III CSK 316/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 316/12

POSTANOWIENIE

Dnia 21 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. R.

przy uczestnictwie F. R., i in.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 3 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca W. R. wnioskiem z dnia 8 maja 2008 r. domagał się

stwierdzenia, że jego matka Z. R. nabyła z dniem 31 grudnia 1989 r. przez

zasiedzenie własność nieruchomości odpowiadającej dawnej parceli gruntowej

454/6,

mającej urządzoną

w Sądzie Rejonowym w M. księgę wieczystą

oznaczoną nr […], która wchodzi

obecnie w skład działki nr 574, ewentualnie

stwierdzenie zasiedzenia zabudowanej nieruchomości oznaczonej jako działka

nr 574 w udziale ½ części.

Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 10 czerwca 2009 r. stwierdził, że

Z. R. nabyła z dniem 25 listopada 2001 r. przez zasiedzenie własność w udziale

2325/10000 części

nieruchomości położonej w S., składającej się – zgodnie z

projektem podziału sporządzonym przez geodetę K. C. - z działek 574/2 i 574/3,

objętych księgami wieczystymi […], oddalił wniosek w pozostałej części i orzekł o

kosztach postępowania.

Sąd Rejonowy ustalił, że nieruchomość objęta wnioskiem wchodziła w skład

gospodarstwa rolnego położonego w S., stanowiącego własność B. R., zmarłej w

dniu 20 sierpnia 1968 r. Po śmierci B. R. jej spadkobiercy porozumieli się w sprawie

podziału należącego do niej gospodarstwa rolnego. Rezultatem tego porozumienia

był wniosek o uwłaszczenie, wskazujący zgodny sposób podziału masy spadkowej.

Stosownie do treści porozumienia, A. K. miała otrzymać działkę nr 451/1

pomniejszoną o sześć arów przeznaczonych dla matki wnioskodawcy Z. R. oraz

usytuowane na tej działce dom

i inne zabudowania z wyłączeniem dwóch izb

mieszkalnych i piwnic pod tymi izbami, które miała otrzymać Z. R. Na rzecz Z. R.

zastrzeżono również prawo korzystania ze studni i wydzielonego pomieszczenia

gospodarczego. Z. R. otrzymała akt własności ziemi na działkę nr 454/4,

stanowiącą wcześniej parcelę 454/1, a A. K. - akt własności ziemi na działkę nr

574, powstałą z części parceli 454/1. Od tamtej

chwili Z. R. – stosownie do

wcześniejszych uzgodnień - zajmowała pomieszczenia w domu mieszkalnym oraz

korzystała ze składu znajdującego się w stodole, podwórka między tymi budynkami

i ubikacji na polu. Pozostałe pomieszczenia mieszkalne, piwnice, skład, stodoła i

gnojowisko były we władaniu A. K., która z początkiem lat osiemdziesiątych

zaczęła uprawiać również maliniak w południowej części działki nr 574. Akty

własności ziemi uzyskane przez Z. R. i A. K. zostały uchylone.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Rejonowy uznał, że przynajmniej

od daty podpisania porozumienia działki oznaczone w projekcie podziału działki

nr 574 - sporządzonym przez biegłego K. C. przyjętym do Powiatowego Ośrodka

Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej Starostwa Powiatowego w M. w dniu

16 kwietnia 2009 r.– numerami 574/2 i 574/3 były we współposiadaniu Z. R. i A. K.,

przy czym zakres ich władztwa nie był równy, lecz odpowiadał – analogicznie do

sytuacji, w której następuje ustanowienie odrębnej własności lokalu - powierzchni

zajmowanych pomieszczeń. Z. R. nabyła zatem własność działek nr 574/2 i 574/3

w udziale 2325/10000 części z upływem trzydziestu lat od daty podpisania

porozumienia, tj. z dniem 25 listopada 2001 r.

Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy i uczestniczki

A. S., postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego stwierdzając, że Z. R. nabyła z dniem 25 listopada 2001 r. własność

nieruchomości położonej w S., stanowiącej działki nr 574/2 i 574/3, w udziale

23/4400 części i oddalił apelację uczestniczki w pozostałym zakresie oraz w całości

apelację wnioskodawcy. Sąd Okręgowy zaaprobował ustalenia faktyczne przyjęte

za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz – w zasadzie – ich ocenę prawną.

