III CSK 305/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 305/09

POSTANOWIENIE

Dnia 14 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Parafii Katolickiej Obrządku Greckokatolickiego W. przy

uczestnictwie Parafii Prawosławnej w W., Skarbu Państwa reprezentowanego przez

Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł. i Starostę Powiatu G., J. K., M. H. oraz Archidiecezji

P. Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w Polsce

o zasiedzenie nieruchomości,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 14 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy i uczestnika postępowania Archidiecezji P. Kościoła

Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w Polsce

od postanowienia Sądu Okręgowego w N. z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt III Ca

(…),

uchyla

zaskarżone

rozpoznania

Sądowi

postanowienie

Okręgowemu

i

przekazuje

w

N.,

sprawę

pozostawiając

do

ponownego

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w N., rozpoznając na skutek apelacji sprawę ze złożonego przez

Parafię Katolicką Obrządku Greckokatolickiego w W. wniosku o stwierdzenie nabycia

przez zasiedzenie własności nieruchomości, przy uczestnictwie Parafii Prawosławnej w

W., Skarbu Państwa reprezentowanego przez Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł. i

Starostę Powiatu G., J. K. oraz M. H., zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w G. z

dnia 14 czerwca 2005 r. oddalające wniosek i stwierdził, że Kościół Obrządku

Greckokatolickiego w Polsce nabył z dniem 1 sierpnia 1989 r. przez zasiedzenie

własność działki nr (...)/3 o obszarze 0,17 ha, położonej w W.

Z ustaleń wynika, że działka nr (...)/3, położona na Górze (…), stanowi polanę

leśną częściowo zabudowaną kaplicą. Pozostała część kaplicy, krzyż oraz studnia

znajdują się na sąsiedniej działce nr (...)/2, objętej księgą wieczystą nr (...), w której jako

właściciel została wpisana Parafia Greckokatolicka w W. Wierni darowali nieformalną

umową na rzecz Kościoła greckokatolickiego część swoich gruntów, w tym grunty

stanowiące obecnie działkę nr (...)/3 oraz przyległą do niej działkę nr (...)/2, po tym jak w

1925 r. F. D., która doznawała na Górze (...) objawień Matki Boskiej, podjęła starania o

urządzenie tam miejsca kultu religijnego. Na darowanych gruntach najpierw postawiono

krzyż, a następnie kaplicę, która w dniu 14 października 1931 r. została oficjalnie

poświęcona przez biskupa J. K. Teren wokół kaplicy, również objęty wnioskiem, stanowił

łąkę, którą wykaszał kościelny. Stan taki trwał do 1947 r., gdy rozpoczęto przesiedlanie

ludności z tych terenów na ziemie zachodnie lub do byłego ZSRR. Zakazano wówczas

wstępu do strefy nadgranicznej, a kaplica została zdewastowana przez żołnierzy WOP,

którzy urządzili w niej strażnicę.

Sąd Okręgowy ustalił także, że działka nr (...)/3 nie została przejęta na własność

Państwa. Orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia 15 września

1951 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa nieruchomości ziemskich w

gromadzie W., wydane na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na

własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości

ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa X., Y., Z. i A. (Dz. U. z

1949 r. Nr 46, poz. 339) oraz dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność

Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. z 1947 r. Nr

59, poz. 318 z późn. zm.) nie obejmowało właścicieli parceli gruntowych, z których

działka ta powstała. Działki nie dotyczyło też orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady

Narodowej w G. z dnia 31 lipca 1961 r. o przejściu na własność Państwa nieruchomości

stanowiących uprzednio własność parafii greckokatolickich w W. Zgodnie z ewidencją

gruntów władającym działką był Skarb Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł.

