III CSK 347/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 347/06

POSTANOWIENIE

Dnia 8 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku Z.S.

przy uczestnictwie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

o wykreślenie hipotek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 14 lutego 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie oraz wpisy wykreślenia

hipotek dokonane przez Sąd Rejonowy w O. Wydział Ksiąg

Wieczystych z dnia 6 czerwca 2005 r. w księgach wieczystych:

Kw nr [...]2, Kw nr [...]3, Kw nr [...]4 (Dz.Kw. 2[...]3) i sprawę

przekazuje

temu

Sądowi

Rejonowemu

do

ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w skardze kasacyjnej od postanowienia

Sądu Okręgowego w K.

z 14 lutego 2006 r. oddalającego apelację tego

uczestnika postępowania, domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia oraz

wpisu-wykreślenia hipotek, dokonanego przez Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg

Wieczystych w O.

Skarżący przytoczył jako podstawę:

1. naruszenie art. 379 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. oraz

art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 506 i art. 6268 § 2 k.p.c. – powodujące

nieważność postępowania,

2. błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 65 ust. 1 w związku z art.

3 i 71 oraz 74, 75, 76 i 109 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece,

polegające na przyjęciu przez sądy obydwu instancji, że określony wyrok

Sądu Apelacyjnego ustalający nie istnienie zobowiązania osobistego

wnioskodawcy wobec wierzyciela hipotecznego prowadzi do wygaśnięcia

hipotek powstałych przed nabyciem przez wnioskodawcę nieruchomości,

a zabezpieczających wierzytelności w stosunku do poprzednika prawnego

wnioskodawcy.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia, natomiast

wnioskodawca w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnosił o odmowę przyjęcia jej do

rozpoznania ewentualnie o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego na rzecz wnioskodawcy.

Prokurator Generalny, do którego Sąd Najwyższy zwrócił się na podstawie

art. 3988 § 1 k.p.c. o zajęcie stanowisko co do skargi kasacyjnej uczestnika, wyraził

zapatrywanie, że skarga kasacyjna winna być uwzględniona, a zaskarżone

postanowienie, jak i poprzedzający je wpisy sygn. Dz. Kw. 2[...]3

uchylone,

natomiast wniosek o wykreślenie hipotek przymusowych w księgach Kw [...]3, Kw

[...]4 i Kw [...]2 oddalony.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia sądu drugiej instancji wynika,

że sąd prowadzący księgi wieczyste nr [...]2, [...]3 i [...]4 dokonał wykreślenia

hipotek przymusowych wpisanych tam na rzecz Skarbu Państwa – Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych,

powołując

podstawę

w

postaci

wyroku

Sądu

Apelacyjnego z 20 kwietnia 2005 r., którym ten Sąd po rozpoznaniu sprawy z

powództwa Z.S. przeciw Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych ustalił, iż na

powodzie nie spoczywają zobowiązania osobiste z tytułu składek ubezpieczenia

społecznego - nie zapłaconych przed prywatyzacją przez byłe Zakłady „O.”. Skoro

prawomocne orzeczenie sądu przesądziło między tymi samymi stronami, że

wierzytelność będąca podstawą wpisu hipotek w księgach wieczystych nie istnieje,

to wobec akcesoryjnego charakteru hipoteki podlegała ona w ocenie sądu drugiej

instancji wykreśleniu, zgodnie z art. 94 u.k.w.h.

Sąd Okręgowy stwierdził również, iż przedmiotem procesu wszczętego

odrębnie przez Z.S. było uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego

w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, a postępowanie w tamtej

sprawie zostało zawieszone do zakończenia postępowania z wniosku o wpiswykreślenia hipotek. W tym przedmiocie Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że nie ma

stanu zawisłości sporu między sprawami toczącymi się na skutek powództwa o

uzgodnienie księgi wieczystej i postępowania z wniosku o wpis, powołując się dla

jego uzasadnienia na postanowienie Sądu Najwyższego z 2.12.1997 r., sygn. II

CKN 484/97, OSNC 1998/6/98, w którym stwierdzono, że nie występuje zawisłość

postępowania w toczących się jednocześnie sprawach o wpis do księgi wieczystej i

o uzgodnienie treści tej samej księgi z rzeczywistym stanem prawnym, bo inny jest

w nich tryb i przedmiot postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nieusprawiedliwiony jest najdalej idący zarzut nieważności postępowania

