III CSK 35/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 35/12

POSTANOWIENIE

Dnia 24 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa I. T.

przeciwko T. Polska sp. z o.o. z siedzibą w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 listopada 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

I. T. wystąpił przeciwko T. Polska sp. z o.o. w K. z powództwem o

zasądzenie kwoty 213 943,16 zł z ustawowymi odsetkami tytułem zwrotu

bezpodstawnie uzyskanych korzyści poprzez obciążanie powoda nienależnymi

opłatami za przyjęcie towarów do sprzedaży.

Pozwany wnosił o odrzucenie pozwu, powołując się na zapis na sąd

polubowny.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 1 września 2011 r. oddalił wniosek

pozwanego o odrzucenie pozwu. Z ustaleń wynika, że strony związane były

umowami sprzedaży oraz o świadczenie umów promocyjnych z dnia 1 stycznia

2008 r., w których zawarto postanowienie, że strony powinny polubownie

rozstrzygać powstałe między nimi spory. Postanowienie to, w ocenie Sądu, nie

może być kwalifikowane jako zapis na sąd polubowny. Powyższe umowy zostały

zastąpione umowami sprzedaży oraz o świadczenie usług promocyjnych z dnia

1 stycznia

2010

r. W

tych

umowach

postanowienie

dotyczące

sposobu

rozstrzygania sporów zostało znacznie rozbudowane, przewidziano obowiązek

prowadzenia negocjacji i wszczęcia postępowania mediacyjnego, a w razie jego

bezskutecznego zakończenia – obowiązek poddania rozstrzygnięciu Sądu

Arbitrażowego

przy Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych Lewiatan

wszelkich sporów wynikających z łączących strony umów. Umowy określają,

że wskazany

sąd

polubowny

jest

sądem

wyłącznie

właściwym

dla rozwiązywania wszelkich sporów wynikających z łączących strony stosunków

prawnych, bez względu na datę ich powstania, w tym w szczególności sporów

dotyczących roszczeń o wykonanie umowy sprzedaży i umowy o świadczenie

umów promocyjnych, roszczeń powstałych w razie ich niewykonania lub

nienależytego wykonania, roszczeń o zwrot bezpodstawnie lub nienależnie

spełnionego świadczenia powstałych w razie nieważności umów lub ich części lub

odstąpienia od nich, a także wszelkich roszczeń deliktowych, jeżeli wynikają

ze zdarzenia prawnego związanego z realizacją umów lub będącego równocześnie

niewykonaniem

lub

nienależytym

wykonaniem

tych

umów.

Postanowienia

te spełniają, zdaniem Sądu Okręgowego, wymogi zapisu na sąd polubowny,

jednak zarzut podnoszony przez pozwanego podlega oddaleniu, bowiem powinny

być ocenione jako stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 3

u.z.n.k., gdyż są sprzeczne z dobrymi obyczajami przez to, że naruszają interes

przedsiębiorcy – kontrahenta pozwanego. Wielostopniowa klauzula rozwiązywania

sporów stanowi skomplikowany i kosztowny system, co godzi w dobre obyczaje

i wskazuje na dążenie do ograniczenia możliwości dochodzenia roszczeń przez

powoda, będącego stroną ekonomicznie słabszą.

Sąd Apelacyjny, uwzględniając częściowo zażalenie pozwanego, zmienił

powyższe postanowienie i odrzucił pozew w zakresie, w jakim obejmuje żądanie

zapłaty kwoty 103 458,90 zł, w pozostałej zaś części zażalenie oddalił. Sąd ten

podzielił pogląd, że zarzut zapisu na sąd polubowny dotyczyć może wyłącznie

roszczeń dotyczących zdarzeń prawnych, które nastąpiły po zawarciu umów z dnia

1 stycznia 2010 r., wcześniejsze umowy bowiem nie zawierały takiego zapisu, zaś

umowy z 2010 r. nie mogą działać wstecz.

