III CSK 330/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 330/10

POSTANOWIENIE

Dnia 3 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. C.

przy uczestnictwie H. K. i innych, o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 15 czerwca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie, toczącej się z udziałem

wnioskodawczyni T. C. i 31 uczestników postępowania, w tym Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Prezydenta Miasta K., jest częściowe zniesienie

współwłasności nieruchomości położonej w K. przy ul. M., składającej się z 4

działek ewidencyjnych i zabudowanej budynkiem mieszkalnym. Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2007 r. w punkcie I opisał przedmiot

postępowania, w punkcie II dokonał zniesienia współwłasności, ustanawiając

odrębną własność lokali opisanych w sentencji postanowienia, w punkcie III

przyznał lokale opisane w punkcie II na wyłączną własność wnioskodawczyni

i wskazanym w sentencji postanowienia uczestnikom postępowania, w punktach IV

– VI zasądził od A. P. określone kwoty tytułem spłat na rzecz wnioskodawczyni i

wymienionych w sentencji postanowienia uczestników postępowania, w punkcie VII

przyznał działki na wyłączną własność wnioskodawczyni i wymienionym w sentencji

postanowienia uczestnikom postępowania, w punktach VII – X oddalił wnioski

dwóch uczestników o wydzielenie dla nich części działki oraz stwierdził wygaśnięcie

roszczenia zabezpieczonego hipoteką i polecił wykreślenie hipoteki, a w punkcie XI

stwierdził, że każdy z uczestników postępowania ponosi koszty postępowania

zgodnie ze swym udziałem w sprawie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd

Rejonowy szczegółowo przedstawił motywy rozstrzygnięcia. Stan faktyczny w

zakresie wyodrębnienia własności lokali i określenia udziałów w nieruchomości

wspólnej ustalił na podstawie opinii biegłego.

Wniesiono

cztery

apelacje

od

postanowienia

Sądu

Rejonowego.

Wnioskodawczyni zaskarżyła je w całości, Skarb Państwa reprezentowany przez

Prezydenta Miasta K. – w punktach VII, IX i X, A. P. – w punkcie V, a M. D. – w

punktach III, V i VII.Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 15 czerwca 2010 r.,

składającym się z dziesięciu punktów, zmienił zaskarżone postanowienie

w punktach II, III, IV, V, VII i X w sposób opisany w sentencji postanowienia,

w pozostałym zakresie oddalił apelacje wnioskodawczyni, Skarbu Państwa i M. D.,

oddalił pozostałe wnioski i żądania Wnioskodawczyni i H. S., nakazał A. P. wydanie

Ł. W. lokalu opisanego w sentencji postanowienia oraz nakazał ściągnięcie na

rzecz Skarbu Państwa Sądu Okręgowego tytułem zwrotu wydatków poniesionych

na opinię biegłego kwoty opisane w sentencji postanowienia od 25 uczestników

postępowania.

Sąd Okręgowy uznał, że apelacje są w znacznej części uzasadnione.

W pełni uzasadniona jest apelacja wnioskodawczyni w zakresie, w jakim zarzuca

ona Sądowi Rejonowemu wadliwość ustaleń w zakresie wielkości udziałów

przysługujących współwłaścicielom nieruchomości, lecz uchybienie to nie ma takich

rozmiarów, jakie przypisuje mu apelująca. Nie ma bowiem racji wnioskodawczyni

twierdząc, że obecnie udziały ujawnione w księdze wieczystej wynoszą 200% oraz

że Sąd Rejonowy w ogóle nie obliczył wielkości udziałów przysługujących

współwłaścicielom. Zarzut ten jest jednak w znacznej części trafny, bowiem

wyliczenia Sądu Rejonowego są w tym zakresie błędne. Sąd I instancji co do części

współwłaścicieli w ogóle nie ustalił wielkości przysługujących im udziałów we

współwłasności, co do części z nich ustalił je nieprawidłowo, a jedynie

w odniesieniu do kilku współwłaścicieli ustalił je poprawnie. Niewątpliwie jednak

błędem Sądu Rejonowego było oparcie ustaleń w tej mierze na odpisach księgi

wieczystej, bowiem ujawnione w niej udziały nie stanowią jedności, a od 2001 r.

wpisane jest w niej ostrzeżenie o niezgodności treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym. Dokonanie ustaleń co do udziałów na

wyliczeniach biegłego, o ile nie dotyczą udziałów związanych z wyodrębnianymi

lokalami, było całkowicie błędne, gdyż rola biegłego jest ograniczona jedynie do

wyliczenia wielkości udziałów związanych z własnością wyodrębnianych lokali, stąd

poprawne

było

tylko

posłużenie

się

nią

dla

ustalenia

tych

wielkości.

Wnioskodawczyni trafnie też zarzuciła brak szacowania zarówno przedmiotu

zniesienia współwłasności, jak i poszczególnych lokali. W tym zakresie są

uzasadnione także zarzuty zawarte w apelacji M. D. Zważywszy, że podstawą

poprawnego rozstrzygnięcia może być jedynie prawidłowo ustalony stan faktyczny,

Sąd

Okręgowy,

uzupełniając

przeprowadzone

przed

sądem

I

instancji

postępowanie dowodowe, dokonał ustaleń na podstawie dokumentów znajdujących

się w aktach księgi wieczystej, dokonywanych w niej wpisów, postanowienia Sądu

Okręgowego z dnia 30 maja 2005 r. oraz postanowień w sprawach spadkowych i

aktów stanu cywilnego.

