III CSK 344/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 344/06

W postępowaniu o wpis prawa własności na rzecz nabywcy

dopuszczalne jest ustalenie, że współwłaścicielem nieruchomości był także

wymieniony w umowie jako sprzedający małżonek wpisanego właściciela,

jeżeli figurujący w dziale II księgi wieczystej wpis dotyczy prawa do

gospodarstwa rolnego nabytego w drodze przekazania następcy, a do

wniosku o wpis został dołączony odpis aktu małżeństwa oraz oświadczenie

obojga małżonków sporządzone w formie aktu notarialnego o pozostawaniu

przez nich w chwili nabycia we wspólności ustawowej (art. 31 ust. 2 ustawy z

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z

2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.).

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Sławomira S.

przy uczestnictwie Iwony Z., Agnieszki K., Genowefy P., "S.C.B." S.A. z

siedzibą w W. o wpis w księdze wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 lutego 2007 r. skargi kasacyjnej

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 19 kwietnia

2006 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

W dziale II księgi wieczystej nr (...)12 prowadzonej przez Sąd Rejonowy w

Kraśniku dla nieruchomości obejmującej m.in. działkę o powierzchni 0,72 ha

wpisany był Mieczysław P. jako nabywca gospodarstwa rolnego w drodze umowy

przekazania zawartej w dniu 6 grudnia 1990 r. i uzupełnionej w dniu 11 stycznia

1991 r. Wymieniony właściciel zmarł w dniu 7 grudnia 2003 r., a spadek po nim na

podstawie testamentu nabyły jego córki Iwona Z. i Agnieszka K. po połowie. Aktem

notarialnym z dnia 30 stycznia 2006 r. zawarta została warunkowa umowa

sprzedaży z nabywcą Sławomirem S., w której jako sprzedające wymieniono Iwonę

Z. i Agnieszkę K. odnośnie do udziałów po 1/4 od każdej z nich oraz Genowefę P.

co do udziału wynoszącego 1/2. W akcie notarialnym Genowefa P. złożyła

oświadczenie, że jest wdową oraz że w chwili nabycia sprzedawanej nieruchomości

Mieczysław P. pozostawał z nią w związku małżeńskim, w którym obowiązywał

ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej. Aktem notarialnym z dnia 3 lutego 2006 r.

wymienione sprzedające oświadczyły, że wobec niewykonania przez Agencję

Nieruchomości Rolnych prawa pierwokupu przenoszą na rzecz Sławomira S.

przysługujące im udziały w opisanej wyżej nieruchomości, a Sławomir S.

oświadczył, że na to przeniesienie wyraża zgodę, a ponadto, że ustanawia na

nabytej nieruchomości hipotekę kaucyjną zabezpieczającą wierzytelność Banku z

tytułu udzielonego mu kredytu.

Akt notarialny obejmujący umowę przeniesienia własności i ustanowienia

hipoteki zawierał wniosek Sławomira S. do Sądu Rejonowego w Kraśniku o

odłączenie działki o powierzchni 0,72 ha z księgi wieczystej nr (...)12 do nowej

księgi wieczystej wraz z wpisem na jego rzecz w dziale II prawa własności, a w

dziale IV – hipoteki umownej kaucyjnej. Sąd Rejonowy odłączył z księgi wieczystej

nr (...)12 działkę o powierzchni 0,72 ha i założył dla niej księgę wieczystą nr (...)32,

w której w dziale II wpisał jako współwłaścicieli po połowie wnioskodawcę oraz

Mieczysława P., natomiast w części dotyczącej wpisu w dziale II na rzecz

wnioskodawcy ponad udział 1/2 i w części dotyczącej hipoteki oddalił wniosek.