Roszczenia zgłoszone w pozwie, dotyczące zdarzeń powstałych po dniu

10 stycznia 2010 r., wyrażają się kwotą 103 458,90 zł. Sąd Apelacyjny uznał,

że postanowienia obu umów dotyczące zapisu na sąd polubowny są ważne

i skuteczne. Nie podzielił zarzutów powoda, że objęte pozwem roszczenie, jako

roszczenie

dotyczące

czynu

niedozwolonego

polegającego

na

pobieraniu

za przyjęcie towaru do sprzedaży opłat innych niż marża handlowa, ma charakter

odrębny i samodzielny i nie jest objęte przedmiotem zapisu. Rozstrzygnięcie tego

roszczenia nie jest możliwe bez oceny skutków zawarcia umowy sprzedaży

i umowy o świadczenie usług promocyjnych. Wykładnia art. 1165 § 1 k.p.c.

wskazuje, że niedopuszczalność rozpoznania sprawy przez sąd powszechny

zachodzi także wówczas, gdy rozstrzygnięcie sprawy przez sąd powszechny nie

jest możliwe bez rozstrzygnięcia sporu objętego zapisem. Sąd nie podzielił także

twierdzenia, że sporne zapisy na sąd polubowny stanowiły przejaw działalności

pozwanego o cechach czynu nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 3 u.z.n.k.

Charakter klauzuli arbitrażowej nie ogranicza prawa powoda do sądu, nie zostaje

też naruszona zasada równości stron.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) oraz prawa procesowego (art. 3983 § 1 pkt 2

k.p.c.) powód zarzucił: naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 65 § 2

k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym ustaleniu

rzeczywistej woli stron; art. 58 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię polegająca na

przyjęciu, że odnosi się zasadniczo do samej czynności prawnej, podczas gdy

hipotezą tego przepisu objęte są również zarówno okoliczności towarzyszące

dokonaniu czynności prawnej, jak i cel do którego czynność prawna ma

doprowadzić, która to wykładnia doprowadziła do niezasadnego zastosowania

wskazanego przepisu; oraz naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 1161

§ 1 k.p.c. poprzez błędną wykładnię wobec pominięcia, że zapis na sąd polubowny

musi precyzyjnie określać przedmiot sporu lub stosunek prawny; art. 1165 § 1

przez jego zastosowanie; art. 1165 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie i odrzucenie

pozwu w sytuacji, gdy zapis na sąd polubowny nie wskazywał precyzyjnie ani

stosunku prawnego ani przedmiotu sporu objętego niniejszym postępowaniem, co

miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W konkluzji wnosił o uchylenie zaskarżonego w części, w jakiej Sąd

Apelacyjny zmienił postanowienie Sądu pierwszej instancji i odrzucił pozew

w zakresie żądania zapłaty kwoty 103 458 zł 90 gr.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie

oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadniczy zarzut podnoszony w skardze kasacyjnej sprowadza się do

twierdzenia, że dochodzone w niniejszej sprawie roszczenie nie jest objęte zapisem

na sąd polubowny. Umowa w tym przedmiocie wymienia bowiem szczegółowo

przedmiot sporu, podlegający zapisowi. Przedmiotem tym są objęte jedynie

cztery kategorie roszczeń, to jest roszczenia o wykonanie umowy, roszczenia

powstające w razie niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, roszczenia

o zwrot bezpodstawnie lub nienależnie spełnionego świadczenia powstałe w razie

nieważności umowy w całości lub części oraz w razie odstąpienia od umowy, oraz

roszczenia deliktowe, jeżeli wynikają ze zdarzenia prawnego związanego

z realizacją umowy lub będącego równocześnie niewykonaniem lub nienależytym

wykonaniem umowy. Zdaniem skarżącego, wynikające z art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy

o

zwalczaniu

nieuczciwej

konkurencji

roszczenie

o

zwrot

bezpodstawnie

uzyskanych korzyści nie mieści się w żadnej z tych kategorii, ma samodzielny byt

i może być dochodzone niezależnie od roszczeń określonych w umowie o zapis na

sąd polubowny.

Twierdzenie, że takie roszczenie ma samodzielny byt i może być

dochodzone niezależnie od roszczeń wynikających z umowy, jest trafne. Kwestia ta

została wyjaśniona w orzecznictwie Sądu Najwyższego, m.in. w przytoczonych

w skardze kasacyjnej uchwale z dnia 19 sierpnia 2009 r., III CZP 58/09, OSNC

2010, nr 3, poz. 37, czy w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia

2009 r., I CSK 120/09 (nie publ.). Wbrew jednak zarzutom skarżącego, trafność tej

tezy nie prowadzi do uwzględnienia skargi. Należy wyjaśnić, że roszczenie z art. 18

ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. może być dochodzone niezależnie od roszczeń wynikających

z umowy, ponieważ jest to roszczenie, którego źródłem nie jest umowa, ale czyn

niedozwolony. Roszczenie to zatem musi być powiązane z konkretnym czynem

nieuczciwej konkurencji. W rozpoznawanej sprawie jest to czyn określony w art. 15

ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., polegający na pobieraniu innych niż marża handlowa opłat za

przyjęcie towaru do sprzedaży. Takie roszczenie zatem może być dochodzone

niezależnie od roszczeń wynikających z umowy sprzedaży. Uszło jednak uwagi

skarżącego, że uchwała w sprawie III CZP 58/09 nie dotyczyła kwestii możliwości

objęcia roszczeń deliktowych zapisem na sąd polubowny, zaś w orzeczeniu

w sprawie I CSK 120/09 Sąd Najwyższy wskazał wyraźnie, że roszczenie

o wydanie bezpodstawnie uzyskanych korzyści, o którym mowa w art. 18 ust. 1 pkt

5 u.z.n.k. jako spór o prawo majątkowe, pozostaje w dyspozycji stron, zatem może

stać się przedmiotem ugody, może być też objęte zapisem na sąd polubowny

(zob. art. 1157 k.p.c.). W stanie faktycznym w tej sprawie jednak zapis na sąd

polubowny dotyczył wyłącznie sporów wynikających z umowy sprzedaży i z tej

przyczyny

zarzut

istnienia

takiego

zapisu

nie

mógł

być

uwzględniony.

W postanowieniu z dnia 5 lutego 2009 r., I CSK 311/08 (nie publ.) Sąd Najwyższy

wskazał natomiast, że poddanie sądowi polubownemu sporów ze stosunku

umownego oznacza, iż kompetencją tego sądu są objęte wszelkie roszczenia

o wykonanie

umowy,

roszczenia

powstające

w

razie

niewykonania

lub

nienależytego wykonania umowy, roszczenia o zwrot bezpodstawnie spełnionego

świadczenia powstałe w razie nieważności umowy lub odstąpienia od umowy,

a także roszczenia deliktowe, jeżeli wynikają ze zdarzenia będącego równocześnie

niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy. Należy w konsekwencji

uznać, że dochodzone przez skarżącego roszczenie może być objęte zapisem

na sąd polubowny, o tym natomiast, czy taka sytuacja ma miejsce, decyduje treść

zawartej między stronami umowy.

Dla rozstrzygnięcia, czy roszczenie, o jakim mowa, zostało objęte zapisem

na sąd polubowny, niezbędne jest wyjaśnienie jego charakteru prawnego.

Jak już wspomniano, jest to roszczenie mające źródło nie w umowie, lecz w czynie

niedozwolonym określonym w art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., polegającym

na pobieraniu innych niż marża handlowa opłat za przyjęcie towarów do sprzedaży.

Celem

tego

przepisu

jest

wyeliminowanie

sytuacji,

w

której

zawarcie

umowy dostawy bądź sprzedaży zależy od dodatkowego świadczenia pieniężnego

po stronie dostawcy lub sprzedawcy. W doktrynie podkreśla się, że intencją

ustawodawcy było wyłączenie możliwości pobierania opłat od dostawcy, które

nie miałyby uzasadnienia w kosztach jego działalności polegającej na sprzedaży

towarów, a która powinna być rekompensowana poprzez marżę handlową

pobieraną od klientów danej sieci. Nie ma natomiast zakazu powstawania

stosunków umownych, uzasadniających obowiązek świadczenia pieniężnego

po stronie sprzedawcy (lub dostawcy), jeżeli mają stanowić ekwiwalent świadczeń

ze strony kupującego,

polegający na

innych

świadczeniach

niż sprzedaż

samego towaru.

Powstaje zatem pytanie, na czym w rzeczywistości polega delikt określony

w art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. Trzeba bowiem zwrócić uwagę, że pobieranie opłat

tzw. promocyjnych wynika z umowy z dnia 1 stycznia 2010 r., a jeśli tak, to źródłem

roszczenia jest umowa, a nie czyn nieuczciwej konkurencji. Spory zaś wynikające

z umowy o świadczenie usług promocyjnych, także w wypadku jej nieważności,

bez wątpienia objęte są zapisem na sąd polubowny, co expressis verbis wynika

z jej treści. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśnione zostało jednak ponadto,

że czyn nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k.

może przybrać postać, zawieranych obok umowy sprzedaży tego towaru do dużej

sieci handlowej, tzw. porozumień marketingowo-promocyjnych (wyrok z dnia

12 czerwca 2008 r., OSNC-ZD 2009/1/14). Już zatem samo zawarcie takiej umowy,

obok umowy sprzedaży czy dostawy, może stanowić czyn nieuczciwej konkurencji.

