III CSK 319/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 319/09

POSTANOWIENIE

Dnia 23 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Polskich Sieci Elektroenergetycznych O. S.A.

w K.

przy uczestnictwie Stefana S.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 10 kwietnia 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania z pozostawieniem

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy Polskich Sieci Elektroenergetycznych O. S.A. w K., z udziałem

uczestnika postępowania Stefana S., od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia

12 listopada 2008 r. w sprawie o zasiedzenie. W sprawie tej wnioskodawca wnosił

o stwierdzenie zasiedzenia od 1983 r. służebności gruntowej na nieruchomości

będącej własnością uczestnika, polegającej na zapewnieniu każdoczesnemu

właścicielowi linii energetycznej o napięciu 220 V relacji K. – R. oraz użytkownikowi

wieczystemu nieruchomości, na której posadowiono stację energetyczną 220 V R.,

którą to nieruchomość można określić jako nieruchomość władnącą, prawa

dostępu, przechodu i przejazdu przez obciążoną nieruchomość w celu konserwacji,

naprawy oraz wymiany słupa linii energetycznej lub innych niezbędnych

elementów, przechodzącej przez tę nieruchomość linii energetycznej o napięciu

220 V relacji K. - R.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że uczestnik postępowania nabył

wskazaną nieruchomość w 2000 r. od Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej, która

była jej właścicielką od 1979 r. Na nieruchomości tej od 1953 r. jest posadowiony

fragment linii energetycznej, wspartej na pięciu słupach, której właścicielem

jest aktualnie

wnioskodawca.

Linia

ta

była

remontowana

w

1972

r.,

modernizowana w 1994 r., a dwa razy do roku są przeprowadzane jej przeglądy

techniczne. Poprzednik prawny uczestnika był informowany sporadycznie, tylko

w przypadku większych remontów o wejściu na grunt ekip remontowych.

Tak wnioskodawca, jak i jego poprzednik prawny uiszczali okazjonalnie opłaty

na rzecz właścicieli gruntu.

Oddalając wniosek Sąd pierwszej instancji uznał, że władztwo wykonywane

przez

poprzednika

prawnego

wnioskodawcy,

jakim

było

przedsiębiorstwo

państwowe nie stanowiło posiadania samoistnego, które w tym czasie należało do

Skarbu Państwa, ze względu na obowiązujący wówczas art. 128 k.c. i wynikającą

z niego zasadą jedności własności państwowej. Rozpoczęcie biegu zasiedzenia

służebności w niniejszej sprawie nastąpiło dopiero w 1989 r., a więc nie doszło

jeszcze do zasiedzenia.

Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy zaaprobował rozstrzygnięcie i

oddalenie wniosku, ale uzasadnił to głównie nabyciem służebności przez

zasiedzenie w 1983 r. przez Skarb Państwa, jako posiadacza w złej wierze od 1953

r. Powołał się również na dawny art. 128 k.c. oraz na art. XLI przepisów

wprowadzających kodeks cywilny w powiązaniu z art. 50 § 1 prawa rzeczowego

z 1946 r. oraz art. 172 § 1 k.c.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przez zaskarżone

postanowienie

prawa

postępowania

cywilnego

oraz

prawa

materialnego.

Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 378 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

przez niestwierdzenie nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji,

jak też art. 677 w związku z art. 670, 610 § 1 i art. 669 k.p.c. przez niestwierdzenie

zasiedzenia służebności gruntowej na rzecz Skarbu Państwa, mimo że w dacie

upływu terminu zasiedzenia posiadaczem służebności był Skarb Państwa,

co stwierdził Sąd drugiej instancji w treści uzasadnienia postanowienia. Naruszenie

prawa materialnego dotyczy art. 172 w związku z art. 292 k.c. przez przyjęcie

w zaskarżonym postanowieniu, że poprzednik prawny wnioskodawcy nie był

posiadaczem w dobrej wierze ze względu na nabycie posiadania w wyniku podjęcia

czynności faktycznych, a nie na podstawie decyzji administracyjnej, tym samym na

nieprawidłowym przyjęciu, że do zasiedzenia doszło w 1983 r. Ponadto, zdaniem

skarżącego postanowienie Sądu drugiej instancji narusza prawo materialne, tj. art.

