III CSK 356/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 356/06

POSTANOWIENIE

Dnia 8 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z urzędu

przy uczestnictwie Syndyka Masy Upadłości "G." S.A., Banku […]S.A. i […]Banku

S.A.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika Syndyka Masy Upadłości "G." S.A.

od postanowienia Sądu Okręgowego w N.

z dnia 30 maja 2006 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w N. oddalił apelację syndyka

masy upadłości „G.” S.A. od dokonanego z urzędu wpisu w księdze wieczystej nr

[...]6 polegającego na przeniesieniu z księgi wieczystej nr [...]2 określonych hipotek

kaucyjnych łącznych zabezpieczających kredyty bankowe.

Z uzasadnienia postanowienia wynika, że obciążona hipotekami kaucyjnymi

nieruchomość, dla której prowadzona była w Sądzie Rejonowym w G. księga

wieczysta nr [...]2, uległa podziałowi. Dnia 17 października 2003 r. dla

nowopowstałych działek została założona odrębna księga wieczysta nr [...]6.

Zakładając nową księgę wieczystą, Sąd Rejonowy – na skutek przeoczenia – nie

wpisał w dziale IV księgi współobciążenia nieruchomości objętych tą księgą

hipotekami obciążającymi dzieloną nieruchomość. Po ujawnieniu tego faktu, Sąd

Rejonowy hipoteki kaucyjne obciążające całą nieruchomość przeniósł z urzędu do

księgi wieczystej nr [...]6 jako współobciążające także nieruchomości utworzone

przez podział. Sądu Rejonowy uznał, że był uprawniony do dokonania tego wpisu

na podstawie art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej: u.k.w.h.)

z § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.

w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102,

poz. 1122; dalej: rozporządzenie).

Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu apelującego, że Sąd Rejonowy dokonał

wpisu z naruszeniem wskazanych przepisów, ponieważ mogły one stanowić

podstawę jego dokonania tylko w chwili zakładania nowej księgi wieczystej dla

nieruchomości utworzonych przez podział. Te przepisy znajdują zastosowanie –

zdaniem Sądu odwoławczego – nie tylko „w prawidłowym toku czynności sądu

wieczystoksięgowego”, ale także w sytuacji takiego przeoczenia sądu, jakie zostało

ujawnione w rozpoznawanej sprawie.

Nie stanowił przeszkody do dokonania wpisu art. 81 ust. 1 ustawy z dnia

28 lutego 2003 prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.;

dalej: p.u.n.), z którego wynika zakaz dokonywania w księdze wieczystej wpisu

w celu

zabezpieczenia

wierzytelności

po

ogłoszeniu

upadłości,

ponieważ

zakwestionowany wpis nie należy do kategorii wskazanych w tym przepisie

niedopuszczalnych wpisów. Nie został również naruszony art. 51 ust. 1 pkt 5 p.u.n.,

albowiem dotyczy on kwestii niezwiązanych z zaskarżonym wpisem.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik syndyka

zarzucił naruszenie art. 76 ust. 1 u.k.w.h., art. 81 ust. 1 i art. 51 ust. 1 pkt 5 p.u.n.

przez ich błędną wykładnię oraz obrazę art. 6288 § 1 i art. 6288 § 6 w zw. z art. 13

§ 2 i art. 365 § 1 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł o uchylenie orzeczeń

Sądów obu instancji i „orzeczenie co do istoty sprawy przez stwierdzenie

niedopuszczalności wpisu...”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podział nieruchomości obciążonej hipoteką – zgodnie z art. 76 ust. 1 u.k.w.h.

– powoduje powstanie hipoteki łącznej. Jej istota polega na tym, że hipoteka

obciążająca ulegającą podziałowi nieruchomość obciąża wszystkie nieruchomości

utworzone przez podział, a wierzyciel według swojego uznania może żądać

zaspokojenia w całości albo w części z każdej z nieruchomości z osobna,

z niektórych z nich lub ze wszystkich łącznie (art. 76 ust. 1 i 2 u.k.w.h.). Powstanie

tej hipoteki nie stanowi – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 lipca

1994 r., III CZP 85/94 (OSNC z 1995 r., nr 1, poz. 3) – zmiany treści hipoteki

istniejącej dotychczas, lecz tylko jej przekształcenie, polegające na prawnym

przystosowaniu

zabezpieczenia do sytuacji powstałej na skutek podziału

nieruchomości obciążonej.

Przewidziana w art. 76 ust. 1 u.k.w.h. hipoteka łączna powstaje z mocy

prawa z chwilą podziału obciążonej nieruchomości. Bezpośrednią konsekwencją

ustawowej przyczyny powstania tej hipoteki jest to, że jej wpis – w razie założenia

nowej księgi wieczystej dla części obciążonej nieruchomości bądź przeniesienia

części obciążonej nieruchomości do innej księgi wieczystej – następuje z urzędu

(art. 6268 § 1 k.p.c. oraz art. 76 w związku z § 11 ust. 2 rozporządzenia).

Ma on charakter deklaratoryjny (wpisu konstytutywnego nie dałoby się pogodzić

z ustawowym charakterem omawianej hipoteki) i w istocie stanowi – zgodnie z § 11

ust. 2 rozporządzenia – przeniesienie hipoteki jako prawa współobciążającego

z księgi wieczystej dla nieruchomości dzielonej do nowej bądź innej księgi

wieczystej dla nieruchomości powstałej na skutek podziału (por. przytoczoną

uchwałę Sąd Najwyższego III CZP 85/94 oraz nie publikowane postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., IV CK 469/04).