Po 1956 r. rozpoczęły się powroty przesiedlonej ludności. Kościół obrządku

greckokatolickiego nie mógł oficjalnie działać, więc niektórzy jego wyznawcy przeszli do

Kościoła rzymskokatolickiego lub na prawosławie. W 1958 r. w W. oficjalnie powstała

Parafia Prawosławna, a protokołem z dnia 7 listopada 1958 r. Prezydium Powiatowej

Rady Narodowej w G. przekazało jej w zarząd i użytkowanie m. in. kaplicę na Górze

(...). Od tego czasu Parafia Prawosławna włada kaplicą, jednak kluczami do niej

dysponowała do śmierci w 1993 r. również wierna obrządku greckokatolickiego A. O.,

która miała duży udział w przeprowadzeniu i finansowaniu remontu kaplicy. Po jej

śmierci w 1993 r. wymieniono zamki w drzwiach i odtąd wierni obrządku

greckokatolickiego nie mogli odprawiać nabożeństw w kaplicy; modlili się przy krzyżu lub

przy ołtarzu polowym. Dopiero w ostatnich latach, po uzyskaniu zgody arcybiskupa

prawosławnego, kaplica została dwukrotnie udostępniona wiernym tego obrządku.

Parafia Katolicka Obrządku Greckokatolickiego w W. rozpoczęła oficjalną

działalność po zwrocie budynku plebanii zajętego przez Straż Graniczną, co nastąpiło

na podstawie ugody z dnia 4 czerwca 1996 r.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w 1969 r. ludność wyznania greckokatolickiego

przywróciła sobie samoistne posiadanie działki, o czym świadczy szereg prac

remontowych kaplicy, ponadto środki finansowe na pokrycie kosztów jej remontu

pochodziły ze składek społeczności tego wyznania. Parafia Prawosławna była jedynie

posiadaczem zależnym. Status posiadacza samoistnego uzyskali zaś wierni Kościoła

greckokatolickiego i to najpóźniej z końcem lipca 1969 r., kiedy A. O. zawarła pierwsze

umowy dotyczące remontu. Do 1996 r. Parafia Katolicka Obrządku Greckokatolickiego

w W. oficjalnie nie istniała, działał jednak Kościół greckokatolicki, ponieważ po 1946 r.

Stolica Apostolska ustanowiła Prymasa Polski apostolskim administratorem dla Kościoła

greckokatolickiego w Polsce do rozmów z władzami PRL. Prymas mianował wikariuszy

spośród księży obrządku greckokatolickiego, wobec czego przez cały czas wierni tego

obrządku mieli swoich duchownych. Wierni mogli nabywać prawa na rzecz Kościoła

greckokatolickiego jako jego wyznawcy. Skoro co najmniej od końca lipca 1969 r. wierni

byli samoistnymi posiadaczami spornej działki częściowo zabudowanej kaplicą, to na

podstawie art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 1990 r.

(Dz. U. z 1990 r. Nr 55, poz. 321) z dniem 1 sierpnia 1989 r. przez zasiedzenie nabyli jej

własność na rzecz Kościoła greckokatolickiego w Polsce.

Uwzględniając

skargę

kasacyjną

wniesioną

przez

Rzecznika

Praw

Obywatelskich, Sąd Najwyższy uchylił powyższe postanowienie i sprawę przekazał

Sądowi Okręgowemu w N. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy uznał trafność

zarzutu, że Kościół greckokatolicki w Polsce jako całość w dniu 1 sierpnia 1989 r. nie

posiadał osobowości prawnej, a tym samym zdolności prawnej w zakresie nabywania

składników majątkowych na własność. Zdolność taka przysługiwała natomiast jego

jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną, w sprawie jednak

brak było ustaleń, czy takie jednostki istniały w dacie, w której upłynął bieg zasiedzenia.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w N. postanowieniem z dnia

23 czerwca 2009 r. oddalił apelację. W związku z modyfikacją żądania, które w

ostatecznym kształcie dotyczyło stwierdzenia nabycia własności nieruchomości przez

Diecezję P., Sąd Okręgowy ustalił, że jednostką posiadającą osobowość prawną była

Diecezja P. Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w Polsce, istniejąca nieprzerwanie

do czasu zastąpienia jej przez archidiecezję P., jednak nie zostało wykazane w sprawie,

by jakikolwiek organ tej Diecezji wydawał komukolwiek polecenia dotyczące posiadania

kaplicy i przyległych gruntów na Górze (...). Wierni kościoła greckokatolickiego

wykonywali czynności faktyczne w kaplicy i wokół niej, ale nie dokonywali tego w imieniu

diecezji, skoro nie mieli upoważnienia do działania w imieniu tej osoby prawnej.