o wpis, ze względu na toczące się postępowanie o uzgodnienie stanu

prawnego wynikającego z księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym. W uzasadnieniu przytoczonego postanowienia Sądu Najwyższego

wyrażającego taki sam wniosek odwołano się do odmienności przedmiotu

i trybu w tych postępowaniach. Rozwijając tę myśl należy podkreślić motyw

instytucji prawomocności orzeczeń, jako zabezpieczenia przed ponownym

rozstrzyganiem

co

do

tego

samego

przedmiotu,

której

pomijanie

prowadziłoby do niekończących się sporów, podważało racjonalność

sprawowania wymiaru sprawiedliwości i sprzeciwiało się bezpieczeństwu

prawnemu

stanowiącemu

ważną

funkcję

państwa

jako

organizacji

społeczeństw.

2. Wprowadzenie bariery prawomocności do systemu prawnego nie pozbawia

znaczenia

argumentów

wskazujących

na

konieczność

odstępowania

niekiedy od zasady, że nie można prowadzić dwa razy postępowania przed

sądem o to samo (ne bis de eadem re agi non potest).

Występuje to przy

stosowaniu nadzwyczajnych środków zaskarżenia bądź innych instytucji

prawa procesowego, pozwalających dostosować treść orzeczenia do

zmieniających się okoliczności. W odniesieniu do ksiąg wieczystych

potrzeba wszczynania postępowania co do przedmiotu rozstrzygniętego

prawomocnie wynika z ograniczonej kognicji sądu w postępowaniu o wpis.

Postulat zgodności stanu wynikającego wskutek wpisu w księdze z

rzeczywistym stanem prawnym realizuje powództwo o uzgodnienie oparte

na przepisie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Możliwość

wskazywania

wszelkich

środków

dowodowych

i kognicja

sądu

nieograniczona

w procesie do niektórych tylko dokumentów, pozwala

zmienić dokonany wpis, którego prawomocność nie stanowi przeszkody do

uwzględnienia powództwa, jeżeli wynik postępowania rozpoznawczego

prowadzi do odmiennej oceny stanu prawnego. Jak to wyjaśnił SN w

uchwale składu siedmiu sędziów z 15 marca 2006 r. sygn. III CZP 106/05,

OSNC 2006/10/160, wyrok wydany w procesie o uzgodnienie stanu

prawnego wynikającego z księgi ze stanem rzeczywistym staje się podstawą

kolejnego prawidłowego wpisu. Dlatego nie ma podstaw do uwzględnienia

zarzutu nieważności opartego na naruszeniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

3. Nie można natomiast odmówić usprawiedliwienia pozostałym podstawom

skargi kasacyjnej.

W postępowaniu o wpis-wykreślenia kognicją Sądu Rejonowego w O.

stosownie do art. 6268 § 2 k.p.c. objęte były: wniosek, dołączony do niego wyrok

Sądu Apelacyjnego omawiany wyżej, mający być podstawą wykreślenia hipotek

oraz treść ksiąg wieczystych.

Jeżeli zatem Sąd Okręgowy powołuje jako podstawę rozstrzygnięcia art. 94

ust. 1 kwh stanowiący o wygaśnięciu hipoteki w razie wygaśnięcia wierzytelności,

to wpierw powinien wskazać podstawę wpisu kwestionowanego w apelacji, tzn.

dokument określony w art. 31 ust. 1 lub 2 kwh, oceniony pod względem formy

i treści świadczącej o wygaśnięciu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką. Zmiany

w osobie właściciela nie mają znaczenia, ponieważ hipoteka zabezpiecza

wierzytelność niezależnie od osoby właściciela nieruchomości (prawa), na którym

ustanowiono zabezpieczenie (art. 65 ust. 1 kwh). Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia

20 kwietnia 2005 r. wydany w sprawie z powództwa Z.S. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych, ustala w punkcie 1a, „iż nie istnieje zobowiązanie

powoda polegające na uiszczeniu świadczenia stanowiącego nieopłacone przez

Zakład „O.” składki na ubezpieczenie społeczne. Z sentencji tego orzeczenia

wynika, że Sąd Apelacyjny rozstrzygający powództwo oparte na art. 189 k.p.c.

przyjmował po pierwsze, że Zakład „O.” przed likwidacją stał się dłużnikiem Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych (albo Skarbu Państwa – Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych) z tytułu nieuiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne;

po wtóre, Sąd ten nie rozstrzygał jednoznacznie, czy dług nadal istnieje, o czym

przekonuje sformułowanie „świadczenia stanowiącego nieopłacone /.../ składki”;

po trzecie, Sąd ustalił, że wnioskodawca nie jest zobowiązany do zapłacenia tych

/zaległych/ składek.