7 i 341 k.c., a także prawo procesowe, tj. art. 234 k.p.c. poprzez przyjęcie,

że poprzednik prawny wnioskodawcy nie był posiadaczem w dobrej wierze i tym

samym doszło do naruszenia domniemania o posiadaniu w dobrej wierze

służebności przez poprzednika prawnego wnioskodawcy. Skarżący wniósł także

o dokonanie wykładni przepisów o zasiedzeniu służebności w sprawach, w których

przedsiębiorca

przesyłowy

dochodzi

stwierdzenia

zasiedzenia

służebności

gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, gdy okres prowadzący do

zasiedzenia upłynął przed dniem 3 sierpnia 2008 r., tj. przed wejściem w życie

przepisów kodeksu cywilnego o służebności przesyłu. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi uczestnik postępowania wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej

i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie rozpatrzenia wymagają zarzuty dotyczące naruszeń prawa

postępowania cywilnego. Należy zatem stwierdzić, że niezasadnie skarżący

zarzucił nieważność postępowania. Skarżący wadliwie sformułował ten zarzut

opierając go na art. 378 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., a powinien go sformułować

następująco: art. 378 § 1 i art. 379 pkt 5 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 510 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Jednakże podnieść trzeba, że Sąd Najwyższy jest

obowiązany rozważyć nieważność postępowania z urzędu (art. 398 § 1 zdanie 2

k.p.c.). Wymaga podkreślenia, że sprawa w ogóle nie dotyczyła zasiedzenia

wnioskowanego prawa (służebności gruntowej) przez Skarb Państwa, toteż nie brał

on udziału w sprawie. Podanie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia,

że doszło do zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa jest bezprzedmiotowe.

Jako niezrozumiałe

i

wewnętrznie

sprzeczne

należy

uznać

stanowisko

wnioskodawcy, który równolegle z wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia na swoją

rzecz,

oddalonym

w

niniejszej

sprawie,

w skardze

kasacyjnej

„wniósł"

o stwierdzenie zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa.

Należy zauważyć, że żadne prawa Skarbu Państwa przez brak jego udziału

w postępowaniu przed sądami powszechnymi w toku instancji nie zostały

naruszone. Skarb Państwa, według własnej woli mógł wystąpić z wnioskiem

o stwierdzenie zasiedzenia na swoją rzecz, a uczestnikiem postępowania powinien

być wówczas wnioskodawca z niniejszej sprawy, jako zainteresowany, aktualny

posiadacz służebności gruntowej (art. 510 k.p.c.).

Zgodnie z art. 610 § 1 k.p.c. do orzeczenia o zasiedzeniu stosuje się

odpowiednio przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku, w tym art. 670 § 1 i art. 677

§ 1 k.p.c., nakładające na sąd obowiązek działania z urzędu. Dotyczy to zwłaszcza

takich sytuacji, jak nie wyjaśnienie przeciwko komu biegło ewentualne zasiedzenie,

brak ustaleń charakteru posiadania przez wnioskodawcę oraz jego dobrej lub złej

wiary (postanowienie SN z dnia 18 stycznia 1997 r., I CKU 55/96, Prok. i Pr. -

wkładka 1997, nr 6, s. 37). Z przedstawionej regulacji prawnej wynika, że chodzi

o przesłanki samego orzekania o zasiedzeniu, co oznacza, iż w wypadkach na to

zasługujących sąd może w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia uznać także

brak związania żądaniem wniosku, stwierdzając nabycie prawa przez zasiedzenie

na rzecz osób, co do których zostanie wykazane nabycie tego prawa, choćby

były to inne osoby, aniżeli wnioskodawca (zob. postanowienie SN z dnia 28 marca

2003 r., IV CKN 1951/00, Lex nr 121730).

Jeżeli jednak z zebranego materiału dowodowego wynika, że prawo nabyła

przez zasiedzenie inna osoba, niż wnioskodawca, a nawet inna, niż uczestnik

postępowania, to powinno się rozważyć, w jak szerokim zakresie podmiotowym

ma sąd poszukiwać uprawnionego, zamiast na podstawie dokonanych ustaleń

faktycznych rozstrzygnąć konkretną sprawę. Postępowanie o stwierdzenie

zasiedzenia nie ma charakteru abstrakcyjnego, oderwanego od podmiotu

zgłaszającego

wniosek

Należy podkreślić,

że

i

od

wskazanych

stosowanie

do

uczestników

postępowania

postępowania.

o

stwierdzenie

zasiedzenia przepisów o stwierdzeniu nabycia spadku ma być odpowiednie, a więc

z zachowaniem

cech

szczególnych

różniących

oba

postępowania.

