III CSK 316/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 316/11

POSTANOWIENIE

Dnia 11 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku A. C., D. W. i R. W.

przy uczestnictwie Gminy Miejskiej K., Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K., K.

W. i P. W.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy R. W.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 31 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

sprawę

i

W dniu 5 stycznia 2005 r. W. W. wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie, że

nabyła w drodze zasiedzenia własność nieruchomości położonej w K., stanowiącej

działkę nr 49 obręb 22 P. objętą księgą wieczystą nr /…/. Na uzasadnienie żądania

podniosła, że jest jej samoistnym posiadaczem, tj. włada nią z zamiarem

posiadania dla siebie. Wskazała również, że nieruchomość ta w grudniu 1926 r.

została aktem notarialnym „zapisana i wykupiona w całości D. K.” jej matce, po

której spadek nabyła w całości. Działka ta jest zabudowana częścią budynku

mieszkalnego.

Uczestnicy Skarb Państwa-Prezydent Miasta K. oraz Gmina Miejska K. Prezydent Miasta K. wnieśli o oddalenie wniosku. Zarzucili, że w dniu 25 lipca

2002 r. J. W. złożył wniosek o wydzierżawienie działki nr 49 obręb 22, zaś w dniu

13 maja 2005 r. Prezydent Miasta K. wydał zarządzenie nr … w sprawie oddania

przedmiotowej nieruchomości w dzierżawę w trybie bezprzetargowym. Do

podpisania umowy dzierżawy nie doszło z uwagi na nieuiszczenie przez

wnioskodawców wynagrodzenia za korzystanie z gruntu bez tytułu prawnego.

Ponadto podnieśli, że w

stosunku do wnioskodawczyni oraz jej męża został

przerwany bieg terminu zasiedzenia przez wystąpienie w dniu 29 września 2005 r.

z wnioskiem do sądu o zawarcie ugody w przedmiocie wydania działki nr 49 obręb

22 P.

Postanowieniem z dnia 11 maja 2010 r. Sąd Rejonowy wniosek oddalił.

Ustalił, że dla nieruchomości stanowiącej działkę nr 49 obręb 22 P. o pow. 130 m2

prowadzona jest księga wieczysta nr /…/ ; w dziale II jako właściciel wpisana jest

Gmina K. na podstawie decyzji o komunalizacji Wojewody M. z dnia 18.06.2003 r.

Na wniosek J. W. i K. D. z dnia 20.08.1970 r. w dniu 14.09.1970 r. wydano

decyzję pozwolenie na budowę domu jednorodzinnego na podstawie którego

został zbudowany budynek mieszkalny, częściowo usytuowany na spornej działce.

Na przylegającej działce nr 50 stał stary dom należący jeszcze do rodziców

wnioskodawczyni, który został wyburzony. Budowę nowego budynku rozpoczęto w

1971 r. i usytuowano go na działce nr 50 oraz 49. Został on oznaczony nr 23 przy

ul. S. i zamieszkiwali w nim wnioskodawczyni W. W. jej mąż J. W., który zmarł w

1985 r., ich syn J. W. wraz żoną K. W. i wnukowie R. W. D. W. oraz A. C. Działki

nr 49 i 50 są ogrodzone, lecz pomiędzy nimi jego brak.

Syn wnioskodawczyni J. W. wskazując że jest właścicielem działki nr 50

złożył w dniu 25 lipca 2002 r. do Urzędu Miasta K. wniosek o wydzierżawienie

działki

nr

obręb

podnosząc, że użytkował ją od lat 70-tych z

przeznaczeniem na dom mieszkalny i ogród przydomowy. Prezydent Miasta K.

wydał zarządzenie nr … w sprawie przeznaczenia nieruchomości gruntowej,

działki nr 49 obręb 22 stanowiącej własność Gminy Miejskiej K. położonej przy ul.