Uznał, że skoro jako właściciel wpisany był w księdze wieczystej tylko Mieczysław

P., to Genowefa P. mogłaby skutecznie zbyć wskazany w umowach sprzedaży

udział wynoszący 1/2 gdyby wykazała swoje następstwo prawne po Mieczysławie

P., względnie gdyby udowodniła, że treść księgi wieczystej, opiewającej tylko na

Mieczysława P., jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości

wynikającym z pozostawania Genowefy P. z wpisanym właścicielem w ustroju

małżeńskiej wspólności majątkowej. Wymagałoby to jednak dostarczenia

stosownych dokumentów, które by doprowadziły do uzgodnienia treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, co nie miało miejsca i co jest wątpliwe

w sytuacji, w której – zdaniem Sądu Rejonowego – Mieczysław P. nabył

przekazane mu gospodarstwo rolne do majątku odrębnego. Za pozbawioną

znaczenia w kwestii wnioskowanego wpisu uznał Sąd Rejonowy wzmiankę w akcie

notarialnym o pozostawaniu Mieczysława P. w związku małżeńskim z Genowefą P.

Wobec tego, że następstwo prawne po zmarłym Mieczysławie P. zostało wykazane

tylko na rzecz jego córek, a jednocześnie nie było podstaw do uznania, iż

właścicielką nieruchomości była także Genowefa P., Sąd Rejonowy uznał, że

wnioskodawca nabył w przedmiotowej nieruchomości jedynie udział wynoszący 1/2,

co uzasadniało odmowę wpisu na jego rzecz prawa własności odnośnie do całości

nieruchomości oraz stanowiło przeszkodę do uwzględnienia wniosku o wpis

hipoteki.

Stanowisko Sądu pierwszej instancji podzielił Sąd Okręgowy w Lublinie, który

zaskarżonym postanowieniem oddalił apelację wnioskodawcy. Przyznając rację

skarżącemu w części dotyczącej przynależności do majątku wspólnego małżonków

nieruchomości nabytej przez jednego z nich na podstawie umowy przekazania

gospodarstwa rolnego w trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 32, poz. 140), Sąd Okręgowy wskazał, że w rozpoznawanej sprawie

nabycie przez Mieczysława P. przedmiotowej nieruchomości nastąpiło jednak na

podstawie umowy o przekazanie zawartej na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin

(Dz.U. Nr 40, poz. 268). Nie zajmując stanowiska w kwestii przynależności do

majątku wspólnego małżonków gospodarstwa rolnego nabytego przez jednego z

nich na podstawie tej ustawy, Sąd Okręgowy za przesądzającą uznał okoliczność,

że nie było dokumentu, z którego wynikałoby uprawnienie Genowefy P. do

rozporządzenia udziałem 1/2 w przedmiotowej nieruchomości i w związku z tym

istniała przeszkoda w rozumieniu art. 6269 w związku z art. 6268 § 2 k.p.c. do

uwzględnienia wniosku o wpis w części dotyczącej tego udziału. Sąd Okręgowy

powołał się na domniemanie wiarygodności ksiąg wieczystych (art. 3 ust. 1 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") oraz na niedopuszczalność ustalenia w

postępowaniu wieczystoksięgowym, że współmałżonkowi wpisanego właściciela

przysługuje prawo własności w ramach majątkowej wspólności ustawowej, na co

zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 stycznia 1993 r., III CZP 172/92

(OSNCP 1993, nr 6, poz. 110). (...)

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 34 u.k.w.h. w

związku z art. 31, 32 i 33 k.r.o. przez uznanie, że nie wykazał on następstwa

prawnego, oraz art. 6268 § 2 k.p.c. w związku z art. 31 u.k.w.h. oraz art. 13 § 2 i art.

6 k.p.c. przez uznanie, że w postępowaniu wieczystoksięgowym sąd może przyjąć

jedynie oświadczenia małżonków zmierzające do uzgodnienia stanu prawnego

ujawnionego ze stanem prawnym rzeczywistym, natomiast nie może takiego prawa

przyznać pozostałym uprawnionym do wpisu, tj. małżonkowi i spadkobiercom

współmałżonka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Problemem zasadniczym w rozpoznawanej sprawie jest kwestia, czy w

postępowaniu o wpis prawa własności na rzecz nabywcy dopuszczalne jest

ustalenie, że współwłaścicielem nieruchomości była także Genowefa P. jako

małżonka wpisanego właściciela, jeśli figurujący w dziale II księgi wieczystej wpis

dotyczył prawa do nieruchomości nabytej na podstawie przekazania gospodarstwa

rolnego w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników indywidualnych i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268 ze zm.), a uczestniczka

postępowania Genowefa P. po śmierci wpisanego właściciela w obecności

spadkobierców złożyła przed notariuszem oświadczenie, że w czasie nabycia

nieruchomości pozostawała z wpisanym właścicielem w ustawowej wspólności

majątkowej małżeńskiej. Kwestia ta wpisuje się w zagadnienie bardziej ogólne,

dotyczące kognicji sądu wieczystoksięgowego w postępowaniu o wpis oraz

wykładni art. 31 ust. 2 u.k.w.h. w części dotyczącej pojęcia „inne odpowiednie

dokumenty”.

