III CSK 31/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 31/11

POSTANOWIENIE

Dnia 18 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Barbara Myszka

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku M. S., G. G. i A. G., następców prawnych A. S.

o stwierdzenie nabycia spadku po S. S.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 18 marca 2011 r.

rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości

od postanowienia Sądu Rejonowego

z dnia 30 stycznia 1978 r.

uchyla zaskarżone postanowienie i umarza postępowanie.

Uzasadnienie

Prawomocnym postanowieniem z dnia 30 stycznia 1978 r., sprostowanym i

uzupełnionym postanowieniami z dnia 7 lutego 1978 r. i z dnia 18 lutego 1978 r.,

Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po S. S., zmarłym dnia 12 marca 1951 r.,

nabyli żona A. S. oraz dzieci A. G. i M. S. po 1/3 części, z tym że udział w majątku

objętym w chwili otwarcia spadku ustawową wspólnością małżeńską dziedziczą

dzieci A. G. i M. S. po połowie.

Postanowieniem z dnia 26 listopada 1980 r., Sąd Rejonowy ponownie orzekł

o nabyciu spadku po S. S., stwierdzając, że nabyli go żona A. S. w 2/8 częściach

oraz dzieci A. G. i M. S. po 3/8 części z wyłączeniem udziału spadkodawcy w

majątku objętym w chwili jego śmierci wspólnością majątkową małżeńską, który

dziedziczą dzieci spadkodawcy po połowie. Również to postanowienie stało się prawomocne.

W dniu 25 stycznia 1982 r. Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję

nadzwyczajną od postanowienia z dnia 30 stycznia 1978 r., domagając się jego

uchylenia i umorzenia postępowania. Zarzucił, że istnienie dwu różnych

postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tej samej osobie godzi w powagę

wymiaru sprawiedliwości i narusza interes PRL, a skoro zaskarżone postanowienie

jest merytorycznie wadliwe, to powinno być usunięte z obrotu.

Postanowieniem z dnia 15 kwietnia 1982 r., III CRN 42/82, Sąd Najwyższy

zawiesił postępowanie, gdyż uczestniczka A. S. zmarła.

W dniu 7 stycznia 2011 r. wpłynął wniosek uczestnika M. S. o podjęcie

postępowania, wskazujący, że następcami prawnymi po A. S. są jej dzieci A. G. i

M. S., a następcami po A.G. – zmarłej dnia 28 listopada 1999 r. – jej dzieci G. G.

i A. G. po połowie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 11 ust. 5 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu

postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo

upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, kodeksu postępowania

administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), w sprawie, w której została

wniesiona rewizja nadzwyczajna przed dniem wejścia w życie tej ustawy,

rozpoznanie rewizji następuje według przepisów dotychczasowych. Oznacza to,

że po podjęciu postępowania w niniejszej sprawie w dniu 18 marca 2011 r. mają

zastosowanie – mimo zniesienia systemu rewizyjnego oraz instytucji rewizji

nadzwyczajnej – przepisy prawa procesowego obowiązujące przed wejściem

w życie wymienionej ustawy.

Stosownie do art. 417 k.p.c., od każdego prawomocnego orzeczenia

kończącego postępowanie w sprawie Minister Sprawiedliwości – oraz inne

wymienione w tym przepisie organy mógł złożyć rewizję nadzwyczajną – jeżeli

orzeczenie rażąco naruszało prawo lub interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

(od 1990 r. – Rzeczpospolitej Polskiej). Istnienie dwóch różnych prawomocnych

postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tej samej osobie niewątpliwie

spełnia tę przesłankę, co Sąd Najwyższy niejednokrotnie podkreślał, wyrażając

jednocześnie zapatrywanie, że w takiej sytuacji uchyleniu ulega orzeczenie

merytorycznie wadliwe, nawet wtedy, gdy jest orzeczeniem późniejszym, wydanym

w reżimie rei iudicatae lub warunkach litispendencji. Zgodnie ze stanowiskiem

Sądu Najwyższego,

uchyleniu

zaskarżonego

postanowienia

nie

stał

także

na przeszkodzie upływ terminu określonego w art. 421 § 2 k.p.c., gdyż istnienie

dwóch prawomocnych postanowień stwierdzających nabycie spadku po tym

samym spadkodawcy godzi w obowiązujący porządek prawny oraz powagę

wymiaru sprawiedliwości i tym samym narusza interes Rzeczypospolitej Polskiej

(por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 1997 r., II CKU 56/96,

nie publ.).

Spadkodawca S. S. zmarł w dniu 12 marca 1951 r., nie sporządziwszy

testamentu, jego żona A. S. oraz dzieci A.G. i M. S. nabyli zatem spadek na

podstawie ustawy. W chwili śmierci spadkodawcy obowiązywał art. 22 dekretu z

dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe, przewidujący, że pozostały przy

życiu małżonek dziedziczy z ustawy w zbiegu ze zstępnymi małżonka zmarłego –

jedną czwartą część spadku. Przepis ten należy odczytywać łącznie z art. 25

dekretu, wskazującym, że pozostający przy życiu małżonek, który otrzymuje część

majątku, podlegającego według obowiązującego małżonków ustroju małżeńskiego

majątkowego podziałowi w przypadku ustania małżeństwa, nie dziedziczy w zbiegu

ze zstępnymi małżonka zmarłego pozostałej części tego majątku. Oznacza to, że

małżonek dziedziczący w zbiegu ze zstępnymi na mocy tego dekretu nie

dziedziczył części majątku zmarłego obejmującej jego udział w majątku wspólnym.

Udział ten dziedziczyły wyłącznie dzieci spadkodawcy w częściach równych.

W tym stanie rzeczy należy uznać, że postanowienie z dnia 26 listopada

1980 r., odpowiadające regułom dziedziczenia ustawowego w chwili śmierci

spadkodawcy, powinno pozostać w obrocie, uchyleniu podlega więc orzeczenie

wydane

wcześniej,

zaskarżone

skutecznie

rewizją

nadzwyczajną

Ministra

Sprawiedliwości.

Z tych względów orzeczono, jak na wstępie (art. 422 § 1 k.p.c. w związku

z art. 11 ust. 5 ustawy z dnia 1 marca 1996 r.).

jz