Wskazał jednak, że Z. R. nabyła spadek po B. R. – w tym działki oznaczone

numerami 574/2 i 574/3, które utraciły charakter gruntów rolnych - w 1/11 części.

W konsekwencji uznał, że zakres prawa nabytego przez zasiedzenie, określony

w zaskarżonym postanowieniu, musi ulec stosownemu ograniczeniu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca – powołując się na obie podstawy

określone w art. 3983 § 1 k.p.c. – wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

oraz poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 7 i art. 172 § 1 k.p.c. przez ich niewłaściwe

niezastosowanie. Drugą natomiast podstawę wypełnił zarzutem obrazy art. 610,

670, 677, 386 § 1

i 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez ich

niezastosowanie i zaniechanie wydania orzeczenia co do istoty sprawy w zakresie

zasiedzenia przedmiotu postepowania przez inne - obok Z. R. - osoby.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu podniesionego w ramach

podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, należy stwierdzić,

że jest on nieusprawiedliwiony.

Według skarżącego, w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia, podobnie

jak w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, sąd ma obowiązek ustalić

z urzędu, kto i w jakim zakresie nabył przedmiot zasiedzenia, bez względu na to,

jakie stanowisko zajęli w tej kwestii uczestnicy postępowania; jeżeli zatem Sądy

obu instancji stwierdziły, że Z. R. nabyła przez zasiedzenie udział w nieruchomości

objętej wnioskiem, to należało również orzec, kto i w jakiej części nabył pozostałe

udziały. Z zapatrywaniem tym nie można jednak się zgodzić.

W postępowaniu nieprocesowym - zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c. – stosuje się

odpowiednio zasadę wyrażoną w art. 321 § 1 k.p.c., według której zakres

wyrokowania określa żądanie powoda. W sprawach o zasiedzenie sąd jest – co do

zasady – związany żądaniem wniosku. Związanie to dotyczy – co podkreśla się w

orzecznictwie Sądu Najwyższego - przedmiotu zasiedzenia, a nie osoby, która

nabyła prawo w drodze zasiedzenia lub chwili, w której to nabycie nastąpiło

(zob. uzasadnienie uchwały z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP 28/86, OSNCP

1987, nr 5-6, poz. 74 oraz postanowienia: dnia 18 września 1998 r., III CKN 608/97,

nie publ., z dnia 10 stycznia 2002 r., I CZ 194/01, nie publ. i z dnia 7 października

2005 r., IV CSK 133/05, nie publ.). Pogląd ten nie usprawiedliwia twierdzenia,

że w razie uwzględnienia wniosku o stwierdzenie zasiedzenia określonego udziału

w nieruchomości będącej we współposiadaniu prowadzącym do zasiedzenia, sąd

ma obowiązek orzec również o tym, kto i w jakiej części nabył pozostałe udziały

w tej nieruchomości, nieobjęte wnioskiem. Rozstrzygnięcie takie wykraczałoby

poza przedmiotowe granice wniosku, którymi sąd pozostaje związany. Podstawy do

jego wydania nie można również upatrywać w zawartym w art. 610 § 1 k.p.c.

nakazie odpowiedniego stosowania w postepowaniu o stwierdzenie zasiedzenia,

a ściślej rzecz ujmując - do ogłoszenia zarządzonego w celu wezwania

zainteresowanych oraz orzeczenia, przepisów o stwierdzeniu nabycia spadku.

Z unormowania zawartego w powołanym przepisie nie wynika – jak wyjaśnił to

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały w sprawie III CZP 28/86 – że

w postepowaniu w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia sąd ma obowiązek

z urzędu zbadać i stwierdzić nabycie własności bez wniosku uprawnionego

w sensie materialnoprawnym. Skoro wnioskodawca nie domagał się stwierdzenia

nabycia własności całej nieruchomości stanowiącej działkę nr 574, lecz tylko

określonego w niej udziału na swoją rzecz, to brak rozstrzygnięcia w zakresie

odnoszącym

się

do

pozostałych

udziałów,

nieobjętych

wnioskiem,

nie

usprawiedliwia zarzutu naruszenia art. 610, 670, 677, 386 § 1 i 321 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.

