III CSK 326/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 326/12

POSTANOWIENIE

Dnia 22 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku F. sp. z o.o. w Ł.

przy uczestnictwie J. K. i B. K.

o wpis hipoteki przymusowej łącznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 12 kwietnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wnioskodawca F. spółka z o.o. w Ł. wniósł o wpisanie hipoteki przymusowej

łącznej na kwotę 128.964,35 zł na swoją rzecz w działach IV ksiąg wieczystych: […]

oraz […], wskazując jako podstawę wpisu nakazy zapłaty z dnia 28 marca 2011 r.

wydane w postępowaniu nakazowym w sprawie o sygn. akt VI GNc …/11 do …/11

przeciwko B. K..

Referendarz sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. oddalił wniosek z tej

przyczyny, że księgi wieczyste obejmują nieruchomości stanowiące współwłasność

J. i B. K. na prawach wspólności małżeńskiej, natomiast tytuły egzekucyjne nie

zostały zapatrzone w klauzule wykonalności przeciwko osobie pozostającej w

związku małżeńskim.

W skardze na orzeczenie referendarza wnioskodawca wniósł o dokonanie

wpisu hipoteki przymusowej łącznej w działach IV ksiąg wieczystych: […].

Postanowieniem z dnia 29 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy w O. oddalił wniosek.

Wskazał, że łączne obciążenie hipoteką przymusową jest dopuszczalne jedynie

wówczas, gdy nieruchomości są już obciążone inną hipoteką łączną albo stanowią

własność dłużników solidarnych. W księdze wieczystej […] jako właściciele figurują

B. K. i J. K. po ½ części każde, a w dziale IV tej księgi wieczystej wpisana jest

hipoteka umowna zwykła. W księgach wieczystych […] jako właściciele ujawnieni

są małżonkowie B. i J. K. na prawach wspólności ustawowej majątkowej

małżeńskiej w całości. Z tych przyczyn nie było podstaw do dokonania wpisów

zgodnie z wnioskiem. Poza tym, dokumenty mające stanowić podstawę wpisu

hipoteki przymusowej zostały przedłożone w nieodpowiedniej formie.

Apelacja wnioskodawca wniesiona od postanowienia Sądu pierwszej

instancji została oddalona postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z dnia 12

kwietnia 2012 r. W ocenie Sądu drugiej instancji, z samej treści wniosku wynika

niedopuszczalność wpisania hipoteki. Wnioskodawca zliczył bowiem wszystkie

należności, wynikające z całego szeregu nakazów zapłaty załączonych do wniosku,

oczekując wpisania jednej hipoteki, co jest zabiegiem niedopuszczalnym.

Jedna hipoteka może zabezpieczać kilka wierzytelności jedynie na podstawie

umowy, co wynika wprost z art. 681 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm., dalej:

„u.k.w.h.). Ponadto każdy ze złożonych nakazów zapłaty ma swój samodzielny byt

prawny i różne mogą być jego przyszłe losy.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, który zaskarżył je w całości, opierając ją na pierwszej podstawie

kasacyjnej w ramach, której zarzucił naruszenie art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Wniósł

o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez dokonanie w działach IV ksiąg

wieczystych […] prowadzonych przez Sąd Rejonowy w O. wpisu hipoteki

przymusowej łącznej w kwocie 128.964,35 zł na swoją rzecz na podstawie

nakazów zapłaty z dnia 28 marca 2011 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sprawy dotyczy możliwości wpisania jednej hipoteki przymusowej dla

zabezpieczenia wierzytelności wynikających z kilku odrębnych tytułów w postaci

nieprawomocnych nakazów zapłaty w postępowaniu nakazowym wydanych

z powództwa wnioskodawcy (w sprawie o wpis) przeciwko tej samej pozwanej –

współwłaścicielce nieruchomości, które miały zostać obciążone hipoteką.

Z dniem 20 lutego 2011 r. weszła w życie ustawa z dnia 26 czerwca 2009 r.

o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 131, poz. 1075), mocą której do przepisów u.k.w.h. dodano nowe

regulacje dotyczące hipoteki zabezpieczającej wiele wierzytelności, w tym

wskazany przez Sąd drugiej instancji art. art. 681. Zgodnie z art. 681 ust. 1, hipoteka

umowna może także zabezpieczać kilka wierzytelności z różnych stosunków

prawnych przysługujących temu samemu wierzycielowi. W umowie ustanawiającej

hipotekę należy określić stosunki prawne oraz wynikające z nich wierzytelności

objęte zabezpieczeniem. Przepis ten ma zastosowanie do hipoteki umownej

dla zabezpieczeniu kilku wierzytelności wynikających z różnych stosunków

prawnych przy zachowaniu tożsamości wierzyciela hipotecznego. Poza tym, w art.

