III CSK 317/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 317/09

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie ze skargi R. B.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnymi postanowieniami

Sądu Rejonowego w K. z dnia 4 lipca 1996 r., z dnia 25 marca 1997 r. i z dnia 10

maja 2002 r.

przy uczestnictwie M. K., i in. o stwierdzenie nabycia spadku po M. T.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 15 maja 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie co do apelacji R. B. oraz w

części zasądzającej od niej koszty postępowania i przekazuje

sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w K. pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

R.

B. wniosła

skargę

o

wznowienie

postępowań

zakończonych

prawomocnymi postanowieniami Sądu Rejonowego w K. w sprawach sygn. akt I

Ns 179/97/P, I Ns 814/96/P oraz I Ns 444/02/P o stwierdzeniu nabycia spadku po

tej samej spadkodawczyni M. T. oraz o uchylenie postanowień wydanych w

sprawach I Ns 179/97 P i I Ns 814/96/P. W toku postępowania wnosząca skargę

podniosła zarzut nieważności testamentu ustnego sporządzonego w obecności

trzech świadków.

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 8 lutego 2008 r. uchylił pkt II

postanowienia z dnia 4 lipca 1996 r. w sprawie I Ns 814/96/P, uchylił w całości

postanowienie z dnia 10 maja 2002 r. w sprawie I Ns 444/02/P i oddalił skargę o

wznowienie postępowania w pozostałym zakresie.

Według ustaleń tego sądu, M. T. stale zamieszkała w K. zmarła tam 27 lipca

1994 r. jako wdowa nie pozostawiając żadnych zstępnych. Nie miała rodzeństwa a

jej rodzice zmarli przed nią. Spadkodawczyni sporządziła dnia 25 sierpnia 1993 r.

testament własnoręczny, w którym powołała do spadku swoich krewnych R. B., J.

J., I. D., W. J. i D. Ś. Później spadkodawczyni zmieniła zdanie pod wpływem

bliższych kontaktów z również spokrewnioną z nią M. K. i jej matką S. O tych

zamiarach wspominała w czasie sąsiedzkich pogawędek. Trzy dni przed śmiercią

przebywając w altance na jej działce razem z A. B. i E. W. poczuła się źle. E. W.

poprosiła o pomoc swego męża J., który zaproponował wezwanie pogotowia

ratunkowego. Spadkodawczyni sprzeciwiła się temu mówiąc, że jej zgon jest bliski i

chce uregulować sprawę spadkobrania tak, aby cały spadek przypadł M. K. Według

ustaleń sądu pierwszej instancji, oświadczenie to spadkodawczyni złożyła wobec A.

B., E. W. oraz J. W.

W przedmiocie nabycia spadku zostały wydane trzy różne postanowienia

w tym stwierdzające nabycie spadku na podstawie testamentu ustnego, spisanego

przez wymienionych świadków oraz na podstawie testamentu własnoręcznego.

Własnoręczność podpisu spadkodawcy potwierdziła opinia grafologiczna.

Oceniając zeznania świadków testamentu ustnego sąd pierwszej instancji

wskazał, że ze względu na upływ czasu i podeszły wiek świadków nie można

wymagać, aby pamiętali oni szczegóły sporządzenia testamentu i dlatego oparł się

na ich zeznaniach. Sąd uznał, że oświadczenie zostało złożone w obecności trzech

świadków specjalnie do tej czynności przywołanych. W momencie składania

oświadczenia przez spadkodawczynię J. W. stał w drzwiach altanki i bardzo dobrze

słyszał słowa spadkodawczyni. Zdawał sobie sprawę zarówno z powagi czynności,

w której brał udział jak i z jej znaczenia.

Z tych względów Sąd Rejonowy uznając za prawidłowy testament ustny

uchylił inne postanowienia wydane w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po

M. T.

W apelacji, jaką wniosła od tego postanowienia R. B. zarzucono między

innymi niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych, jakie nastąpiły po

śmierci spadkodawczyni, które wskazywałyby jej rzeczywistą wolę oraz brak

wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i wskazania przyczyn

odmowy wiarygodności zeznań wnoszącej skargę o wznowienie postępowania.