Skardze kasacyjnej nie można natomiast odmówić słuszności z uwagi na

podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego

niewłaściwe zastosowanie. W związku z powołaniem tego zarzutu

trzeba

podkreślić, że jego ocena może być dokonana w sposób prawidłowy przez pryzmat

ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Należy

przy tym pamiętać, że w obowiązującym modelu apelacji pełnej sąd drugiej instancji

ma obowiązek samodzielnie ocenić zgromadzone w sprawie dowody i w oparciu

o ten materiał dokonać własnych, jednoznacznych i stabilnych ustaleń faktycznych

oraz subsumcji stanu faktycznego do właściwej normy prawa materialnego (por.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r.,

III CZP 49/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 55).

Stwierdzenie

uwarunkowane

jest

nabycia

własności

spełnieniem

nieruchomości

łącznie

dwóch

przez

zasiedzenie

przesłanek:

samoistnego

posiadania oraz upływu czasu, którego długość zależy od dobrej lub złej wiary

posiadacza w chwili nabycia posiadania (art. 172 k.c.). Sąd Rejonowy - przyjmując,

że matka wnioskodawcy nabyła z dniem 25 listopada 2001 r. przez zasiedzenie

udział w nieruchomości obejmującej działki nr 574/2 i 574/3 – w uzasadnieniu

postanowienia wskazał, iż trzydziestoletni termin zasiedzenia rozpoczął bieg od

daty podpisania porozumienia między spadkobiercami B. R., tj. od dnia 25 listopada

1971 r. Mogłoby to sugerować, że Sąd Rejonowy utożsamił objęcie przez Z. R. w

posiadanie samoistne części nieruchomości

objętej wnioskiem z podpisaniem

porozumienia; wskazuje na to również stwierdzenie, że niewątpliwie od daty

podpisania porozumienia nieruchomość obejmująca obecnie działki nr 574/2 i 574/3

była współposiadana przez Z. R. i A. K. W świetle podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia, kwestia ta nie przedstawia się jednak jednoznacznie. Sąd

Rejonowy ustalił bowiem, że po śmierci B. R. (1968 r.) jej spadkobiercy porozumieli

się w sprawie podziału majątku spadkowego, co znalazło odzwierciedlenie we

wniosku o uwłaszczenie z dnia 25 listopada 1971 r., w wyniku którego Z. R.

uzyskała akt własności na działkę nr 454/4. Wskazał również, że „od tamtej chwili”

Z. R. zajmowała pomieszczenia wskazane w porozumieniu. Nie jest więc jasne,

jaką konkretnie chwilę miał na myśli Sąd Rejonowy, zwłaszcza w

kontekście

ustalenia, że do śmierci B. R. zarówno Z. R., jak i A. K. były współposiadaczkami

zależnym określonych części nieruchomości.

Sąd Okręgowy zaaprobował przytoczone ustalenia, mimo wskazanej ich

niejednoznaczności. Zaskarżone postanowienie zostało zatem wydane bez

precyzyjnego

i

stanowczego

ustalenia

chwili

objęcia

nieruchomości

we

współposiadanie samoistne przez matkę wnioskodawcy, a więc przesłanki

warunkującej prawidłowe stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie. Należy podkreślić, że jednoznaczne ustalenie tej okoliczności jest

niezbędne do dokonania wyboru norm prawnych właściwych do oceny wniosku.

Gdyby bowiem współposiadanie zależne Z. R. i A. K. przekształciło się - po śmierci

ich matki a przed 1 października 1990 r. - we współposiadanie samoistne, upływ

terminu zasiedzenia podlegałby ocenie na podstawie art. 172 k.c. w brzmieniu

obowiązującym przed tą data.

Zastosowanie przepisów prawa materialnego do niedostatecznie ustalonego

przez sąd drugiej instancji stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego

stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak stosownych ustaleń nie pozwala

skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe

jego zastosowanie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: dnia 11 marca 2003 r.,

V CKN 1825/00, nie publ.; z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 76/12, nie publ. oraz

z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 270/12 nie publ.).

Z względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji

postanowienia.

es