Przedstawione uwagi pozwalają wnioskować, że gdyby okazało się na podstawie

materiału

dowodowego

i z uwzględnieniem

deklaratoryjnego

charakteru

orzeczenia o zasiedzeniu, iż przesłanki zasiedzenia prawa zostały już spełnione

wobec uczestnika postępowania, to stwierdzenie zasiedzenia powinno nastąpić

na rzecz tego uczestnika, co jest zgodne z jego interesem.

W niniejszej sprawie sytuacja procesowa jest odmienna i wobec tego nie

było ani konieczności, ani potrzeby wzywać Skarbu Państwa do udziału

w postępowaniu. Z tym łączy się podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 677 w związku z art. 670 i 610 § 1 oraz art. 669 k.p.c. polegający

na niestwierdzeniu zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa. Zgodnie z trafnym

poglądem wypowiadanym w doktrynie i w powołanym już orzecznictwie,

z odpowiedniego

zastosowania

do

stwierdzenia

zasiedzenia

przepisów

o stwierdzeniu nabycia spadku nie wynika, aby sąd musiał stwierdzić zasiedzenie

wobec podmiotu, który spełnił przesłanki zasiedzenia, bo tak wynika z zebranego

materiału dowodowego, ale nie jest to podmiot objęty wnioskiem w sprawie.

Nie można też przyjąć, że ze względu na deklaratoryjny charakter postanowienia

o zasiedzeniu Skarb Państwa może być i tak bez takiego postanowienia uważany

za właściciela, a zatem nie wezwanie Skarbu Państwa jako właściciela pociąga

za sobą nieważność postępowania (postanowienie SN z dnia 10 maja 1966 r.,

III CR 78/66, OSNC 1967, nr 5, poz. 83). Stanowisko, zgodnie z którym brak

nieważności postępowania w razie nie wzięcia przez zainteresowanego udziału

w sprawie

rozpoznawanej

w

postępowaniu

nieprocesowym

zajął

także

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 20 kwietnia 2010 r.

(III CZP 112/09, OSNC 2010, nr 7-8, poz. 98). Zatem o nieważności postępowania

nie może być mowy, ponieważ pozbawienie możliwości obrony praw jest możliwe

tylko w stosunku do osoby biorącej udział w sprawie. Mając to na względzie

w rozpoznawanej sprawie nie można stwierdzić nieważności postępowania

i zarzuty skargi kasacyjnej w tym zakresie są bezpodstawne.

W odniesieniu do przepisów postępowania, których naruszenie zarzucono

w skardze należy przyznać rację skarżącemu co do zarzutu naruszenia przez Sąd

art. 234 k.p.c. i zawartego w nim związania sądu domniemaniem prawnym, aż do

czasu jego obalenia, jeżeli jest to domniemanie wzruszalne (por. wyrok SN z dnia

21 lutego 2007 r., I CSK 428/06, Lex nr 485986). W niniejszej sprawie

domniemanie to dotyczy art. 7 k.c. w związku z art. 341 k.c. i koreluje z zarzutami

skarżącego

naruszenia

wymienionych

i

innych

jeszcze

przepisów

prawa

materialnego.

Rozważając zarzuty naruszenia prawa materialnego w pierwszej kolejności

rozpoznać należy kwestię możliwości zasiedzenia służebności gruntowej przez

wnioskodawcę.

Wprawdzie

w

skardze

kasacyjnej

skupia

on

uwagę

na

polemizowaniu z twierdzeniami Sądu drugiej instancji co do spełnienia warunków

prawnych zasiedzenia wnioskowanej służebności przez Skarb Państwa, ale wobec

niezmienionej istoty żądania w sprawie należy rozumieć, że w rezultacie chodzi

o uprawnienia samego wnioskodawcy, wywodzone od poprzednika prawnego

i Skarbu Państwa. Prowadzi to do uaktualnienia się kwestii prawnych, wydawało by

się już o znaczeniu historycznym, a zmuszających do ponownej odpowiedzi

na pytanie o charakter prawny władania przez państwowe osoby prawne,

zwłaszcza przez przedsiębiorstwa państwowe oddanymi im do dyspozycji

składnikami mienia ogólnonarodowego, w świetle zasady jedności własności

państwowej. Na ten temat było wiele wypowiedzi doktryny oraz orzecznictwa,

szczególnie po uchwaleniu ustawy o przedsiębiorstwach państwowych z dnia

25 września 1981 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 122, jedn. tekst Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz.