682 ust. 1 u.k.w.h. przewidziano możliwość zabezpieczenia hipoteką kliku

wierzytelności przysługujących różnym podmiotom, a służącym sfinansowaniu tego

samego przedsięwzięcia. Istotą tego rodzaju hipoteki w odniesieniu do hipoteki,

o której mowa w art. 681 ust. 1 u.k.w.h., jest to, że nie występuje tu tożsamość

wierzyciela. Oprócz tych hipotek zabezpieczających kilka wierzytelności, jak trafnie

wskazuje się w piśmiennictwie, występuje jeszcze jedna sytuacja, gdy jedna

hipoteka

zabezpiecza

klika

wierzytelności

przysługujących

temu

samemu

wierzycielowi wynikających z tego samego stosunku prawnego. Nie ma w ustawie

o księgach wieczystych i hipotece przepisu, który wprost regulowałby tę hipotekę.

Możliwość jej ustanowienia wyprowadzić można z art. 94 u.k.w.h. zgodnie z którym

wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie

hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości

kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Za możliwością ustanowienia

takiej hipoteki przemawia również argument a maiori ad minus. Skoro, zgodnie

z art. 681 ust. 1 u.k.w.h., hipoteka umowna może także zabezpieczać klika

wierzytelności z różnych stosunków prawnych przysługujących temu samemu

wierzycielowi, to tym bardziej może zabezpieczać klika wierzytelności wynikających

z tego samego stosunku prawnego przysługujących temu samemu wierzycielowi.

Przed dniem wejścia w życie wymienionej ustawy nowelizującej ustawę

o księgach wieczystych i hipotece jej przepisy stanowiły, że hipoteka może

zabezpieczać wyłącznie oznaczoną wierzytelność wynikającą z określonego

stosunku prawnego (por. art. 65 ust. 1). Nie było więc przepisu, który, tak jak

obecnie, przewidywałby możliwość ustanowienia jednej hipoteki umownej dla

zabezpieczenia kliku wierzytelności. Takiego rozwiązania nie przewidywały również

przepisy u.k.w.h. dotyczące hipoteki przymusowej. Mimo to przed wejściem w życie

z dniem 20 lutego 2011 r. przepisów nowelizujących u.k.w.h. w orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmowano, że art. 109 u.k.w.h. nie jest przeszkodą do wpisu jednej

hipoteki przymusowej dla zabezpieczenia wierzytelności wynikających z kilku

tytułów wykonawczych (por. postanowienia: z dnia 2 lipca 2004 r., II CK 421/03,

z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 224/09 oraz z dnia 17 marca 2011 r., IV CSK

312/10, niepubl.). Z art. 109 ust. u.k.w.h. nie wynika bowiem zasada, że jedna

hipoteka może być ustanowiona na podstawie jednego tylko tytułu wykonawczego,

a kilka tytułów prowadzi do ustanowienia kilku hipotek. Nie uprawnia do takiej

wykładni w szczególności użycie w nim pojęcia „tytuł wykonawczy” w liczbie

pojedynczej co jest powszechnym technicznym sposobem redagowania normy

prawnej. Nie uzasadnia jej także istota ani cel hipoteki przymusowej. Ustanawianie

w takich sytuacjach wielu hipotek na podstawie każdego z tytułów wykonawczych

byłoby nieracjonalne i niecelowe albowiem prowadziłoby do tego samego skutku

przy zbędnym i uciążliwym zwiększeniu liczby koniecznych czynności biurowych

i liczby spraw sądowych oraz wzrostu kosztów postępowania. W uzasadnieniach

powołanych wyżej orzeczeń podkreślono, że w rozpoznanych sprawach tytuły

wykonawcze obejmowały jeden rodzaj długów powstałych w kolejnych okresach

płatności, a jedna hipoteka przymusowa w kwocie wynikającej z zsumowania kwot

objętych tymi tytułami.

Po zmianach przepisów u.k.w.h. dokonanych z dniem 20 lutego 2011 r.

w piśmiennictwie prawniczym wyrażono sprzeczne stanowiska co do konsekwencji

wynikających z dodania art. 681 ust. 1 u.k.w.h. Według jednego z nich, które przyjął

także Sąd Okręgowy, powołany przepis wyczerpująco określa sytuacje, kiedy może

nastąpić wpis hipoteki dla zabezpieczenia kilku wierzytelności. Dotyczy on

wyłącznie hipoteki umownej, w konsekwencji, a contrario nie może mieć

zastosowania do hipoteki przymusowej. Według drugiego stanowiska, przepis ten

nie zawiera wyczerpującej regulacji, wobec czego nie stanowi przeszkody do

wpisania hipoteki przymusowej uzyskanej wskutek zsumowania wierzytelności

wynikających z kliku tytułów wykonawczych wydanych przeciwko temu samemu

dłużnikowi. W tym zakresie zachowało więc aktualność dotychczasowe, powołane

wcześniej, orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszczające możliwość wpisu jednej

hipoteki przymusowej dla zabezpieczenia wierzytelności wynikających z wielu

tytułów wykonawczych.