S. do oddania w dzierżawę w trybie bezprzetargowym. Do podpisania umowy o

wydzierżawienie przedmiotowego terenu nie doszło z uwagi na nieuiszczenie

przez wnioskodawców naliczonego wynagrodzenia za korzystanie z gruntu bez

tytułu prawnego.

Gmina Miejska K. w dniu 29 września 2005 r. złożyła wniosek

o zawezwanie do próby ugodowej w przedmiocie wydania działki nr 49 obręb 22

P. Do zawarcia ugody jednak nie doszło. Wnioskodawczyni grunt, na którym stoi

dom mieszkalny traktowała jako grunt państwowy, a opłaty które uiszczała

osobiście, a później jej syn, jako płatność z tytułu jego dzierżawy.

Dokonując oceny prawnej stanu faktycznego sprawy, Sąd Rejonowy

doszedł do wniosku, że władztwo wnioskodawczyni nad sporną działką nie miało

charakteru samoistnego. Skoro wnioskodawczyni uważała się za dzierżawcę

przedmiotowej nieruchomości, to było to posiadanie zależne. Podkreślił,

że potwierdzeniem tego stanu był wniosek jej syna zmierzający do zawarcia

umowy dzierżawy.

Sąd Rejonowy uznał za niezasadny zarzut uczestnika Gminy Miejskiej K.

przerwania biegu terminu zasiedzenia. Miał bowiem na względzie przepisy

regulujące sposób liczenia terminu biegu zasiedzenia skomunalizowanych

nieruchomości, stanowiących uprzednio własność Skarbu Państwa, a których

możliwość zasiedzenia powstała w związku z uchyleniem art. 177 k.c., oraz

utrwalony pogląd Sądu Najwyższego, z którego wynika, że jeżeli Gmina wystąpiła

do sądu o wydanie nieruchomości, stanowiącej uprzednio własność Skarbu

Państwa, po dniu 27 maja 2005 r. to wystąpienie to nie przerywa biegu

zasiedzenia (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2008 r.,

I CSK 419/07, LEX nr 391843).

Od

powyższego

postanowienia

apelację

złożyła

wnioskodawczyni

i zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 172 k.c. przez uznanie,

że posiadanie przedmiotowej nieruchomości nie miało charakteru samoistnego

oraz wniosła o jego zmianę i uwzględnienie wniosku. W toku postępowania

apelacyjnego wnioskodawczyni zmarła a w jej miejsce weszli następcy prawni,

którzy podtrzymali wniesiony środek odwoławczy.

Postanowieniem z dnia 31 marca 2011 r. Sąd Okręgowy apelację oddalił.

Przyjął za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji i podzielił jego argumentację

prawną. Podniósł, że posiadanie prowadzące do zasiedzenia musi być samoistne

i nieprzerwane.

Zauważył, że towarzysząca posiadaczowi świadomość, nie przysługuje mu

prawo, którego treścią są czynności realizowane faktycznie przez niego,

względnie iż prawo to przysługuje określonej, wiadomej mu osobie, nie stanowi

przeszkody do uznania samoistności jego posiadania, ponieważ stanowi element

wiedzy a nie woli i przesądza jedynie o braku dobrej wiary posiadacza, nie zaś

o braku cech samoistności jego posiadania. Wskazał także, że przez samoistne

posiadanie rzeczy należy rozumieć korzystanie z cudzej rzeczy w takim zakresie,

jak czyniłby to właściciel. Posiadanie samoistne rzeczy to zatem faktyczne

korzystanie - w przedmiotowej sprawie z nieruchomości - w taki sposób, jak czyni

to osoba, której przysługuje własność. Posiadanie samoistne, zwane także

właścicielskim, charakteryzuje się tym, że posiadacz włada rzeczą w takim

zakresie, jak to czyni właściciel, wykorzystując taką faktyczną możliwość władania

rzeczą do jakiej właściciel jest uprawniony (por. orzeczenie Sądu Najwyższego

z dnia 7 maja 1986 r., III CRN 60/86, OSNCP 1987, nr 9, poz. 138). Tylko ten, kto

rzeczą faktycznie włada z zamiarem władania dla siebie (cum animo rem sibi

habendi), jest jej posiadaczem samoistnym. Wola nie może być ukryta; chodzi tu

o jawny dla otoczenia, niedwuznaczny zamiar. Wymagana jest tu intencja osoby

władającej analogiczna do tej, jaka charakterystyczna jest dla właściciela rzeczy.