981 ze zm., dalej jako ustawa o p.p.), a potem po nowelizacji kodeksu cywilnego

ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. (Dz.U. nr 3, poz. 11) i zmian konstytucyjnych

z grudnia 1989 r., mocą których podważono konstrukcję prawną jedności

własności państwowej, a także nowelizacji Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 28

lipca 1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 321), obowiązującą od dnia 1 października 1990 r.

Poza skrajnymi wypowiedziami o braku jakichkolwiek uprawnień o charakterze

prawnorzeczowym, które państwowa osoba prawna mogłaby przeciwstawić

Państwu (Skarbowi Państwa), co charakteryzowało czas uchwalania kodeksu

cywilnego

z 1964

r. i całkowicie

odmiennego

zapatrywania

o

własności

przysługującej państwowej osobie prawnej, co towarzyszyło zwłaszcza uchwaleniu

wspomnianej ustawy o p.p., występowały zapatrywania pośrednie. Wśród nich

przewagę zyskiwało stanowisko o prawie operatywnego

zarządu, mocno

zbliżonego do własności ze względu na zawarte w art. 140 k.c. ius utendi, ius

fruendi i ograniczone ius disponendi państwowej osoby prawnej. To szerokie

rozumienie treści uprawnień wynikało nie z obowiązującego do dnia 1 lutego

1989 r.

art.

§

k.c.

wyrażającego

zasadę

jedności

własności

państwowej (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 18 czerwca 1991 r.,

III CZP 38/91, OSNCP 1991, nr 11-12, poz. 118; uzasadnienie postanowienia SN

z dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 7), lecz z § 2

tego

artykułu.

Stanowił

on

o

uprawnieniach

państwowej

osoby prawnej

wynikających dla niej z własności państwowej, a jednocześnie z równolegle

obowiązujących art. 34 i 40 k.c., deklarujących odrębność statusu tych osób

prawnych od Skarbu Państwa i wyłączną ich odpowiedzialność za własne

zobowiązania.

Odpowiedzialność

ta musi

mieć

zabezpieczenie

w

majątku

zobowiązanego, którego występowanie jest z kolei wiązane, obok strukturalnego

wyodrębnienia i posiadania organów zarządzających, z możliwością posiadania

osobowości prawnej. Kwestia ta była podnoszona jako argument własności mienia

przedsiębiorstw państwowych już na gruncie art. 12 dekretu z dnia 26 października

1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst Dz.U. z 1960 r. Nr 18, poz.

111), ale stała się szczególnie aktualna na podstawie art. 1, 2, 38, 39, 40, 41, 43,

47 i nast. ustawy o p.p. w pierwotnym brzmieniu. Przepisy te stanowiły oraz

w bardzo

podobnym

i samofinansowaniu

sformułowaniu

przedsiębiorstwa

nadal

stanowią

państwowego,

jako

o

samodzielności

osoby

prawnej,

o obowiązku zapewnienia ochrony jego mienia przy jednoczesnym wykonywaniu

wszelkich uprawnień w stosunku do mienia pozostającego w jego dyspozycji,

a więc

i

rozporządzaniu,

z wyjątkiem

uprawnień

wyłączonych

ustawowo,

o występowaniu przedsiębiorstwa w obrocie we własnym imieniu i na własny

rachunek, zakazie pozbawienia go mienia przez organ założycielski, i wyłącznej

odpowiedzialności za zobowiązania.

Pogląd o uprawnieniach właścicielskich

lub

quasi - właścicielskich

przedsiębiorstw państwowych wzmacniał art. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r.

o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (jedn. tekst Dz.U. z 1992 r.,

Nr 6, poz. 27), wyróżniający fundusz założycielski przedsiębiorstwa i fundusz

przedsiębiorstwa pozyskany już w czasie jego funkcjonowania jako osoby prawnej.