Zagadnienie to nie jest nowe, gdyż podnoszone było w orzecznictwie i

piśmiennictwie zarówno pod rządami uchylonego art. 46 ust. 1 u.k.w.h., jak i w

świetle art. 6268 § 2 k.p.c. i nie zostało jednolicie rozstrzygnięte. Generalnie wyraża

się ono w argumentach na rzecz lub przeciwko stwierdzaniu w postępowaniu

wieczystoksięgowym niezgodności stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w

księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym bez wyroku uwzględniającego

powództwo przewidziane w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. w sytuacji, w której w księdze

wieczystej wpisany jest jeden z małżonków, a wniosek o wpis dotyczy drugiego

małżonka jako współwłaściciela w ramach majątkowej wspólności ustawowej. Nie

ma sporu co do tego, że jeśli pomiędzy zainteresowanymi nie ma porozumienia, to

wykluczone jest ustalenie niezgodności w postępowaniu wieczystoksięgowym,

natomiast gdy uprawnieni są zgodni co do faktów, z którymi ustawa wiąże skutek

prawny stanowiący podstawę wpisu, w judykaturze Sądu Najwyższego zarysowały

się rozbieżne poglądy (por. postanowienie z dnia 14 grudnia 1984 r., III CRN

270/84, OSNC 1985, nr 9, poz. 134 i uchwały z dnia 31 stycznia 1986 r. III CZP

70/85, OSNC 1986, nr 12, poz. 207, z dnia 29 stycznia 1993 r., III CZP 172/92,

OSNC 1993, nr 6, poz. 110 oraz z dnia 14 kwietnia 1994 r., III CZP 45/94,

„Wokanda” 1994, nr 8, s. 8). (...)

W piśmiennictwie podnoszone są przede wszystkim argumenty praktyczne,

przemawiające za umożliwieniem małżonkom załatwienia sprawy bez wszczynania

procesu, jednakże zgłaszane są również istotne zastrzeżenia co do ewentualności

uwzględnienia przez sąd wieczystoksięgowy oświadczenia małżonków jako

podstawy wpisu w sytuacji, w której kodeks postępowania cywilnego nie dopuszcza

możliwości tego rodzaju oświadczeń w postępowaniu wieczystoksięgowym, a

ponadto oświadczenie wiedzy nie stwarza pewności co do stanu prawnego

nieruchomości i może powodować zagrożenie dla pewności obrotu.

W rozpoznawanej sprawie nie ma potrzeby uwzględnienia wszystkich sytuacji

mogących wywołać niezgodność pomiędzy ujawnionym stanem prawnym

nieruchomości a stanem rzeczywistym oraz rozważenia na ich tle możliwości lub

niedopuszczalności wykazywania niezgodności w postępowaniu

wieczystoksięgowym na podstawie innych dokumentów niż wyrok uwzględniający

powództwo przewidziane w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Zakres problematyki, do której

należy się odnieść, wyznaczony stanem faktycznym sprawy, pozwala skupić się na

zagadnieniu kognicji sądu wieczystoksięgowego w postępowaniu o wpis odnośnie

do stwierdzenia niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym nieruchomości nabytej na podstawie umowy przekazania gospodarstwa

rolnego zawartej przez jednego z małżonków oraz na kwestii, czy pisemne

oświadczenie małżonków złożone przed notariuszem może być uznane za

odpowiedni dokument w rozumieniu art. 31 ust. 2 u.k.w.h.

Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c., przedmiotem badania sądu

wieczystoksięgowego są m.in. dokumenty dołączone do wniosku. Badanie nie

polega na sprawdzeniu jedynie „obecności” dokumentów, lecz na ich ocenianiu pod

kątem wymogów formalnych przewidzianych we właściwych przepisach, a także

kontroli ich treści pod względem skuteczności materialnoprawnej. Sąd

wieczystoksięgowy orzeka więc po przeprowadzeniu postępowania dowodowego,

ograniczonego do dowodu z dokumentów dołączonych do wniosku. Z tego powodu

nie można bez zastrzeżeń zgodzić się z twierdzeniem, że sąd wieczystoksięgowy

nie jest uprawniony do przeprowadzania jakichkolwiek dowodów; należy uściślić, że

na podstawie przeprowadzonego postępowania dowodowego jedynie nie może

pozytywnie orzekać w przedmiocie wniosku o wpis, jeżeli wyniki tego postępowania

prowadzą do wniosku, że stan prawny nieruchomości, mający stanowić podstawę

wpisu, jest wątpliwy. Zważywszy, że księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia

rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości (art. 1 i 3 u.k.w.h.), a przepisy

postępowania nie dają podstaw do rozstrzygania przez sąd wieczystoksięgowy

kwestii wątpliwych lub spornych pomiędzy uczestnikami postępowania, to

dokumenty stanowiące podstawę wpisu w księdze wieczystej muszą wyrażać

pewność istnienia rzeczywistego, aktualnego stanu prawnego nieruchomości. Tego

rodzaju pewnością odznaczają się prawomocne orzeczenia sądów oraz decyzje

administracyjne i inne dokumenty urzędowe.

Pewność stanu prawnego nieruchomości wynika jednak także z faktów, które

są bezsporne, a z którymi ustawa wiąże skutek prawny, tę zaś bezsporność faktów

przyjmować należy wtedy, gdy zainteresowane osoby potwierdzają ich istnienie, a

ich oświadczenia nie zostały podważone ani nie nasuwają wątpliwości co do

autentyczności i prawdziwości.

W związku z tym należy dopuścić możliwość skorzystania przez sąd w

postępowaniu o wpis z pisemnego oświadczenia złożonego przez właściciela

wpisanego do księgi wieczystej i jego małżonka odnośnie do pozostawania przez

nich w ustawowej wspólności majątkowej w czasie zawarcia przez małżonka

wpisanego umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego w trybie ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. W świetle uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05 (OSNC 2006, nr 5, poz. 79)

nie może być wątpliwości, że także umowa przekazania gospodarstwa rolnego

zawarta na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. przez jednego z małżonków

stanowi z mocy prawa źródło przysporzenia do majątku obojga małżonków

pozostających w ustroju wspólności majątkowej ustawowej (art. 31 k.r.o.). Skoro

wpis w dziale II księgi wieczystej opiewa na jednego małżonka, to istnieje stan

niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, podlegający

usunięciu na podstawie art. 31 ust. 2 u.k.w.h. Wykazanie niezgodności może

nastąpić przy uwzględnieniu dokumentu prywatnego, jakim jest pisemne

oświadczenie małżonka wpisanego i niewpisanego o pozostawaniu w czasie

nabycia gospodarstwa rolnego we wspólności majątkowej, co w powiązaniu z

regułą wyrażoną w art. 31 k.r.o. stwarza podstawę do przyjęcia, że rzeczywisty

stan prawny nieruchomości obejmuje prawa obojga małżonków. Należy wymagać,

aby oświadczenie małżonków miało formę aktu notarialnego, ponieważ dla

usunięcia niezgodności forma oświadczenia z podpisem notarialnie poświadczonym

została wyraźnie wyłączona (art. 31 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 1 u.k.w.h.). (...)

Stwierdzenie niezgodności nie może nastąpić na podstawie oświadczenia

pochodzącego od spadkobierców. Do uznania bezsporności faktu pozostawania

małżonków w ustroju wspólności majątkowej nie uprawnia sukcesja generalna,

która nie obejmuje wiedzy posiadanej przez spadkodawcę, jak również nie można

przyjmować co do zasady, że spadkobiercy mają wiedzę na temat ustroju

majątkowego, w jakim pozostawał spadkodawca. Wykluczyć też trzeba możliwość

uznania przez sąd wieczystoksięgowy za miarodajne oświadczenia złożonego tylko

przez jednego małżonka. Takie oświadczenie jest dokumentem prywatnym (art. 245

k.p.c.), ale dopóki fakty z niego wynikające nie zostaną poddane weryfikacji

drugiego z małżonków, dopóty nie mogą być uznane za bezsporne.