Ponadto, wierni dokonujący remontów kaplicy nie byli jedynymi osobami, które

wykonywały akty posiadania kaplicy i gruntu wokół niej. Od 1958 r. zarząd i użytkowanie

wykonywała Parafia Prawosławna, więc nie można aktom posiadania wykonywanym

przez wiernych przypisać cechy samoistności. Sąd Okręgowy wskazał również, że

przedmiotowa nieruchomość nie jest wydzielona geodezyjnie, bowiem decyzja o jej

wydzieleniu z większej nieruchomości została uznana za nieważną, zatem również i z tej

przyczyny nie można było uwzględnić wniosku.

Skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

w

N. wniosła

wnioskodawczyni oraz uczestnik postępowania – Archidiecezja P. Kościoła Katolickiego

Obrządku Greckokatolickiego w Polsce, zaskarżając je w całości i opierając skargę na

naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie, w tym:

a) naruszeniu art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonaną ustawą

z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. z 1990 r. Nr 55,

poz. 321) w związku z art. 38 k.c., art. 7 ust. 1 pkt 3, art. 7 ust. 3 pkt 3, art. 5 ust. 2,

art. 15 i art. 52 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła

Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 1989 r. Nr 29, poz. 154 z późn. zm.)

poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie prowadzące do przyjęcia,

że w niniejszej sprawie nie doszło do nabycia przez zasiedzenie prawa własności

objętej wnioskiem nieruchomości przez Diecezję P. Kościoła Katolickiego Obrządku

Greckokatolickiego w Polsce;

b) naruszeniu art. 337 k.c. w związku z art. 336 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i

niewłaściwe

zastosowanie

prowadzące

do

przyjęcia,

że

aktom posiadania

wykonywanym przez wiernych Kościoła Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w

Polsce nie można przypisać charakteru samoistnego posiadania wykonywanego w

imieniu i na rzecz Diecezji P. Kościoła Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w

Polsce.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie prawa własności

spornej nieruchomości przez Diecezję P. Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w

Polsce z dniem 1 sierpnia 1989 r., ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uchylając poprzednio wydane w niniejszej sprawie orzeczenie, Sąd Najwyższy

wskazał, że nie jest możliwe stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności

nieruchomości na rzecz Kościoła Greckokatolickiego w Polsce, ponieważ Kościół nie ma

osobowości prawnej, a tym samym - zdolności prawnej do nabywania majątku. W skład

struktury organizacyjnej Kościoła wchodzą natomiast posiadające taką zdolność prawną

osoby prawne o zasięgu ogólnopolskim, terytorialnym oraz inne osoby prawne,

określone w ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła

katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.). Rzeczą Sądu

Okręgowego było w tej sytuacji jedynie ustalenie, czy istniała osoba prawna Kościoła

Greckokatolickiego, na rzecz której zasiedzenie mogło nastąpić. Z dokonanych ustaleń

wynika, że taką osobą prawną była Diecezja P. Kościoła Katolickiego Obrządku

Greckokatolickiego w Polsce. Sąd Okręgowy uznał jednak, że podmiot ten nie mógł

nabyć przez zasiedzenie własności przedmiotowej nieruchomości, ponieważ żaden z

jego organów nie upoważnił wiernych do dokonywania czynności prawnych i

faktycznych dotyczących nieruchomości, a ponadto posiadanie wiernych nie miało cech

samoistności. Dokonana ocena prawna nie jest jednak prawidłowa.