Rozstrzygnięcie tej kontrowersji nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy, gdyż nawet przyjęcie, że także obecnie, mimo dodanej nowej regulacji

zawartej w art. 681 ust. 1 u.k.w.h., art. 109 ust. 1 u.k.w.h. nie stanowi przeszkody do

wpisu jednej hipoteki przymusowej dla zabezpieczenia wierzytelności tego samego

wierzyciela wynikających z wielu tytułów wykonawczych wydanych przeciwko temu

samemu dłużnikowi, nie pozwala na uznanie zasadności skargi kasacyjnej przy

uwzględnieniu specyfiki tytułów, które miały stanowić podstawę wpisu hipoteki

przymusowej na rzecz wnioskodawcy. Do wniosku o wpis hipoteki przymusowej

załączone bowiem zostały nieprawomocne nakazy zapłaty wydane z powództwa

wnioskodawcy przeciwko B. K., współwłaścicielce nieruchomości, które miały

zostać obciążone jedną hipoteką przymusową na rzecz wnioskodawcy. Zgodnie z

art. 492 § 1 k.p.c., nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym z chwilą

wydania stanowi tytuł zabezpieczenia, wykonalny bez nadawania mu klauzuli

wykonalności. Zgodnie zaś z § 2 tego artykułu, powód wnosząc o dokonanie

zabezpieczenia jest obowiązany wskazać sposób zabezpieczenia. Nakaz zapłaty

wydany w postępowaniu nakazowym jest więc zrównany z postanowieniem o

udzieleniu zabezpieczenia, z tą różnicą, że nie ma potrzeby nadawania mu,

zgodnie z art. 743 § 1 k.p.c., klauzuli wykonalności, jeżeli podlega on wykonaniu w

drodze egzekucji. Zatem nakaz zapłaty obejmujący obowiązek zapłaty świadczenia

pieniężnego - który, zgodnie z art. 747 pkt 2 k.p.c., może być zabezpieczony przez

obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową - stanowi podstawę wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości pozwanego w razie złożenia takiego wniosku przez

uprawnionego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2003 r., III CZP

92/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 22 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28

stycznia 1999 r., I CKN 977/97, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 137). Nieprawomocny

nakaz zapłaty stanowiący podstawę wpisu hipoteki przymusowej nie jest tytułem

wykonawczym, o którym mowa w art. 109 ust. 1 u.k.w.h., lecz tytułem zrównanym

w skutkach prawnych z postanowieniem sądu o udzieleniu zabezpieczenia,

wymienionym w art. 110 u.k.w.h. Złożenie wniosku o wpis hipoteki przymusowej na

podstawie nieprawomocnego nakazu zapłaty spełnia wymagania określone w art.

492 § 2 k.p.c.

Ponieważ

nieprawomocny

nakaz

zapłaty

wydany

w

postępowaniu

nakazowym jest zrównany w skutkach prawnych z postanowieniem o udzieleniu

zabezpieczenia należy do niego odnieść specyficzne regulacje prawne dotyczące

tytułu

zabezpieczenia.

Z

przepisów

ogólnych

dotyczących

postępowania

zabezpieczającego, w szczególności z art. 730, art. 730 1 § 1 i 2, art. 731, art. 733

i art. 744 § 2 k.p.c. wynika, że postanowienie zabezpieczające służy wyłącznie dla

zabezpieczenia określonego roszczenia dochodzonego lub, które ma być

dochodzone w przyszłym postępowaniu. Wniosek o udzielenie zabezpieczenia,

zgodnie z art. 736 § 1 k.p.c., powinien zawierać wskazanie sposobu

zabezpieczenia, a w sprawach o roszczenie pieniężne także wskazanie sumy

zabezpieczenia. Według natomiast

art. 736 § 3 k.p.c., wskazana w § 1 suma

zabezpieczenia nie może być wyższa od dochodzonego roszczenia liczonego wraz

z odsetkami do dnia wydania postanowienia o udzieleniu zabezpieczeniu oraz

z kosztami

wykonania

zabezpieczenia.