Postanowieniem z dnia 15 maja 2009 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację

R. B. a także równoległe apelacje uczestników I. D. i J. J.

Sąd Okręgowy uznał, że testament ustny został sporządzony zgodnie

z wymaganiami wynikającymi z art. 952 k.c. Oceniając zarzuty naruszenia

przepisów postępowania Sąd Okręgowy wskazał, że pomimo „literackiego”

sposobu sporządzenia uzasadnienia przez sąd pierwszej instancji, wynika z niego,

jakie dowody sąd uznał za wiarygodne. Wskazane wstępnie uchybienie nie miało

wobec tego wpływu na wynik postępowania. Na podstawie sporządzonego w ten

sposób uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Sąd Okręgowy, odnosząc się

do szczegółowych zarzutów apelacji wskazał jedynie, że „zostały zachowane

wszystkie wymagania ustawy dotyczące zarówno formalnych przesłanek ważności

testamentu, jak i okoliczności pozwalających na skorzystanie z ustnej formy

testamentu … a

w pozostałym zakresie apelacja wnioskodawczyni stanowi

polemikę z ustaleniami Sądu Rejonowego, która sprowadza się do cytowania

wybranych fragmentów zeznań świadków testamentu ustnego. To jednak nie mogło

doprowadzić do podważenia oceny dokonanej przez Sąd Rejonowy”. Z tych

przyczyn Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni i wymienionych

uczestników postępowania.

Wnioskodawczyni R. B. wniosła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu

Okręgowego opartą na obu podstawach wymienionych w art. 398 3 § 1 k.p.c.

W ramach naruszenia prawa materialnego zarzuciła błędną wykładnię art.

952 k.c., polegającą na uznaniu, że depozycje dwóch osób na temat wypowiedzi

spadkodawczyni mogą być uznane za dowód istnienia testamentu ustnego, gdy

spadkodawca oświadczył swą wolę przy jednoczesnej obecności dwóch świadków,

a osoba uznana za świadka testamentu ustnego nie spełniała kryteriów dla

zastosowania przepisu art. 952 k.c. W ramach tej samej podstawy skargi

kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku

z art. 13 § 2 k.p.c. przez wskazanie w uzasadnieniu sądu drugiej instancji jedynie

ogólnej akceptacji dla poczynionych przez sąd pierwszej instancji ustaleń,

bez przedstawienia motywów własnego rozstrzygnięcia, co uniemożliwia kontrolę

kasacyjną a także zarzuciła naruszenie art. 227 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. oraz

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez niewyeliminowanie wadliwości postępowania przed

sądem pierwszej instancji podniesionych w apelacji, polegającej na oczywiście

błędnej ocenie wiarygodności dowodu z zeznań świadka J. W.

Na

tych

podstawach

skarżąca

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej

instancji ewentualnie o jego uchylenie i stwierdzenie przez nią nabycia spadku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena naruszenia prawa materialnego zwłaszcza w postaci niewłaściwego

zastosowania lub niezastosowania określonej normy jest w postępowaniu

kasacyjnym możliwa tylko wtedy, gdy nie istnieje kwestia podstawy faktycznej

orzekania. Do takiej sytuacji dochodzi w przypadku, kiedy strona nie zgłasza

w skardze kasacyjnej żadnych zarzutów dotyczących naruszenia przepisów

postępowania albo zarzuty zgłoszone w tym zakresie okazały się nieuzasadnione

lub też ze względu na treść art. 3983 § 3 k.p.c. są niedopuszczalne. Wówczas,

w związku z treścią art. 39813 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Do sfery ustaleń

faktycznych zaliczają się okoliczności w jaki sposób, z czyim udziałem i jakiej treści

oświadczenie złożył spadkodawca. Ustalenia te przeprowadza się na podstawie

wszelkich dowodów. Jednym z nich jest pismo sporządzone w trybie art. 952 § 2

k.c. stwierdzające treść testamentu. Wymienione pismo jest dokumentem

prywatnym i stosownie do treści art. 245 k.p.c. w zw. z art. 952 § 2 k.c. stanowi