Oczywiście, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu przytoczonego wyroku,

uznanie zawarcia takiej umowy za delikt tego rodzaju wymaga ustaleń, czy

stanowiło to ograniczenie dostępu do rynku, czy określone w umowie usługi

rzeczywiście miały na celu promowanie towarów i nie były tylko iluzoryczne

(taki sam sposób promowania towarów wszystkich dostawców do danej sieci

w istocie bowiem nie promuje niczego), bądź też czy opłaty marketingowe,

ponoszone przez dostawcę do sieci handlowej, byłyby niewspółmiernie większym

obciążeniem finansowym dla niego niż koszty stworzenia samodzielnej akcji

marketingowej, tj. bez powiązania jej z umową główną (umową sprzedaży towarów

do sieci handlowej).

Skarżący, jak wielokrotnie podkreślał, wywodzi roszczenie objęte pozwem

z treści art. 18 ust. 1 pkt 5 u.n.k. Z treści pozwu jednak, jak również z treści skargi

kasacyjnej, nie wynika w sposób jasny, czy popełnienia czynu nieuczciwej

konkurencji upatrywał w czynnościach faktycznych polegających na pobieraniu tzw.

opłat marketingowych lub promocyjnych, czy też w samym fakcie narzucenia mu

zawarcia umowy o świadczenie usług promocyjnych obok umowy sprzedaży.

W obu jednak wypadkach, wbrew podnoszonym w skardze kasacyjnej zarzutom,

dochodzone roszczenie o wydanie bezpodstawnie uzyskanych korzyści mieści się

w katalogu sporów objętych zapisem na sąd polubownych. W umowie

o świadczenie usług promocyjnych określono bowiem, że zapis na sąd polubowny

obejmuje m.in. „roszczenia o zwrot bezpodstawnie lub nienależnie spełnionego

świadczenia powstałe w razie nieważności umowy”. Jeżeli zatem przedmiotem

umowy mają być stanowiące czyn niedozwolony czynności faktyczne (pobieranie

opłat innych niż marża handlowa), to należy rozważyć ważność takiej umowy

w świetle art. 58 § 1 lub 2 k.c. Jeżeli natomiast samo zawarcie umowy

o świadczenie usług promocyjnych obok umowy sprzedaży miałoby stanowić czyn

nieuczciwej konkurencji, to określone w pozwie roszczenie mieści się w kategorii

„roszczeń deliktowych, jeżeli wynikają one ze zdarzenia prawnego związanego

z realizacją umowy sprzedaży lub będącego jednocześnie niewykonaniem lub

nienależytym

wykonaniem

umowy”.

Roszczenie

deliktowe

wynika

bowiem

niewątpliwie ze zdarzenia prawnego (czynu nieuczciwej konkurencji) związanego

z realizacją umowy sprzedaży. W konsekwencji tych rozważań należało uznać,

że wbrew zarzutom skarżącego przedmiot sporu przed sądem polubownym został

w zapisie dokładnie oznaczony, co prowadzi do uznania za nietrafny zarzutu

naruszenia art. 1161 § 1 oraz art. 1165 k.p.c.

Druga

grupa

zarzutów

przedstawionych

w

skardze

kasacyjnej

dotyczy naruszenia art. 58 § 2 k.c. poprzez uznanie zapisu na sąd polubowny za

ważny, pomimo sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Sprzeczność

ta polegać ma na narzuceniu skarżącemu zapisu w toku negocjacji, przy czym

jedynym celem zapisu jest utrudnienie mu dochodzenia roszczeń w postępowaniu

sądowym, oraz na poddaniu sporów pod rozstrzygnięcie sądowi arbitrażowemu

przy Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych Lewiatan, którego członkiem

jest strona pozwana, zwłaszcza, że pomiędzy nią a Konfederacją zachodzą

powiązania osobowe i organizacyjne. Zarzutów tych nie można podzielić. Charakter

prawny zapisu na sąd polubowny jest w doktrynie sporny. Według jednych

poglądów jest to umowa prawa materialnego, według innych jest to umowa

procesowa, wyrażane są także stanowiska o mieszanym materialno-procesowym

charakterze zapisu, bądź, że jest to umowa sui generis. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjęto, że zapis ma charakter złożony, łączący właściwości umowy

materialnoprawnej i procesowej (postanowienie z dnia 22 lutego 2007 r., IV CSK

200/06, OSNC 2008, nr 2, poz. 25). Przesądzenie tej niezwykle złożonej kwestii nie