Suma

ta

może

obejmować

także

przewidywane koszty postępowania. Postanowienie zabezpieczające służy więc

ochronie ściśle sprecyzowanego co do wysokości roszczenia - wynikającego

z bliżej

określonego

w

piśmie

inicjującym

postępowanie

sądowe

lub

w treści wniosku o zabezpieczenie stosunku prawnego - dochodzonego przez

uprawnionego. Również więc hipoteka przymusowa, jako przewidziana w art. 747

pkt 2 k.p.c. forma zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, służy zabezpieczeniu tylko

ściśle określonego we wniosku o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego

dochodzonego przez uprawnionego. Nie ma przeszkód, aby postanowienie

zabezpieczające w formie hipoteki przymusowej zabezpieczało więcej roszczeń

pieniężnych, o ile są one albo mają być dochodzone w przyszłości jedynym

pozwem. Cechą postanowień zabezpieczających jest ich nietrwałość i powiązanie

z losem żądania, które zabezpieczały. Zgodnie bowiem z art. 742 § 1 k.p.c.,

obowiązany może w każdym czasie żądać uchylenia lub zmiany prawomocnego

postanowienia, którym udzielono zabezpieczenia. Przepis ten przewiduje również

upadek zabezpieczenia z mocy prawa w razie złożenia przez obowiązanego sumy

zabezpieczenia żądanej przez uprawnionego na rachunek depozytowy sądu.

Zgodnie natomiast z art. 7541 § 1 k.p.c., jeżeli przepis szczególny nie stanowi

inaczej albo jeżeli sąd inaczej nie postanowi, zabezpieczenie udzielone według

przepisów niniejszego tytułu upada po upływie miesiąca od uprawomocnienia się

orzeczenia

uwzględniającego

roszczenie,

które

podlegało

zabezpieczeniu.

Wówczas, jak stanowi art. 7541 § 3 k.p.c., na wniosek obowiązanego sąd wyda

postanowienie stwierdzające upadek zabezpieczenia. Przepis ten ma odpowiednie

zastosowanie, według art. 744 § 1 k.p.c., w razie prawomocnego zwrotu albo

odrzucenia pozwu lub wniosku, oddalenia powództwa lub wniosku albo umorzenia

postępowania zabezpieczenie upada. Konsekwencją powyższych unormowań jest

to, że istnienie hipoteki przymusowej wpisanej na podstawie postanowienia

zabezpieczającego jest ściśle powiązane z losem tego orzeczenia. Uchylenie lub

upadek zabezpieczenia przewidującego tę formę zabezpieczenia roszczeń

pieniężnych uzasadnia wykreślenie nieistniejącej już hipoteki przymusowej.

Wymienione wyżej cechy postanowienia zabezpieczającego - polegające na

ograniczeniu jego funkcji do ochrony konkretnego, określonego procesowo,

roszczenia, powiązania zakresu zabezpieczenia z wysokością dochodzonego

w postępowaniu sądowym roszczenia, nadto uzależnienie trwania zabezpieczenia

od zachowań obowiązanego w trakcie trwania postępowania sądowego oraz treści

rozstrzygnięć zapadłych w sprawie, w której udzielono zabezpieczenia - mające

odpowiednie zastosowanie poprzez art. 492 § 1 k.p.c. z modyfikacjami

wynikającymi z art. 1101 u.k.w.h., do nieprawomocnego nakazu zapłaty uzasadniają ścisłe powiązanie wpisu, treści i losów hipoteki przymusowej

z postanowieniem zabezpieczającym stanowiącym podstawę jej wpisu. Hipoteka

przymusowa, której podstawę wpisu stanowią tytuły wymienione w art. 110 u.k.w.h.,

zabezpieczają bowiem wierzytelności, których istnienie jedynie uprawdopodobniono

w chwili wydania tych tytułów, a nie stwierdzono ich istnienie, jak ma to miejsce

w odniesieniu do wierzytelności objętych tytułami wykonawczymi, o których mowa

w art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Wyklucza to dopuszczalność wpisu jednej hipoteki

przymusowej na podstawie kilku nieprawomocnych nakazów zapłaty, powstałej

z zsumowania wierzytelności pieniężnych zasądzonych na ich podstawie od tego

samego dłużnika. Ubocznie dodać należy, iż ograniczony zakres kognicji sądu

wieczystoksięgowego, wynikający z art. 6268 § 2 k.p.c., wyklucza możliwość

badania przez ten sąd, czy wynikające z różnych nakazów zapłaty wydanych

przeciwko

temu

samemu

dłużnikowi

zabezpieczają

roszczenia

pieniężne

wynikające z tego samego stosunku prawnego. Zresztą okoliczność ta nie miałaby

znaczenia dla możliwości wpisu jednej hipoteki przymusowej na podstawie kilku

nieprawomocnych nakazów zapłaty wydanych przeciwko temu samemu dłużnikowi.

Z tych względów na podstawie art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

orzeczono, jak w sentencji.

jw