Możliwość wykazania niezgodności nie skutkuje przekroczeniem kognicji sądu

wieczystoksięgowego w postępowaniu o wpis nie uzasadnia zarzutu, że sąd

wieczystoksięgowy zastępuje sąd procesowy, który orzeka na podstawie art. 10 ust.

1 u.k.w.h. Jak wskazano, sąd wieczystoksięgowy także prowadzi postępowanie

dowodowe, a wyrażona przez niego ocena dotycząca przedstawionych

dokumentów nie może być uznawana za mniej znaczącą aniżeli ocena podjęta

przez sąd w procesie. Wymaga przy tym podkreślenia, że powództwo o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym zostało

przewidziane dla sytuacji spornych, co zresztą jest istotą postępowania

procesowego. W sytuacji, w której pomiędzy małżonkami nie ma sporu co do

istnienia wspólności majątkowej ustawowej w chwili nabycia przez jednego z nich

gospodarstwa rolnego w trybie przekazania, a przysporzenie do majątku wspólnego

nastąpiło z mocy prawa, w oderwaniu od ewentualnej kwestii przynależności

środków wyłożonych na nabycie do majątku odrębnego małżonka wpisanego, nie

istnieją – ani pomiędzy uczestnikami postępowania, ani obiektywnie – żadne

wątpliwości, które należałoby wyjaśnić w postępowaniu procesowym. (...)

Dla uzyskania innego odpowiedniego dokumentu w rozumieniu art. 31 ust. 2

u.k.w.h. nie można wymagać dowodu zawarcia przez małżonków ugody, co

proponują niektórzy autorzy. Dyskusyjne jest, czy w zakresie ujawnienia w księdze

wieczystej prawa własności stronie przysługuje uprawnienie o charakterze

podmiotowym wynikającym ze stosunku prawnego o jakim mowa w art. 917 k.c.,

oraz czy zgoda na wpis bez postępowania procesowego stanowi wykonywanie tego

prawa i może być przedmiotem wzajemnych ustępstw. Niezależnie jednak od oceny

tej propozycji, za inny odpowiedni dokument, o którym mowa w art. 31 ust. 2

u.k.w.h. powinno się uznawać oświadczenie obojga małżonków złożone w formie

aktu notarialnego co do pozostawania przez nich w momencie przekazania

gospodarstwa rolnego jednemu z nich we wspólności majątkowej ustawowej. Wraz

z odpisem aktu małżeństwa i dowodem nabycia gospodarstwa wykazuje ono

niezgodność treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 31 ust. 2

in fine u.k.w.h.).

Reasumując, należy stwierdzić, że w postępowaniu o wpis prawa własności

na rzecz nabywcy dopuszczalne jest ustalenie, iż współwłaścicielem nieruchomości

był także wymieniony w umowie jako sprzedający małżonek wpisanego właściciela,

jeśli figurujący w dziale II księgi wieczystej wpis dotyczy prawa do gospodarstwa

rolnego nabytego w drodze przekazania następcy, a do wniosku o wpis został

dołączony odpis aktu małżeństwa oraz oświadczenie obojga małżonków

sporządzone w formie aktu notarialnego o pozostawaniu przez nich w chwili

nabycia we wspólności ustawowej.

Powyższy pogląd nie uzasadniał jednak uwzględnienia w rozpoznawanej

sprawie wniosku o wpis odnośnie do udziału, którym rozporządziła Genowefa P., do

wniosku nie został bowiem dołączony odpis aktu małżeństwa Mieczysława P. i

Genowefy P., w związku z czym nie było podstaw do stwierdzenia, że byli oni

małżeństwem. Brak też oświadczenia pochodzącego od wpisanego właściciela i

Genowefy P., a oświadczenie Genowefy P. – jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy –

nie mogło być uznane za dokument wykazujący stan niezgodności. (...)

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 398 14

k.p.c.).