Oba fundusze mogły być przedmiotem dysponowania przez przedsiębiorstwo

państwowe (ius disponendi), co stanowiło realizację art. 43 ust. 1 i 3 w związku

z art. 38 ust. 3 ustawy o p.p. i świadczyło o posiadaniu atrybutów quasi-właściciela.

Nadal bowiem przepisy szczególne, o których wspominał art. 43 ust. 3 ustawy

o p.p. mogły stanowić o ograniczeniach rozporządzania mieniem, co nadal ma

miejsce w stosunku do środków trwałych przedsiębiorstw państwowych w aktualnie

obowiązującym art. 46a ustawy o p.p. i w art. 5a ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r.

o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U.

Nr 106, poz. 493 ze zm. oraz Dz.U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2055). W odniesieniu do

ogółu państwowych osób prawnych przepisem ograniczającym ich ius disponendi

na rzecz Skarbu Państwa jest art. 441 § 2 k.c. oraz niektóre przepisy ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (jedn. tekst Dz.U. z 2002 r.

Nr 171, poz. 1397 ze zm., dalej jako u.k.p.). Ta ustawa oraz poprzedzająca ją

ustawa z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U.

Nr 51, poz. 298 ze zm., dalej jako u.p.p.p.) skłaniają do nowego spojrzenia na

uprawnienia prawnorzeczowe przedsiębiorstw państwowych, które mogą zostać

przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa (skomercjalizowane)

i spółka ta uzyskuje ex lege prawo własności całego majątku dotychczasowego

i jednocześnie zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego (art. 1, 8 i 12 ust. 2

u.p.p.p., art. 1 ust. 1, art. 7 i 10 ust. 2 u.k.p.).

W przytoczonych przepisach i głoszonych na ich tle poglądach, w tym także

odmawiających lub poddających w wątpliwość prawnorzeczowe prawa podmiotowe

państwowych osób prawnych jest mowa na dzień dzisiejszy niemal wyłącznie

o zakresie prawa do rozporządzania mieniem tych osób, a więc o granicach

utrzymywania kontroli nad pozbywaniem się przez nie aktywów. Zarówno na

gruncie przepisów sprzed 1989 r., jak i po tej dacie panuje dość zgodne

przyzwolenie na samodzielne i nieograniczone prawo do nabywania aktywów,

a więc pomnażania mienia przez takie podmioty, w tym zwłaszcza przez

przedsiębiorstwa państwowe, drogą dokonywanych przez nie czynności prawnych

i innych zdarzeń prawnych. Do takich zdarzeń należy zasiedzenie własności

zarówno ruchomości, nieruchomości, jak i służebności gruntowych.

Uprawnione jest zatem twierdzenie, że na podstawie przytoczonych

przepisów, nabycie przez przedsiębiorstwo państwowe po dniu 1 października

1981 r. prawa majątkowego następowało na rzecz tego przedsiębiorstwa, ono

mogło być traktowane jako właściciel oraz, co należy podkreślić, także jako

posiadacz (por. wyrok SN z dnia 13 grudnia 1989 r., III CRN 401/89, nie publ.;

postanowienie SN z 25 stycznia 2006 r., I CSK 11/05, Lex nr 181257; odmiennie

uchwała SN z dnia 11 października 1990 r., III AZP 13/90, OSP 1991, nr 6, poz.

160). Jasne potwierdzenie przedstawionego poglądu w zakresie praw rzeczowych

nastąpiło ostatecznie w stosunku do ogółu państwowych osób prawnych mocą

ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464). Należy jednak uznać

za zbyt restrykcyjne wiązanie uprawnień rzeczowych ogółu państwowych osób

prawnych dopiero z tą ustawą (tak w postanowieniu SN z dnia 11 grudnia 2008 r.,

II CSK 314/08, Lex nr 490513). Jeżeli więc mające wskazane uprawnienia

przedsiębiorstwo państwowe zostało następnie przekształcone w spółkę Skarbu

Państwa

(skomercjalizowane)

w celu

prywatyzacji,

albo

sprywatyzowane

bezpośrednio, to zgodnie z przepisami, najpierw u.p.p.p. z 1990 r., a następnie

u.k.p. z 1996 r. wszelkie jego prawa (i obowiązki) drogą sukcesji uniwersalnej

przeszły na nowy podmiot.