dowód, że spadkodawca złożył oświadczenie zawarte w tym dokumencie

w określonym miejscu i czasie (por. stanowisko Sądu Najwyższy wyrażone

w postanowieniu z dnia 21 maja 2003 r. (IV CKN 174/01, nie publ.). Dopuszczalny

jest dowód przeciwny. W postanowieniu z dnia 22 sierpnia 2001 r. (sygn. akt

V CKN 584/00, nie publ.) Sąd Najwyższy nie wykluczył udowodnienia wszelkimi

środkami dowodowymi, że testament, stwierdzony w sposób określony w art. 952

§ 2 k.c. nie został sporządzony. Służyć temu mogą nie tylko środki dowodowe

odnoszące się wprost do zachowania spadkodawczyni i obecnych przy niej osób

w czasie opisanym w piśmie stwierdzającym treść testamentu ustnego (art. 952 § 2

k.c.) ale także związane ze stosunkami panującymi pomiędzy spadkodawczynią

a jej potencjalnymi spadkobiercami, zachowanie tych osób po otwarciu spadku,

które mogą mieć znaczenie dla przyjęcia woli testowania w opisanym miejscu

i czasie.

Do

tego

celu

zmierzały

wnioski

dowodowe

składane

przez

wnioskodawczynię a niepełna, nie uwzględniająca i jaskrawo błędna ocena

wiarygodności jednego ze świadków stanowiła część zarzutów podniesionych

w apelacji od postanowienia sądu pierwszej instancji.

Stosownie do poczynionych uwag, należy w pierwszej kolejności rozważyć

słuszność podniesionych zarzutów naruszenia przepisów postępowania w sposób

wskazany w skardze kasacyjnej.

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w związku z art. 382

k.p.c. oraz w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – co miało nastąpić przez

niewyeliminowanie przez sąd drugiej instancji wadliwości procedowania przez sąd

pierwszej instancji a polegającej na utrzymaniu oczywiście błędnej oceny

wiarygodności opisanego w skardze dowodu. Zarzut ten uchyla się spod rozważań

w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ dotyczy bezpośrednio ustaleń faktycznych

i oceny dowodów (zob. art. 3983 § 3 k.p.c.). Sąd Najwyższy nie jest sądem faktów,

a wyłącznie sądem prawa, co oznacza, że w zakresie jego ustawowych

kompetencji nie mieści się korygowanie ustaleń faktycznych lub oceny materiału

dowodowego dokonanych przez sąd drugiej instancji.

Jak przyjmuje się jednolicie w judykaturze Sądu Najwyższego, zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie zawiera

wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, które

uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83, oraz z dnia

8 października 1997 r., I CKN 312/97, z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00,

z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01,

z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01, z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/2005).

Taki zarzut z pewnością można postawić zaskarżonemu postanowieniu Sądu

Okręgowego.

Stosownie do art. 382 k.p.c., sąd drugiej instancji orzeka na podstawie

materiału zebranego w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd drugiej instancji może przyjąć za podstawę faktyczną swojego orzeczenia

ustalenia

faktyczne

nie uzupełnia

orzeczenia

postępowania

pierwszoinstancyjnego

dowodowego

ani,

po

tylko

wtedy,

rozważeniu

jeżeli

zarzutów

apelacyjnych, nie znajduje podstaw do zakwestionowania oceny dowodów i ustaleń

faktycznych orzeczenia. Tylko w takiej sytuacji jest wystarczające, by stanowisko to

znalazło wyraźne odzwierciedlenie w uzasadnieniu sądu odwoławczego. Uznając

prawidłowość ustaleń faktycznych i oceny dowodów, sąd ten wprawdzie nie ma

obowiązku przeprowadzania na nowo własnej oceny dowodów, musi jednak

szczegółowo odnieść się do tych ustaleń i ocen, które były kwestionowane

w apelacji. W uzasadnieniu wyroku sądu odwoławczego muszą być zawarte

elementy wymienione w art. 328 § 2 k.p.c., przy uwzględnieniu charakteru

orzeczenia drugoinstancyjnego (art. 391 k.p.c.); to ostatnie stwierdzenie dotyczy

przede wszystkim nakazu ustosunkowania się do zarzutów apelacji i wyjaśnienia,

dlaczego zarzuty zostały uznane za zasadne lub bezzasadne. W wypadku

kwestionowania w apelacji oceny dowodów i ustaleń poczynionych w sądzie

pierwszej instancji, muszą one zostać poddane kontroli i ocenie instancyjnej, której

wyniki winny być przedstawione w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji.