W związku z tym, nie samo władanie rzeczą, lecz wola osoby władającej decyduje

o istnieniu oraz o przedmiocie i zakresie posiadania.

Odnosząc ten wywód do stanu faktycznego sprawy wskazał, że trafnie Sąd

pierwszej instancji przyjął, iż władanie przedmiotową nieruchomością przez W. W.

nie było władaniem właścicielskim. Podstawowe znacznie w sprawie jego zdaniem

miał fakt jej świadomości, tj. że była jedynie dzierżawcą przedmiotowego gruntu.

Uważała bowiem, że opłacając tę nieruchomość płaci czynsz dzierżawny, czyli

opłatę za korzystanie z cudzego gruntu. Podkreślił przy tym, że wynika to wprost i

jednoznacznie z zeznań samej wnioskodawczyni.

Postanowienie Sądu Okręgowego w K. z dnia 31 marca 2011 r. zostało

zaskarżone skargą kasacyjną przez następcę prawnego zmarłej wnioskodawczyni

R. W., który wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego

go postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania. Skargę kasacyjną skarżący oparł na podstawie naruszenia prawa

procesowego, tj. art. 610 § 1 k.p.c. w zw. z art. 770 k.p.c.; art. 316 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 328 § 2 k.p.c., art. 610 § 1 k.p.c. w zw. z art. 770 k.p.c. w zw. z art. 299

k.p.c.; art. 233 k.p.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nabycie własności przez zasiedzenie następuje z mocy samego prawa

z upływem ostatniego dnia terminu zasiedzenia. Jest więc ono „jednorazowe”,

chociaż jego przesłanki realizują się w długim okresie. Orzeczenie o zasiedzeniu

ma charakter deklaratoryjny, a nabycie

ma charakter pierwotny. Posiadanie

samoistne jako jego przesłanka ma znaczenie do chwili zasiedzenia; kto nawet

utracił posiadanie nieruchomości, czy też stał się posiadaczem zależnym po

upływie terminu zasiedzenia nie przestaje być właścicielem i po potwierdzeniu

tego nabycia może przenieść własność na osobę trzecią. Każdy też następca

prawny właściciela

„z tytułu zasiedzenia” może powołać się na tego rodzaju

nabycie, gdyż w innym wypadku nie mógłby wykazać swego pochodnego nabycia

prawa własności, przy czym obojętnie jest, czy ten następca ma nieruchomość

w posiadaniu.

W razie spełnienia przesłanek przewidzianych w prawie materialnym

następuje stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości (art. 609 § 1 k.p.c.).

Oznacza to obowiązek sądu zbadania w tym postępowaniu istnienia tych

przesłanek. Sąd nie stwierdza w nim natomiast na chwilę orzekania istniejącego

prawa własności danej osoby z tytułu zasiedzenia. Przesądza to w pierwszym

rzędzie wykładnia językowa art. 609 § 1 k.p.c. oraz wykładnia systemowa art. 610

§ 1 w zw. z art. 677 § 1 k.p.c. Z przepisów tych wynika obowiązek sądu ustalenia

nabycia prawa własności według chwili, w której zostały spełnione ustawowe

przesłanki zasiedzenia.