Z tego wynika, że w okolicznościach niniejszej sprawy wnioskodawca,

będący następcą pod tytułem ogólnym przedsiębiorstwa państwowego wszedł

w ogół jego praw. Nabył zatem także uprawnienia wynikające z posiadania, które

dotychczas było wykonywane przez przedsiębiorstwo państwowe. Zdaniem Sądu

Najwyższego, posiadanie to miało charakter samoistny przy dokonywaniu na chwilę

obecną oceny sytuacji prawnej przedsiębiorstwa państwowego, jako państwowej

osoby prawnej. Należy bowiem zauważyć, że przedsiębiorstwo państwowe

zachowywało się jak właściciel, przynajmniej pod rządem ustawy o p.p. z 1981 r.

i równolegle obowiązującego od dnia 1 stycznia 1965 do dnia 31 stycznia 1989 r.

powoływanego art. 128 § 1 i 2 k.c., ponieważ w taki sposób wykonywało swoje

prawa wynikające z własności państwowej. Niekiedy w orzecznictwie zbytnio

zawęża się uprawnienia przedsiębiorstw państwowych na gruncie powołanych

przepisów,

odmawiając

statusu

prawnorzeczowego

tym

podmiotom

albo

sprowadzając go zaledwie do dzierżenia (por. postanowienie SN z dnia

17 września 1993 r., II CRN 76/93, Lex nr 80723; uzasadnienie wyroku SN z dnia

25 listopada 2008 r., II CSK 346/08, Lex nr 484714; postanowienie SN z dnia 11

grudnia 2008 r., II CSK 314/08, Lex nr 490513). Podzielić należy stanowisko Sądu

Najwyższego zawarte w wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r. (I CSK 333/07, OSNICZD 2009, nr D), w którym z powołaniem się na dawniejsze wypowiedzi Sądu

Najwyższego przyznano posiadanie samoistne przedsiębiorstwa państwowego

w stosunkach zewnętrznych, poza tymi, jakie wynikały z nieobowiązującego art.

128 k.c. ze Skarbem Państwa (por. wyrok SN z dnia 15 kwietnia 1966 r., I CR

80/66, OSNCP 1967, nr 2, poz. 24). W dalszej kolejności należy stwierdzić,

że status odpowiadający posiadaczowi samoistnemu, mimo że chodzi o służebność

gruntową (por. teza pierwsza wyroku SN z dnia 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05,

Lex nr 258681) wnioskodawca zachował nadal jako spółka akcyjna, dziś

występując pod kolejną firmą.

Wątpliwości co do tego, jaki charakter prawny miało władanie mieniem

poprzednika wnioskodawcy, jako przedsiębiorstwa państwowego pod rządem

powołanego dekretu o przedsiębiorstwach państwowych z 1950 r., obowiązującego

w czasie instalowania urządzeń służebności, której dotyczy zasiedzenie, mimo prób

ich wyjaśnienia nadal pozostają nierozstrzygnięte w orzecznictwie i doktrynie.

Nie mają one jednak dla rozpoznania niniejszej sprawy decydującego znaczenia.

W obliczu komercjalizacji i prywatyzacji nie jest już obecnie istotne, czy posiadanie

służebności dotyczyło przez kilkadziesiąt lat przedsiębiorstwa państwowego jako

odrębnej

od

Skarbu

Państwa

osoby

prawnej,

czy

też

przedsiębiorstwo

to wykonywało w imieniu własnym i na własny rachunek uprawnienia płynące

z własności państwowej (jak się niekiedy twierdzi - poprzez Skarb Państwa), skoro

uprawnienia nabywało ono na swoją rzecz i tak długo, jak ono istniało wykonywało

prawa właścicielskie lub quasi- właścicielskie płynące z tej własności. Nie miałoby

racji bytu ustalanie obecnie, jak próbował to czynić Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia, że być może prawa do przedmiotowej służebności

powinny dotyczyć Skarbu Państwa, nie tylko dlatego, że nie wykazywał on

co do tego zainteresowania, ale ze względu na dokonane przekształcenia

własnościowe w obrębie własności państwowej, w tym skutki przekształcenia

przedsiębiorstwa państwowego w spółkę kapitałową. Przypisywanie obecnie

Skarbowi

Państwa

jakichkolwiek

praw

rzeczowych

odnoszących

się

do

zlikwidowanego już przedsiębiorstwa państwowego musiałoby z kolei prowadzić do

przeniesienia tych praw na rzecz powstałej z przekształcenia spółki, a to byłoby

wobec skutków ex lege przekształcenia - nieracjonalne. Prawa te, jak wnioskowana

służebność i tak dotyczyłyby w konsekwencji tego przedsiębiorstwa albo jego

następców prawnych, jak w niniejszej sprawie. Należy więc ograniczyć się

do rozpatrzenia praw wnioskodawcy.