jest jednak niezbędne dla oceny zasadności zawartego w skardze kasacyjnej

zarzutu. Uznanie zapisu za umowę materialnoprawną oznacza, że mają do niej

zastosowanie instytucje prawa cywilnego, w tym art. 58 k.c. Nawet jednak gdyby

uznać, że chodzi o umowę procesową, to przepis ten także ma zastosowanie,

chociaż jedynie w drodze analogii, wobec braku odpowiednich unormowań

w prawie procesowym. Wymaga zatem rozważenia zarzut naruszenia art. 58 § 2

k.c. poprzez uznanie umowy za ważną, nienaruszającą zasad współżycia

społecznego. Uznaje się w nauce prawa cywilnego, że czynność prawna jest

sprzeczna z zasadami prawa cywilnego, gdy jej treść pozostaje z nimi w kolizji.

Wskazuje się jednak także w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że należy brać

pod uwagę również cel, do którego czynność zmierza, rażąco krzywdzące działanie

jednej strony, czy też zachowanie nieuczciwe lub nielojalne, co trafnie podniósł

skarżący (por. wyrok z dnia 3 lutego 2011 r., I CSK 261/10, nie publ.).

O tym jednak, czy zachodzi sprzeczność czynności prawnej z zasadami współżycia

społecznego, decyduje ustalony w sprawie stan faktyczny i jego ocena.

Sam fakt poddania sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego nie może,

co jest oczywiste, stanowić o sprzeczności takiej umowy z zasadami współżycia

społecznego, skoro taki sposób rozstrzygania sporów jest dopuszczony przez

prawo. Co więcej, alternatywne sposoby rozstrzygania sporów prowadzą często do

ich szybszego zakończenia, a przez to tańszego i korzystniejszego dla stron

prowadzących działalność gospodarczą. Eliminowaniu naruszających równowagę

stron nieprawidłowości w zapisach na sąd polubowny zapobiega przepis art. 1161

§ 2 k.p.c. Naruszenia tego przepisu skarżący nie zarzucił, nie można więc twierdzić,

że umowa narusza równowagę stron. Twierdzenie o narzuceniu skarżącemu

zamieszczenia w umowach zapisu na sąd polubowny tylko w tym celu, aby utrudnić

dochodzenie

przed

sądem

powszechnym

roszczeń

dotyczących

czynów

nieuczciwej konkurencji należy uznać za gołosłowne. Należy przypomnieć,

że prowadzenie sporów przed sądem polubownym odbywa się na podstawie

przepisów kodeksu postępowania oraz regulaminu takiego sądu, zaś sąd

polubowny przy rozstrzyganiu sporu stosuje prawo właściwe dla danego stosunku,

a ogólnymi zasadami prawa i zasadami słuszności kieruje się tylko wtedy,

gdy strony go do tego wyraźnie upoważniły (art. 1194 § 1 k.p.c.). W określonych

w art. 1206 k.p.c. wypadkach wyrok sądu polubownego może być poddany kontroli

sądu

powszechnego.

Strona

nie

jest

pozbawiona

możliwości

wnoszenia

o zabezpieczenie roszczeń przez sąd powszechny (art. 1166 k.p.c.). Sam fakt

należenia strony pozwanej do Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych

Lewiatan, przy której działa stały sąd arbitrażowy, również nie może stanowić

o uznaniu zapisu na sąd polubowny za nieważny. Szereg instrumentów prawnych,

zawartych zarówno w umowie o zapis na sąd polubowny, jak i w kodeksie

postępowania

cywilnego

oraz

regulaminie

sądu

polubownego,

zapobiega

nierównemu traktowaniu stron. Podstawą skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego może być pozbawienie strony możności obrony swych praw (art.

1206 § 1 pkt 4 k.p.c.). Z ustaleń dokonanych w sprawie nie wynika jednak, aby

strona pozwana miała większy wpływ na przebieg postępowania przed sądem

arbitrażowym, bądź by jakiekolwiek powiązania osobowe prowadziły do braku

bezstronności arbitrów orzekających w tym sądzie. Wywody skarżącego zmierzają

w istocie do podważenia dokonanych ustaleń faktycznych, co nie jest dopuszczalne

w postępowaniu kasacyjnym. Również kwestia, czy umowa została skarżącemu

narzucona, należy do sfery ustaleń faktycznych. Przy braku zarzutów procesowych,

które mogłyby prowadzić do poddania w wątpliwość dokonanych ustaleń

faktycznych,

zawarte

w

skardze

kasacyjnej

twierdzenia

należy

uznać

za nieuzasadnione.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 14

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono

na podstawie art. 98 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.