Poza tym, skoro w art. 610 § 1 k.p.c. ustawodawca odesłał nie tylko do

ogłoszenia, ale i postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, to niewątpliwie

wchodzi w rachubę stwierdzenie zasiedzenia na dzień spełnienia jego przesłanek

na rzecz ówczesnego posiadacza samoistnego (współposiadaczy samoistnych),

a nie o stan rzeczy istniejący w chwili wydania orzeczenia. Zasady logiki

przemawiają więc za tym, że art. 316 § 1 k.p.c. jest w tym zakresie wyłączony przez

unormowanie szczególne zawarte w art. 610 § 1 w zw. z art. 677 § 1 k.p.c. Na jego

podstawie sąd wnioskiem o zasiedzenie nie jest związany w tym sensie, że w razie

zaistnienia przesłanek stwierdza z urzędu zasiedzenie na rzecz osoby (osób)

chociażby były nimi inne podmioty niż te, które zostały wskazane w żądaniu

wniosku.

Postanowienie o stwierdzeniu zasiedzenia zapada po ustaleniu przez sąd

z urzędu wszystkich posiadaczy samoistnych (art. 609 § 2 i 3 i art. 610 w zw. z art.

677 § 1 k.p.c.), jednak sąd dokonuje tego na chwilę

spełnienia przesłanek

zasiedzenia. Trzeba więc zgodzić się z wyrażonym w judykaturze zapatrywaniem,

że przesłanki zasiedzenia są nierozerwalnie związane z treścią orzeczenia

i oznaczają nie tylko to, iż nabywcą

nieruchomości jest osoba wskazana

w sentencji, ale i to, że w chwili, w której zasiedzenie nastąpiło, nie było innych

uprawnionych posiadaczy samoistnych (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego zasadę prawną z dnia 22 kwietnia 1950 r., C 1864/49, OSN 1950, Nr

1, poz. 3 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2003 r., V CK

60/03, OSNC 2004, nr 6, poz. 101 i z dnia 18 lutego 2009 r., I CSK 337/08, LEX

nr 560506).

Wprawdzie

przedmiotem

postępowania

procesowe, którego elementami są żądanie

faktyczne, oraz bez

cywilnego

jest

roszczenie

i uzasadniające je okoliczności

upoważnienia prawnego sąd nie może wykraczać poza

podniesioną przez zainteresowanych podstawę faktyczną, niemniej już w samym

wniosku wnioskodawczyni odwołała się do władania przez nią i jej poprzedników

przedmiotem sporu co najmniej od 1926 r. a ustalenia faktyczne dokonane

w sprawie całkowicie pomijają

okres władania przedmiotową działką zarówno

w okresie obowiązywania kodeksu austriackiego jak i dekretu z dnia 11

października 1946 r. - Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319) , choć materiał

dowodowy zgromadzony w sprawie także dotyczy tych okresów. Z tych właśnie

względów nie można było odeprzeć zarzutu obrazy art. 610 § 1 w zw. z art. 328

§ 2 k.p.c.

Z materiału dowodowego zdaje się wynikać, że sporna działka nr 49 o pow.

130 m2 objęta księgą wieczystą nr /…/ powstała z pgr. L kat 335/45 objętej Lwh …,

która w okresie międzywojennym stanowiła własność Gminy R. (por. k. 7 i 46).

Przedmiotem notarialnej umowy darowizny zawartej w dniu 13 grudnia 1926 r.

przez darczyńcę J. D. jego żonie K. D., a matce wnioskodawczyni były udziały w

nieruchomościach objętych wykazami hipotecznymi Lwh … . J. D. podarował tym

aktem jednak także żonie „stodołę stojącą na placu nabytym w R. od Gminy R. z

wszelkimi prawami do własności i posiadania tego placu z obowiązkiem zapłacenia

za plac ten Gminie całej ceny kupna wynoszącej pięćdziesiąt (50) groszy za jeden

(1) sążeń”. Nieodłączenie spornej działki z Lwh … może wskazywać na to, że tytuł

nabycia prawa własności tego placu od Gminy nie był skuteczny, zwłaszcza iż nie

został on w umowie notarialnej z dnia 13 grudnia 1926 r. oznaczony geodezyjnie

ani powierzchniowo, czego ostatecznie nie zakwestionowała nieżyjąca już

wnioskodawczyni, skoro wystąpiła z wnioskiem o zasiedzenie (por. np. orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 1964 r., I CR 52/64, RPEiS 1965, nr 2, s.