Ujawnienie w księdze wieczystej przewidzianej w art. 76 ust. 1 u.k.w.h.

hipoteki łącznej powinno nastąpić możliwie najwcześniej. Jest to oczywiste

chociażby ze względu na cel i funkcję ksiąg wieczystych. Ustalony w nich stan

prawny nieruchomości stanowi podstawę bezpieczeństwa obrotu nieruchomościami

(art. 1 u.k.w.h.). Zakładając nową księgę wieczystą dla części obciążonej hipoteką

nieruchomości bądź przenosząc części obciążonej hipoteką nieruchomości do innej

księgi wieczystej, sąd powinien zatem – niezależnie od tego, czy wniosek inicjujący

te czynności zawiera żądanie ujawnienia hipoteki łącznej – dokonać wpisu

wymaganej hipoteki. Nie ma jednak przeszkód, aby sąd dokonał tego wpisu

z urzędu później, po założeniu nowej księgi dla części obciążonej nieruchomości

bądź przeniesieniu części obciążonej nieruchomości do innej księgi wieczystej. Jest

tak dlatego,

że

wpis omawianej hipoteki łącznej, będący bezpośrednim

następstwem ustawowej przyczyny jej powstania, następuje – co zgodnie przyjmuje

się w literaturze i orzecznictwie – z urzędu (wymagania dokonywania go na

wniosek nie dałoby się pogodzić z ustawowym charakterem tej hipoteki).

Z przedstawionych powodów nie można podzielić zapatrywania skarżącego,

że niedopuszczalne było dokonanie zaskarżonego wpisu z urzędu po załatwieniu

wniosku o założenie nowej księgi wieczystej dla części obciążonej nieruchomości.

Na rzecz tego zapatrywania nie przemawia argument, że prawomocność

materialna wpisu (art. 365 § 1 k.p.c.), który został dokonany w księdze wieczystej

nr [...]6 w dniu jej założenia 17 października 2003 r., stanowiła przeszkodę do

późniejszego wpisania z urzędu hipoteki łącznej. Unormowana w art. 365 § 1 k.p.c.

moc wiążąca prawomocnego orzeczenia dotyczy tylko treści zawartej w sentencji

orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2002 r., niepubl.).

Tymczasem treść wpisu dokonanego w księdze wieczystej nr 68 886 w dniu

17 października 2003 r. nie obejmowała – co jest bezsporne – hipoteki łącznej.

Nie może zatem podzielić stanowiska skarżącego, że moc wiążąca wpisu

dokonanego w dniu 17 października 2003 r. uniemożliwiała późniejsze wpisanie do

księgi wieczystej hipoteki łącznej. W konsekwencji zarzuty, że zaskarżony wpis

został dokonany z naruszeniem art. 76 ust. 1 u.k.w.h., art. 6268 § 1 i art. 6268 § 6

w związku z art. 365 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. należało uznać za nieuzasadnione.

Z art. 81 ust. 1 p.u.n. wynika zakaz dokonania po ogłoszeniu upadłości wpisu

w

księdze

wieczystej

dotyczącego

składników

masy

upadłości

celem

zabezpieczenia wierzytelności, chociażby powstała ona przed ogłoszeniem

upadłości. Zaskarżony wpis nie jest – wbrew odmiennemu stanowisku skarżącego

– objęty hipotezą przytoczonego przepisu. Wpisanie hipoteki łącznej, powstałej

z mocy prawa na skutek podziału obciążonej nieruchomości, do nowej księgi

wieczystej założonej dla części obciążonej nieruchomości nie jest bowiem

„dokonaniem wpisu dotyczącego składnika masy upadłości w celu zabezpieczenia

wierzytelności”, ponieważ zabezpieczenie tej wierzytelności przez wpis hipoteki

nastąpiło już wcześniej, przed ogłoszeniem upadłości. Ujawnienie hipoteki łącznej

nie

stanowiło

przekształcenie,

zmiany

hipoteki

polegające

na

istniejącej

prawnym

dotychczas,

przystosowaniu

lecz

jedynie

jej

dokonanego

już

zabezpieczenia do sytuacji, jaka powstała na skutek podziału nieruchomości

obciążonej. Zarzut, że zaskarżony wpis został dokonany z naruszeniem art. 81

ust.1 p.u.n. należało więc także uznać za nieuzasadniony.

Nie można również podzielić zarzutu skarżącego, że zakwestionowany wpis

został dokonany z naruszeniem art. 51 ust. 1 pkt 5 p.u.n. Celem wezwania do

zgłoszenia wierzytelności oznaczonych w tym przepisie jest umożliwienie

wierzycielom zaspokojenia tych wierzytelności w postępowaniu upadłościowym,

ponieważ nie podlegają one – w przeciwieństwie do wierzytelności ujawnionych

w księdze wieczystej – umieszczeniu na liście wierzytelności z urzędu (art. 236 ust.

2 p.u.n.). Przepis art. 51 ust. 1 pkt 5 p.u.n. nie dotyczy zatem kwestii

dopuszczalności wpisu hipoteki łącznej i nie ma podstaw do dopatrywania się

w nim przeszkody do dokonania z urzędu zaskarżonego wpisu.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39814 k.p.c.).