urzędowym, którego prowadzenie należy do sfery prawa publicznego,

jednak

nie

przesądza

podporządkowania

się

to

o

władczym

jednostek

sposobie

kwalifikującym

działania

całą

wymagającym

czynność

objęcia

w posiadanie, jako działanie państwa w zakresie imperium. W latach 60. ubiegłego

wieku zakładanie i prowadzenie ewidencji gruntów regulowała instrukcja Ministra

Rolnictwa z 21 kwietnia 1955 r opublikowana w Monitorze Polskim (M.P.1955 r. nr

38, poz. 379), dopuszczająca mało dokładny sposób ustalania stanu władania, ale

zarazem przewidująca możliwość korekty (zmiany) wpisów w razie okazania

dokumentów takich jak akty notarialne lub orzeczenia sądowe.

Ustalony przez sąd w dotychczasowym postępowaniu sposób działania

indywidualnych funkcjonariuszy państwowych, nie zachowywanie jakiejkolwiek

formy prawnej oraz brak podstawy do zagarnięcia gruntu w posiadanie wskazuje,

że czynności te stanowiły eksces lub błąd funkcjonariuszy kierujących obiektem

wypoczynkowym w sferze działalności gospodarczej. W takim wypadku nie można

wyłączyć posiadania Skarbu Państwa (w rozumieniu art. 336 k.c.) i obalić

domniemania ustanowionego w art. 339 k.c. tylko z tego powodu, że samowolnego

naruszenia własności dopuścili się funkcjonariusze państwowi.

Na wstępie stwierdzono, że Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego

rozstrzygnięcia przytoczył wypadki stosowania groźby lub przemocy w stosunku do

J.B. w związku z jego staraniami o utrzymanie posiadania nieruchomości.

Indywidualne zdarzenia powodujące – według oceny sądu - lęk i zaniechanie

dalszych starań uprawnionego, nie kwalifikują władania państwa jako wykonywania

władzy publicznej, mogą natomiast mieć znaczenie dla biegu terminu zasiedzenia,

gdyby okazało się, że rodzaj szykan i powaga groźby, a także kwalifikacja gruntów

jako

specjalnych

stanowiły

przeszkodę

efektywnego

dochodzenia

przez

wymienionego współwłaściciela ochrony własności. Stan taki może być uznany za

równoważny

zawieszeniu wymiaru sprawiedliwości powodującym zawieszenie

biegu terminu zasiedzenia. W zależności od chwili jego powstania podlegałby

przepisom art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. - Przepisy ogólne prawa

cywilnego, w związku z art. 53 prawa rzeczowego lub art. 175 k.c., w związku z art.

121 pkt 4 k.c. Z art. 129 p.o.p.c. oraz art. 175 k.c. wynika bowiem taka sama norma

nakazująca do biegu terminów zasiedzenia stosować odpowiednio przepisy o biegu

terminów przedawnienia roszczeń. Wyjątek od tej reguły potwierdzony w

postanowieniu Sądu Najwyższego z 11 lipca 2002 r. IV CKN 1218/00, LEX nr

80266 dotyczy biegu zasiedzenia przeciw małoletniemu

i nie ma znaczenia w

rozpoznawanej sprawie.

Jeśli chodzi o zagadnienie zasiedzenia rzeczy wyjętych z obrotu podniesione w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie ma ono znaczenia

w rozpoznawanej sprawie, ponieważ do chwili (ewentualnego) zasiedzenia przez

Skarb Państwa nieruchomość stanowiły własność osób fizycznych i nie mogła być

uznana za res extra commercium.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. oraz stosowanym odpowiednio art. 108 § 2 w zakresie kosztów postępowania

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w N. do

ponownego rozpoznania.