358 i z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 1144/00, LEX nr 75256).

Jak wynika z powyższych uwag powołany akt notarialny zawiera jednak

postanowienie dotyczące także posiadania

przedmiotowego placu. Oczywiście

z nieważną, czy nieskuteczną umową zbycia nieruchomości może być związane

przeniesienie posiadania samoistnego zbywanej nieruchomości. Innymi słowy

przedmiotem sprzedaży czy darowizny może być nie tylko własność nieruchomości,

ale także samo jej posiadanie samoistne,

majątku zbywcy.

gdyż już ono samo przynależy do

Na gruncie prawa polskiego posiadanie przenosi się przez

czynność realną, np. wydanie rzeczy lub kluczy do niej, ewentualnie dokumentów

pozwalających nią rozporządzać, a nie przez czynność prawną (por. uchwałę

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 108/91,

OSNCP 1992, nr 4, poz. 48). Podstawowe znaczenie dla zasiedzenia ma więc

przeniesienie

posiadania samoistnego przez czynność realną a nie inne

okoliczności. Wykonana zatem nieważna, czy nieskuteczna sprzedaż czy

darowizna skutecznie przenosi samoistne posiadanie rzeczy.

Na gruncie kodeksu cywilnego austriackiego przesłankami zasiedzenia były:

posiadanie rzeczy przez czas w ustawie przewidziany i dobra wiara posiadacza

istniejąca przez cały

zasiedzenie

okres zasiedzenia. Wykazanie złej wiary wykluczało

(§ 1477). Zła wiara poprzedniego posiadacza

jednak

nie

przeszkadzała ani następcy w dobrej wierze ani spadkobiercy do rozpoczęcia

zasiedzenia od dnia rozpoczęcia posiadania (§ 1463). Skoro sporna nieruchomość

w okresie międzywojennym figurowała w Lwh … jako własność Gminy R., to termin

jej zasiedzenia na gruncie tego unormowania wynosił 40 lat (§ 1472 i 1473) i nie

było niezbędne wykazanie prawnego tytułu posiadania (§ 1477). Przy tym

zasiedzeniu posiadacz nabywający nieruchomość od poprzednika, który posiadał ją

w dobrej wierze, mógł doliczyć

do swego posiadania cały czas posiadania

poprzednika, który posiadał ją w dobrej wierze. W sprawie więc termin zasiedzenia

mógł rozpocząć bieg, przy braku wykazania złej wiary od objęcia w posiadanie

spornego placu przez darczyńcę J. D. W takim wypadku zasiedzenie nastąpiłoby

jednak, jeżeli czterdziestoletni termin upłynąłby przed dniem 21 lipca 1961 r., tj.

wejściem w życie art. 7 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w

miastach i osiedlach (Dz.U. Nr 32, poz. 159 ze zm.), który wyłączał możliwość

zasiedzenia nieruchomości państwowych w miastach. W wypadku wykazania złej

wiary nawet mając na uwadze art. XXXIV przepisów wprowadzających prawo

rzeczowe i prawo o księgach wieczystych, na gruncie dekretu do zasiedzenia by

nie doszło, albowiem w tym wypadku 30-letni termin zasiedzenia nie mógłby się

zakończyć

przed dniem wejścia w życie wskazanego zakazu nabywania

nieruchomości państwowych położonych w miastach (por. uchwałę

Sądu

Najwyższego z dnia 17 listopada 1959 r., I CO 21/58, Nowe Prawo 1958, nr 12,

s.1523).