Z ustaleń wynika, że linia energetyczna ze wspierającymi ją słupami

powstała w 1953 r. jako część przedsiębiorstwa państwowego, którego następcą

jest

wnioskodawca.

Wnosi

on

o

stwierdzenie

zasiedzenia

służebności,

odpowiadającej dzisiejszej służebności przesyłu, czego możliwość orzecznictwo

trwale potwierdziło (por. uchwała SN z dnia 30 sierpnia 1991 r., III CZP 73/91,

OSNC 1992, nr 4, poz. 53; uchwała SN z dnia 10 stycznia 2002 r., II CKN 639/99,

Lex nr 53135; uchwała SN z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2003,

nr 11, poz.142; uchwała SN z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, Biul. SN

2008, nr 10, s. 7). Przesłankami zasiedzenia służebności na podstawie art. 292

w związku z art. 172 k.c. są: posiadanie samoistne trwałego i widocznego

urządzenia, służącego do wykonywania służebności, nieprzerwane posiadanie

trwające przez czas potrzebny do zasiedzenia, który to czas jest zależny od dobrej

lub złej wiary posiadacza i wynosi albo 10 lub 20 lat, albo 20 lub 30 lat, zależnie od

stanu prawnego w chwili zasiedzenia.

Sporne w sprawie było spełnienie przesłanek zasiedzenia żądanej

służebności, z których najistotniejsze jest rozstrzygnięcie występowania posiadania

i charakteru uprawnień poprzednika wnioskodawcy w zakresie wykonywania

służebności. Pozostał także do ustalenia czas potrzebny do zasiedzenia

i oznaczenie początku jego biegu, co powinien uczynić Sąd rozpoznający ponownie

sprawę. Kwestią, która wymaga rozpoznania i od której zależy czas wymagany do

zasiedzenia jest także przesłanka dobrej lub złej wiary posiadacza w chwili objęcia

rzeczy w posiadanie, a w przypadku służebności i odpowiedniego stosowania do jej

zasiedzenia przepisów o zasiedzeniu nieruchomości (art. 292 zdanie drugie k.c.) w chwili rozpoczęcia wykonywania służebności, czyli korzystania z trwałego

i widocznego urządzenia (art. 292 zdanie pierwsze k.c.). Dobrą lub złą wiarę ocenia

się w przypadku nieruchomości z chwili objęcia w posiadanie, zgodnie z zasadą

„późniejsza zła wiara nie szkodzi".

Trafnie skarżący wykazał, że w sprawie nie została wzruszona dobra wiara

poprzednika wnioskodawcy, jaka wynika z art. 7 k.c., czym sąd jest związany

dopóki inny uczestnik postępowania, stosownie do art. 6 k.c. nie udowodni złej

wiary (wyrok SN z dnia 20 kwietnia 1994 r., I CRN 44/94, OSNCP 1994, nr 12, poz.

245; wyrok SN z dnia 17 kwietnia 2008 r., I CSK 500/07, Lex nr 393885). Z ustaleń

wynika, że przedsiębiorstwo państwowe, mające od 1953 r. we władaniu

urządzenia służące do wykonywania służebności gruntowej, odpowiadającej

obecnej służebności przesyłu weszło w dobrej wierze w posiadanie odpowiadające

treści służebności. W przeciwieństwie do twierdzenia Sądu drugiej instancji, który

przyjął złą wiarę posiadania samoistnego Skarbu Państwa - dobra wiara

posiadacza wynika w niniejszej sprawie z przekonania o służącym mu prawie

do postawienia słupów i rozpięcia na nich linii elektroenergetycznej, a następnie

korzystania z dostępu do niej (por. wyrok SN z dnia 19 maja 2004 r., III CK 496/02,