Nie budzi wątpliwości, że możliwe jest wykonywanie posiadania w imieniu i na

rzecz innej osoby, mogące prowadzić do nabycia własności nieruchomości. Wystarczy

wskazać, że w czasie obowiązywania zasady jednolitej własności państwowej (art. 128

k.c.) państwowa osoba prawna nie mogła nabyć przez zasiedzenie własności

nieruchomości na swoją rzecz, lecz jedynie na rzecz Skarbu Państwa, wykonywała

bowiem posiadanie nie na swoją rzecz, ale na rzecz Skarbu Państwa. Rozważając

jednak, czy możliwe jest wykonywanie przez wiernych posiadania za kościelną osobę

prawną, trzeba zwrócić uwagę, że problem ten podlega ocenie na podstawie

konkretnego stanu faktycznego. Ustalono w sprawie, że na skutek wydarzeń

historycznych o podłożu politycznym zaprzestała działalności Parafia Greckokatolicka w

W., w posiadaniu której znajdowała się przedmiotowa nieruchomość przez okres 22 lat,

aż do roku 1947. Z ustaleń wynika także, że wysiedlona ludność powracała na tereny

objęte działaniem parafii i co najmniej od sierpnia 1969 r. rozpoczęła starania o

przywrócenie zdewastowanej kaplicy na Górze (...) dawnego charakteru.

Pytanie zatem sprowadza się do wyjaśnienia, czy w sytuacji, gdy nie istnieje

parafia, a działalność Kościoła Greckokatolickiego z przyczyn politycznych była

znacznie ograniczona, wierni tego Kościoła mogli swoim działaniem doprowadzić do

zachowania bądź powiększenia jego substancji majątkowej. Wbrew stanowisku Sądu

Okręgowego, taki skutek nie jest wykluczony, zwłaszcza zaś nie wyklucza go fakt, że

organy Diecezji P. nie udzieliły wiernym upoważnienia do działania w imieniu Diecezji.

Trafnie zarzucał skarżący, że samoistne posiadanie wykonywane przez wiernych na

rzecz właściwej kościelnej osoby prawnej takiego upoważnienia nie wymagało. Nie ma

żadnych ustaleń wskazujących na to, by wolą wiernych było posiadanie nieruchomości

dla siebie. Na przedmiotowej nieruchomości od 1925 r. znajduje się miejsce kultu

religijnego wyznawców Kościoła Greckokatolickiego, a w wybudowanej staraniem

wiernych kaplicy odbywały się obrzędy religijne. Należy uznać trafność zarzutu, że

nieruchomości stanowiące miejsca kultu religijnego mają szczególny charakter, który

wyklucza możliwość samoistnego ich posiadania dla siebie przez wiernych. Władanie

przez wiernych nieruchomością zatem dokonuje się w imieniu i na rzecz ujętej w ramy

organizacyjno-prawne wspólnoty religijnej tworzącej kościół, a tym samym w imieniu i na

rzecz posiadającej osobowość prawną kościelnej jednostki organizacyjnej, właściwej

terytorialnie dla miejsca kultu. Jeżeli więc wierni, jako członkowie kościelnej jednostki

organizacyjnej, wykonują akty władania rzeczą, to dokonują tego nie na swoją rzecz, ale

na rzecz kościelnej jednostki organizacyjnej i nie jest do tego potrzebne upoważnienie

udzielone przez tę jednostkę. Można rozważać jedynie, czy takie władanie może

wywołać dla kościelnej jednostki organizacyjnej skutek określony w art. 172 k.c. w

sytuacji, w której jednostka taka normalnie funkcjonuje, a mimo to sama żadnych aktów

posiadania uzewnętrzniających animus rem sibi habendi nie wykonuje. W takiej sytuacji

nawet samoistne posiadanie nieruchomości przez wiernych może okazać się

niewystarczające. W rozpoznawanej sprawie jednak sytuacja jest inna, nie można

bowiem mówić o normalnym funkcjonowaniu Kościoła Greckokatolickiego na obszarach

objętych tzw. akcją „Wisła”, stąd też działania wiernych zmierzające do zachowania

substancji majątkowej Kościoła trzeba oceniać jako wywołujące skutki prawne dla tego

Kościoła, reprezentowanego przez właściwą jednostkę organizacyjną, posiadającą

osobowość prawną.

Podzielić należy również zarzut naruszenia art. 336 k.c. Z ustaleń faktycznych

wynika, że wierni Kościoła Greckokatolickiego, pomimo oddania przez Skarb Państwa

kaplicy na Górze (...) w zarząd Parafii Prawosławnej w W., wykonywali w stosunku do tej

nieruchomości akty posiadania o cechach świadczących o posiadaniu samoistnym.