Sąd

Okręgowy

w

pierwszej

kolejności

określił

wysokość

udziałów

w nieruchomości przysługujących w 1984 r. pięciu osobom. Następnie przedstawił

dalsze losy tych udziałów związane z dziedziczeniem po tych osobach oraz

czynnościami prawnymi, na mocy których udziały były zbywane kolejnym osobom.

Wnioskodawczyni w skardze kasacyjnej zaskarżyła postanowienie Sądu

Okręgowego w punktach 1-5 i 7-9, zarzucając naruszenie przepisów postępowania,

mianowicie art. 618 § 1 k.p.c. w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6

Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,

art. 386 § 4 k.p.c., art. 623 in fine w związku z art. 622 § 2 k.p.c., art. 210 i 211 k.c.

w związku z art. 623 k.p.c., art. 624 k.p.c. w związku z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia

21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy

i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze

zm.; dalej: u.o.p.l.), art. 384 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., art. 618 § 2 k.p.c. oraz

art. 210 i 211 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 618 § 1 k.p.c., w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji

RP i art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności, sprowadza się w skardze kasacyjnej do niewłaściwego zastosowania

tego przepisu i rozstrzygnięciu sporu o własność na etapie postępowania

apelacyjnego pozbawiającego strony prawa do odwołania, podczas gdy ustalenie to

ma prejudycjalny charakter dla innych kwestii rozstrzyganych w postępowaniu

o zniesienie współwłasności. Zgodnie z art. 618 § 1 k.p.c., w postępowaniu

o zniesienie współwłasności sąd rozstrzyga także spory o prawo żądania

zniesienia współwłasności i o prawo własności, jak również wzajemne roszczenia

współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy; rozstrzygając spór o prawo żądania

zniesienia współwłasności lub o prawo własności, sąd może wydać w tym

przedmiocie postanowienie wstępne. W orzecznictwie i piśmiennictwie judykaturze

powszechnie podkreśla się, że unormowanie zawarte w tym przepisie czyni

z postępowania

o

zniesienie

współwłasności postępowanie o

charakterze

kompleksowym, którego celem jest rozstrzygnięcie o całokształcie stosunków

prawnych pomiędzy współwłaścicielami do chwili zniesienia współwłasności. Sąd

Najwyższy wyjaśnił w postanowieniu z dnia 5 marca 2008 r., V CSK 447/07

(niepubl.), że zgłoszenie roszczeń, o jakich mowa w art. 618 k.p.c., dopuszczalne

jest do daty zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej instancji. Zgłoszenie ich

przed sądem drugiej instancji jest zaś, według powołanego postanowienia Sądu

Najwyższego, skuteczne, gdy powstały albo stały się wymagalne w trakcie

postępowania międzyinstancyjnego. W niniejszej sprawie nieprawdziwy jest zarzut

wnioskodawczyni, że dopiero w postępowaniu apelacyjnym Sąd Okręgowy orzekał

o wielkości udziałów w nieruchomości przysługujących

współwłaścicielom.

W rzeczywistości orzekał o tym już Sąd Rejonowy, zaś Sąd Okręgowy, m.in. na

skutek apelacji wnioskodawczyni, jedynie częściowo zmienił rozstrzygnięcie w tym

zakresie.

Zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. dotyczy jego niezastosowania przez

Sąd Okręgowy i rozstrzygnięcia merytorycznego w przedmiocie, który nie był

rozpoznawany przez Sąd pierwszej instancji. Zgodnie z tym przepisem, poza

wypadkami określonymi w § 2 i 3, sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony

wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania

przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się, że art. 385 i 386 k.p.c. w zasadzie nie mogą stanowić

samodzielnej podstawy służącej do formułowania zarzutów naruszenia przepisów

postępowania. Zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. może być uznany za

uzasadniony tylko wówczas, gdy sąd drugiej instancji, mimo stwierdzenia braku

rozpoznania istoty sprawy bądź konieczności przeprowadzenia postępowania

dowodowego

w

całości,

wydał

inne

niż

przewidziane

w

tym

przepisie

rozstrzygnięcie. O nierozpoznaniu istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

można mówić tylko wtedy, gdy sąd pierwszej instancji w ogóle nie zbadał podstawy

merytorycznej dochodzonego roszczenia. Nie chodzi tu natomiast o niedokładności

postępowania, polegające na tym, że sąd pierwszej instancji nie wziął pod rozwagę

wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpoznania sprawy lub nie

rozważył wszystkich okoliczności. Z tych powodów podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. jest nieuzasadniony.

Zarzut naruszenia art. 623 in fine w związku z art. 622 § 2 k.p.c. dotyczy

przyjęcia przez Sąd Okręgowy, że przepisy te mają jedynie dyspozytywny charakter

i wyłączają konieczność oszacowania majątku podlegającego ocenie sądu.