Lex nr 152776). Przekonanie to miało podstawę prawną w przepisach

obowiązujących w czasie obejmowania w posiadanie w 1953 r.: ustawy z dnia

28 czerwca 1950 r. o powszechnej elektryfikacji wsi i osiedli (Dz.U. Nr 28, poz. 256

ze zm.) oraz dekretu z dnia 30 czerwca 1951 r. o obowiązku świadczeń w naturze

na niektóre cele publiczne (Dz.U. Nr 38, poz. 284 ze zm.). Do wykonywania

służebności

nie

były

i w przyjętej

przez

wymagane

lata

żadne

praktyce,

szczególne

zwłaszcza

w

akty

administracyjne

początkowym

okresie

obowiązywania wskazanych przepisów, nie przywiązywano wagi, o czym

powszechnie wiadomo, do wypełniania obowiązków o charakterze formalnym.

Za wystarczające powinno się zatem uznać faktyczne wykonywanie uprawnień,

wynikające z zastosowania w szczególności art. 1 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 i 2

powołanej ustawy z 1950 r., stanowiących o prawie osób reprezentujących

przedsiębiorstwo energetyczne do wstępu, zaś obowiązku właścicieli i posiadaczy

do umożliwienia tego wstępu i wykonania czynności na posesjach i w budynkach,

dokonywania tam oględzin i pomiarów oraz wykonywania robót i zakładania

urządzeń, jakich będzie wymagać powszechna elektryfikacja, stosownie do

zarządzenia organu administracyjnego. Z art. 5 tej ustawy wynika nawet wprost,

że mieszkańcy wsi lub osiedla, w którym zarządzono powszechną elektryfikację

mogą być zobowiązani do odpłatnych świadczeń osobistych i rzeczowych na cele

tej elektryfikacji, przy czym w ust. 3 tego przepisu znajduje się odwołanie do ustawy

z dnia 26 czerwca 1935 r. o świadczeniach w naturze na niektóre cele publiczne

(Dz.U. R.P. Nr 27, poz. 204 i Nr 85 z 1936 r., poz. 593). Powołany wcześniej dekret

z dnia 30 czerwca 1951 r. o obowiązku świadczeń w naturze na niektóre cele

publiczne odwołuje się w art. 2 do takich obowiązków w odniesieniu do prac

związanych z elektryfikacją wsi. Nie można zatem w niniejszej sprawie twierdzić

o braku

tytułu

prawnego

do

na nieruchomości

uczestnika

i

umieszczenia

wykonywania

urządzeń

służebności

energetycznych

rozumianej

jako

korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia, co miałoby prowadzić, w razie

przeprowadzenia dowodu przeciwnego do stwierdzenia złej wiary posiadacza

służebności (wyrok SN z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 346/08, Lex nr 484714).

Należy stwierdzić, że posiadanie służebności gruntowej polegającej na korzystaniu

z trwałych i widocznych urządzeń posadowionych na nieruchomości przez

przedsiębiorstwo państwowe, zajmujące się przesyłem energii elektrycznej,

może być uznane za posiadanie w dobrej wierze z chwilą jego objęcia, na

podstawie przepisów powołanej ustawy z dnia 28 czerwca 1950 r. o powszechnej

elektryfikacji wsi i osiedli. Przedsiębiorstwo to przekształcone w jednoosobową

spółkę Skarbu Państwa na podstawie przepisów ustawy o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych z 1990 r. lub ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

z 1996 r., także dalej przekształcane podmiotowo, może w formie prawnej z dnia

wydania postanowienia uzyskać stwierdzenie zasiedzenia wymienionej służebności

na podstawie art. 292 w związku z art. 172 k.c.

Reasumując należy stwierdzić, że Sąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy

powinien dokonać oceny przesłanek stwierdzenia zasiedzenia żądanej służebności

na rzecz wnioskodawcy, nie zaś Skarbu Państwa, opierając się na ustalonym

samoistnym posiadaniu i domniemaniu istnienia dobrej wiary (art. 7 k.c.)

poprzednika prawnego - przedsiębiorstwa państwowego.

Z tego względu na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

należało zaskarżone postanowienie uchylić i przekazać sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu , rozstrzygając o kosztach postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 398 21 i art. 391 § 1 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c.