Dysponowali kluczami do kaplicy, na swój koszt dokonywali znaczących remontów – w

tym tak istotnych jak wykonanie polichromii, prezbiterium oraz remontu dachu –

zawierając w tym przedmiocie umowy z wykonawcami. Dzięki staraniom i środkom

finansowym wiernych tego Kościoła wykonano również obraz Matki Boskiej. Sąd

Okręgowy uznał, że te działania nie świadczą o samoistnym posiadaniu w sytuacji, w

której zarząd nad kaplicą sprawowała Parafia Prawosławna. Trzeba jednak zwrócić

uwagę, że sam fakt, iż Parafia Prawosławna sprawowała zarząd nad kaplicą nie jest

wystarczający do stwierdzenia, że posiadanie wiernych Kościoła Greckokatolickiego nie

było posiadaniem samoistnym. Przede wszystkim, z dokonanych ustaleń nie wynika, że

Parafia

Prawosławna,

będąca

posiadaczem

zależnym,

wykonywała

wobec

przedmiotowej nieruchomości jakieś akty, którym możnaby przypisać charakter

posiadania samoistnego i to niweczącego samoistne posiadanie wiernych Kościoła

Greckokatolickiego. Takie działania podjęła, jak ustalono, dopiero po śmierci Anny

Okarmy, co nastąpiło w 1993 r. Wtedy dopiero uniemożliwiono wiernym Kościoła

Greckokatolickiego wstęp do kaplicy i wymagano zgody własnych zwierzchników na

sprawowanie w kaplicy (znajdującej się zresztą w części na gruncie stanowiącym

własność reaktywowanej Parafii Greckokatolickiej w W.) obrzędów religijnych. Te

działania jednak podjęto już po upływie terminu zasiedzenia, nie mają więc wpływu na

ocenę zasadności żądania wnioskodawcy. Dokonane w sprawie ustalenia nie dają

podstaw do uznania, że sprawowanie przez Parafię Prawosławną posiadanie zależne

doprowadziło do pozbawienia wiernych greckokatolickich posiadania samoistnego. Nie

przeczy temu niezasadność podnoszonego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia

art. 337 k.c. Oczywiste jest, że posiadacz samoistny nie traci posiadania przez oddanie

rzeczy w posiadanie zależne, w okolicznościach sprawy jednak to nie wnioskodawca,

lecz Skarb Państwa oddał nieruchomość Parafii Prawosławnej w posiadanie zależne,

zatem przepis art. 337 k.c. w ogóle nie ma zastosowania.

Trafnie natomiast zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, że obecnie nie istnieje

geodezyjnie wyodrębniona działka nr (...)/3, objęta żądaniem wniosku, skoro w toku

postępowania decyzja administracyjna zatwierdzająca podział nieruchomości została

uznana za nieważną. Zmiana stanu faktycznego w tym zakresie nie mogła być jednak

wystarczającą podstawą do oddalenia apelacji, w takiej sytuacji bowiem należało

wezwać wnioskodawcę do sprecyzowania wniosku przez określenie granic w sposób

umożliwiający ewidencyjne wydzielenie działki.

Odnosząc się na marginesie do zawartego w odpowiedzi na skargę kasacyjną

stwierdzenia, że przedmiotowa nieruchomość ujęta jest w przygotowanym projekcie

ustawy o uregulowaniu stanu prawnego niektórych nieruchomości pozostających we

władaniu Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, z której ma wynikać, że

skarżący otrzyma odszkodowanie za przedmiotową nieruchomość, trzeba zwrócić

uwagę na to, że wykazana pod nr 18 załącznika do projektu ustawy cerkiew w W. nie

jest tożsama z kaplicą na Górze (...), przedmiotowej więc nieruchomości projekt ustawy

nie dotyczy. Ponadto, z ustaleń wynika, że przedmiotowa nieruchomość nie przeszła na

własność Skarbu Państwa, zatem i z tej przyczyny uregulowaniom projektowanej ustawy

podlegać nie może.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15 w związku

z art. 13 § 2 k.p.c.