Oznacza to, między innymi, nakaz wzięcia pod uwagę, rozważenia i oceny

wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. Brak odniesienia się do

tych zarzutów w pisemnych motywach orzeczenia sądu drugiej instancji stanowi

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy

Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia, poza celowo przytoczonymi wyżej

in extenso ogólnymi sformułowania o braku wad zaskarżonego postanowienia

i zarzutem, że apelacja stanowi polemikę z dotychczasowymi ustaleniami

nie zawiera bliższego odniesienia się do zarzucanej w apelacji nieprawidłowości

oceny dowodów, dokonanej przez Sąd pierwszej instancji a także do braku

rozważenia przez ten sąd całości materiału dowodowego.

Jak podkreślono na wstępie, skuteczne podniesienie zarzutu kasacyjnego

dotyczącego naruszenia prawa materialnego wchodzi zasadniczo w rachubę tylko

wtedy, gdy ustalony przez sąd drugiej instancji stan faktyczny, będący postawą

zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128). Dlatego jedynie

ubocznie odwołując się do stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy

w Postanowieniu z dnia 14 lipca 2005 r. (sygn. akt III CK 688/04, nie publ.)

należy zauważyć, że świadkiem testamentu ustnego, w rozumieniu art. 952 § 1 k.c.,

może być osoba, do której spadkodawca kieruje swoje oświadczenie woli, która jest

obecna przy składaniu tego oświadczenia, jest świadoma swojej roli świadka

testamentu, gotowa do jej spełnienia i rozumie treść oświadczenia spadkodawcy.

Wprawdzie powinna to być w zasadzie osoba specjalnie wezwana przez

spadkodawcę do spełnienia takiej roli, to jednak, jeżeli spełnia ona pozostałe

wymienione wymagania rolę tę mogą wypełnić także osoby nie wezwane, jeżeli

były

obecne

podczas

składania

oświadczenia

woli

przez

spadkodawcę

i oświadczenie to przyjęły (porównaj miedzy innymi orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 21 marca 1966 r., III CO 9/66, OSNCP 1966/9/146; z dnia 14 stycznia

1982 r., III CRN 169/81, OSNC 1982/5-6/91; z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN

67/00,

nie

publ.).

Powyższa

kwestia

była

przedmiotem

rozważań

Sądu

Najwyższego jeszcze na gruncie analogicznego do art. 952 k.c. rozwiązania,

zawartego w art. 82 dawnego pr. spadkowego. W uchwale z dnia 23 września

1958 r. (sygn. akt 3 CO 17/58, OSN z 1959 r. nr IV, poz. 117) Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że wprawdzie nie jest istotna okoliczność, czy

testator daną osobę

zaprosił lub przywołał specjalnie w charakterze świadka; może nią być także osoba,

która przypadkowo przebywała w domu testatora, jednakże decyzja o tym, czy

dana osoba ma być świadkiem, zależy wyłącznie od woli testatora, a nie od danej

osoby. Staje się więc ona świadkiem przez fakt, że testator w jej obecności podaje

jej właśnie do wiadomości swoją wolę. Dlatego też nie mogłaby być uznana za

świadka ta osoba, która była wprawdzie obecna podczas składania oświadczenia

przez testatora, ale testator nie kierował do niej swego oświadczenia ostatniej woli.

Do

podobnej,

trafnej

konkluzji

doszedł

Sąd

Najwyższy

w

wymienionym

postanowieniu z dnia 14 lipca 2005 r. uznając, że nie może być uważana

za świadka testamentu ustnego, w rozumieniu powyższych przepisów, osoba, która

wprawdzie była obecna podczas składania oświadczenia przez spadkodawcę, ale,

do której spadkodawca tego oświadczenia nie kierował, nie traktując jej, jako

świadka. Dodać należy, że osoba „odbierająca” oświadczenie spadkodawcy

powinna być świadoma swej roli świadka sporządzenia testamentu przynajmniej

w tym znaczeniu, że przez czas oświadczania woli przez spadkodawcę koncentruje

swą uwagę na odbieraniu i rejestrowaniu treści tego oświadczenia.

To, czy taka sytuacja zachodziła w rozpoznawanej sprawie zależy od

prawidłowo ustalonych okoliczności faktycznych i ich oceny dokonanej przez sąd.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c.

jz

/tp/