W uzasadnieniu, zwłaszcza w części wyjaśniającej motywy zasądzenia

od pozwanego na rzecz powoda kwoty dobrowolnie spłaconej pozwanemu przez

powoda tytułem składek ubezpieczenia, których nie zapłacił „O.”, Sąd Apelacyjny

wyjaśnił, że obowiązek zapłaty tamtych należności nie obciążał i nie obciąża

powoda z mocy ustawy (z dnia 13 lipca 1990 r.) o prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych. Dług ten jako dotyczący należności publicznych nie został również

przejęty w drodze czynności prawnej (art. 519–525 k.c.), ani na podstawie art. 526

k.c. Przedłożony dokument mający być podstawą wpisu-wykreślenia nie rozstrzyga

zagadnienia istnienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, a Sąd Okręgowy nie

wskazuje również podstawy umorzenia długu z mocy ustawy.

Sąd wieczystoksięgowy bierze pod rozwagę również przepisy prawa

bezwzględnie

obowiązujące,

dopuszczalne

byłoby

więc

dokonanie

wpisu

wykreślenia, gdyby ustawa stanowiła o wygaśnięciu zabezpieczonych hipoteką

wierzytelności lub wprost o wygaśnięciu hipoteki ale w rozpoznawanej sprawie takie

twierdzenia nie były zgłaszane i takiej przyczyny nie ustala Sąd Okręgowy.

Wskazany wyżej art. 65 ust. 1 u.k.w.h. wraz z art. 94 ust. 1, art. 31 ust. 1 i 2, art. 10

kwh oraz przepisami o postępowaniu, zwłaszcza art. 626 2 § 3 i 5, art. 6268 § 1 i 2

k.p.c. tworzą konstrukcję prawną nadającą rzeczywistą wartość zabezpieczeniu

hipotecznemu. Ograniczona kognicja sądu wieczystoksięgowego pozwala uniknąć

uwikłania postępowania o wpis w rozstrzyganie każdorazowo sporów o istnienie

prawa wpisanego lub podlegającego wpisowi. Z tego też względu na wnioskodawcy

domagającym się - jak w rozpoznawanej sprawie, wpisu - wykreślenia hipoteki

spoczywa ciężar wykazania odpowiednimi (w rozumieniu art. 31 kwh) dokumentami

wygaśniecie

wierzytelności,

dla

której

zabezpieczenia

hipoteka

została

ustanowiona.

Dla odpowiedzialności rzeczowej z przedmiotu hipoteki nie ma istotnego

znaczenia, czy nabywca przejął zobowiązanie swego poprzednika. Dlatego tylko na

marginesie rozważań można zwrócić uwagę na pominięcie w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia kwestii związanych z wejściem w życie ustawy

z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

(Dz.U. Nr 118 poz. 561 ze zm.). Jeżeli sprzedaż byłaby dokonywana pod rządem

tej ustawy, miałby zastosowanie jej art. 40 ust. 1 ustanawiający sukcesję nabywcy

przedsiębiorstwa również co do w obowiązków wynikających ze stosunków

publicznoprawnych, ponieważ art. 67 tej ustawy postanawiał, że skutki prawne

czynności dokonanych przed dniem wejścia w życie ustawy ocenia się według

przepisów dotychczasowych. Według poglądu wyrażonego w

wyroku

Sądu

Najwyższego z 6 kwietnia 2001 r., III RN 84/00, OSNP 2001/23/683 materialnoprawne

skutki

czynności

prawnej

z

zakresu

prywatyzacji

przedsiębiorstwa państwowego dokonanej po wejściu w życie omawianej ustawy

ocenia się według jej przepisów, chociażby postępowanie prywatyzacyjne zostało

wszczęte pod rządem ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.).

Z przytoczonych wywodów wynika, że zaskarżone postanowienia nie

znajduje podstawy w dokumentach podlegających badaniu zgodnie z art. 626 8 § 2

k.p.c., i narusza art. 94 ust. 1 i art. 65 ust. 1 kwh przez ich niewłaściwe

zastosowanie. Usprawiedliwia to wniosek skargi kasacyjnej i rozstrzygnięcie oparte

na przepisach art. 39815 § 1 zdanie drugie k.p.c. a w części dotyczącej kosztów

postępowania w art. 108 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.