Oczywiście

ogólny

zakaz

nabywania

nieruchomości

państwowych

przewidziany w art. 177 k.c. został wyeliminowany z porządku prawnego od dnia

1 października 1990 r. ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy- Kodeks

cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.). Według art. 10 tej noweli, jeżeli przed

dniem jej wejścia w życie istniał stan, który według przepisów dotychczasowych

wyłączał zasiedzenie nieruchomości, a po jej wejściu w życie

prowadzi do

zasiedzenia, zasiedzenie biegnie od dnia wejścia w życie tej ustawy; jednakże

termin ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał przed wejściem

w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę.

Nawiązując do niedopuszczalnego zarzutu

kasacyjnego obrazy art. 233

k.p.c. (art. 398 § 3 k.p.c.) podkreślić należy, że Sąd Najwyższy jest związany

ustaleniami

faktycznymi

stanowiącymi

podstawę

(art. 39813 § 2 k.p.c.). Był więc związany

zaskarżonego

orzeczenia

ustaleniem, że wnioskodawczyni

traktowała płatności od spornej nieruchomości jako czynsz dzierżawny, choć to

ustalenie pozostawało w oczywistej sprzeczności z jej stanowiskiem zawartym we

wniosku. Było ono także sprzeczne z innym ustaleniem, że do wydzierżawienia

przedmiotowej nieruchomości nie doszło

z uwagi nieuiszczenie

przez

wnioskodawców naliczonego przez Gminę wynagrodzenia za korzystanie z gruntu

bez tytułu prawnego. Tego rodzaju sprzeczność w ustaleniach stanowiła istotne

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., gdyż odmowa zapłaty za bezumowne korzystanie

z przedmiotowej nieruchomości, jej połączenie z działką własną wnioskodawczyni

(nr 50) za pomocą ogrodzenia, czy też częściowe

zabudowanie działki nr 49

budynkiem mieszkalnym na podstawie pozwolenia na budowę, to typowe przejawy

posiadania samoistnego.

W okolicznościach sprawy przesłuchanie 88-letniej wnioskodawczyni w dniu

10 grudnia 2008 r. w trybie zabezpieczenia dowodu rzeczywiście mogło budzić

wątpliwości, skoro zawiera trzy zdania, a trzecie ma treść „A właściwie to ja nie

potrafię tego wszystkiego wytłumaczyć jak było” po czym Sąd stwierdził,

że przesłuchiwana ze względu na stan zdrowia nie może się podpisać. Poza tym

wbrew stanowisku Sądu drugiej instancji trafny jest pogląd, że samoistny

posiadacz, zwracający się do właściciela z ofertą

nabycia własności w drodze

umowy, nie pozbawia swego posiadania przymiotów samoistności, chyba że

z innych okoliczności wynika, iż rezygnuje z samodzielnego i niezależnego od woli

innej osoby władania rzeczą (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

24 października 2002 r., I CKN 1006/00, LEX nr 77037 i z dnia 28 kwietnia 1999 r.,

I CKN 430/98, OSNC 1999 nr 11, poz. 198). W dodatku o wydzierżawienie nie

zwracała się wnioskodawczyni, lecz jej syn J. W. co nie przesądza o charakterze

posiadania W. W.

W końcu można zauważyć, że na gruncie Kodeksu cywilnego w odniesieniu

do nieruchomości dla oceny dobrej czy złej wiary posiadacza istotne tylko

znaczenie

ma chwila uzyskania

posiadania. Późniejsze zmiany świadomości

posiadacza pozostają bez wpływu na tę ocenę. Dobra albo zła wiara wynika ze

stanu świadomości posiadacza i w tym znaczeniu ma charakter subiektywny (por.

np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1999 r., I CKN 1081/97,

Przegląd Sądowy 1999, nr 11-12, s. 183).

Mając na uwadze powyższe względy, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

orzeczono jak w sentencji.

es