Stosownie do tych przepisów, gdy wszyscy współwłaściciele złożą zgodny wniosek

co do sposobu zniesienia współwłasności, sąd wyda postanowienie odpowiadające

treści wniosku, jeżeli spełnione zostaną wymagania, o których mowa w dwóch

artykułach poprzedzających, a projekt podziału nie sprzeciwia się prawu ani

zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu

osób

uprawnionych.

Jeżeli

zaś

brak

jest

podstaw do

wydania

takiego

postanowienia, a zachodzą warunki do dokonania podziału w naturze, sąd

dokonuje

tego

podziału

na

części

odpowiadające

wartością

udziałom

współwłaścicieli z uwzględnieniem wszelkich okoliczności zgodnie z interesem

społeczno-gospodarczym. Różnice wartości wyrównuje się przez dopłaty pieniężne.

W orzecznictwie podkreśla się, że wynikająca z art. 623 k.p.c. zasada dokonania

podziału w naturze na części odpowiadające wartością udziałom współwłaścicieli

nie ma charakteru bezwzględnego, skoro sąd ma brać pod rozwagę wszelkie

okoliczności i interes społeczno-gospodarczy. Oznacza to możliwość odstąpienia

od wymienionej zasady, jeżeli sąd dojdzie do przekonania. że określony nią sposób

podziału nie byłby racjonalny (postanowienie Sądu Najwyższego z 23 listopada

2000 r., III CKN 412/00, niepubl.; zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

7 sierpnia 1975 r., III CRN 182/75, niepubl.). W skardze kasacyjnej nie wykazano

zatem, aby Sąd Okręgowy naruszył reguły wynikające z art. 623 in fine w związku

z art. 622 § 2 k.p.c. Poza tym rozważany zarzut zmierza w istocie do

zakwestionowania

ustaleń

faktycznych

i

oceny

dowodów,

co

na

etapie

postępowania kasacyjnego jest niedopuszczalne (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Kolejny zarzut, odnoszący się do naruszenia art. 210 i 211 k.c. w związku

z art. 623 k.p.c. przez pominięcie w toku postępowania udziału przysługującego

wnioskodawczyni, a wyrażającego się ułamkiem 872/87360 i nieprzyznanie

w efekcie zniesienia współwłasności w zamian za ten udział ani lokalu, ani

powierzchni w strychu lub piwnicach czy działkach niezabudowanych ani spłat,

dotyczy ustalenia faktów lub oceny dowodów, co w skardze kasacyjnej jest

niedopuszczalne (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Na nieporozumieniu polega zarzut naruszenia art. 624 k.p.c. w związku

z art. 14 ust. 1 u.o.p.l. przez nieorzeczenie w stosunku do uczestników M. i B. B. o

prawie do lokalu socjalnego przy jednoczesnym pozbawieniu lokalu mieszkalnego

dotychczas przez nich zajmowanego. Artykuł 14 ust. 1 u.o.p.l. nie zawiera bowiem

generalnej normy uprawniającej do otrzymania lokalu socjalnego, ale dotyczy

jedynie lokatorów (byłych lokatorów), podczas gdy właściciel (współwłaściciel)

lokalu mieszkalnego oczywiście nie jest lokatorem (art. 2 ust. 1 pkt 1 i 2 u.o.p.l.).

Zarzut naruszenia art. 384 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. dotyczy jego

niewłaściwego zastosowania i zmiany zaskarżonego postanowienia na niekorzyść

wnioskodawczyni przez pozbawienie jej prawa do lokalu nr 15 i przyznanie go na

rzecz innego uczestnika, który nie zaskarżył apelacją postanowienia Sądu

pierwszej instancji. Sąd Najwyższy wyjaśnił w postanowieniu z dnia 5 marca

2008 r., V CSK 447/07 (niepubl.), że zaskarżenie postanowienia o zniesieniu

współwłasności przez jednego z uczestników powoduje konieczność rozpoznania

przez sąd drugiej instancji całości sprawy. Postanowienia te są tak zbudowane, że

poszczególne rozstrzygnięcia w nich zawarte są od siebie zależne i wzajemnie

uwarunkowane. W toku rozpoznania sprawy na skutek wniesienia apelacji przez

jednego uczestnika sąd może znieść współwłasność rzeczy w inny sposób,

w odmienny sposób ukształtować również dopłaty i spłaty. Nie jest też związany

zakazem reformationis in peius. Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela ten

pogląd.

Zarzuty naruszenia art. 618 § 2 k.p.c. przez ustalenie, że rozliczenie

wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości ponad udział nie może zostać

zgłoszone przez zarządcę nieruchomości reprezentującego współwłaścicieli oraz

naruszenia art. 210 i 211 k.c. przez uwzględnienie w podziale części

niezabudowanej nieruchomości uczestników H. i K. K., podczas gdy nie nabyli oni

udziałów w tym zakresie i powinni zostać wyłączeni z tej części podziału, dotyczą

ustalenia

faktów

lub

oceny

dowodów,

co

w

skardze

kasacyjnej

jest

niedopuszczalne (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.