Supreme Court dismisses acquisitive prescription claim where tenant's management actions did not prove independent possession intent.

Sygn. akt III CSK 300/09

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku E. D.-D.

przy uczestnictwie J. Z., Skarbu Państwa - Starosty Grodzkiego-Prezydenta Miasta K. i

J. S. - kuratora nieobjętego spadku po K. M.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 3 czerwca 2009 r., sygn. akt II Ca (…), II Cz (…)

oddala skargę i zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestników J. Z., J. S. kuratora nieobjętego spadku po K. M. oraz Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

po 1.800 (jeden tysiąc osiemset) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy w K. oddalił wniosek E.

D.-D., zawierający żądanie stwierdzenie nabycia przez nią z dniem 4 czerwca 2004 r. w

drodze zasiedzenia udziału 21/48 części we współwłasności nieruchomości obejmującej

działkę nr (...) obręb (…) o powierzchni 5 arów, zabudowaną domem, położoną w K.

przy ulicy S.

Sąd Rejonowy ustalił, że właścicielką nieruchomości była M. R., która 16 marca

1956 r., podarowała ją W. Ł. W. Ł. zmarł w 1974 r. Spadek po nim odziedziczyła żona A.

Ł. w 24/48 częściach oraz rodzeństwo: T. Ł. (6/48), K. Ł. w (6/48) i dzieci rodzeństwa W.

Ł., E. Ł., T. S. i J. M. - wszyscy po 3/48.

A. Ł. zmarła 16 sierpnia 1990 r. Jej spadkobierczyniami były siostry: J. W. i M. W.

M. W. zmarła dnia 23 lutego 1992 r. Dziedziczyła po niej J. W. Wnioskodawczyni 11

lutego 1994 r. kupiła od J. W. udział 24/48, a 17 października 1994 r. także udział (3/48)

od W. Ł. Z kolei udziały T. Ł. (6/48) i E. Ł. (3/48) nabył G. Z., który zbył je następnie J. B.

Ten ostatni nabył również udziały K. Ł.

Udziały J. M. (3/48) przeszły na jej męża K. M. Dla nieobjętego spadku po K. M.

ustanowiony został kurator w osobie adw. J. S.

Udziały T. S. należą do Skarbu Państwa.

W budynku przy ulicy S. znajdowały się początkowo dwa lokale mieszkalne, a

następnie trzy – ponieważ jeden został podzielony na dwa mniejsze. W dwóch lokalach

mieszkali najemcy, w trzecim A. Ł. a po jej śmierci J. W. i M. W. W stosunku do

lokatorów A. Ł. występowała jako administratorka, pobierała czynsze, decydowała o

zajmowaniu piwnic, sprzątała nieruchomość oraz wykonywała bieżące remonty.

Remontów większych nie dokonywała z uwagi na brak środków finansowych.

W korespondencji tytułowała się właścicielką realności.

Sąd

pierwszej

instancji

przyjął,

że

wnioskodawczyni

nie

zasiedziała

wskazywanego we wniosku udziału, ponieważ nie okazywała woli jego samoistnego

posiadania. Na brak takiej woli wskazuje, zdaniem Sądu, sprawowanie przez nią funkcji

kuratora współwłaścicieli nieruchomości w postępowaniu administracyjnym, zgłoszenie

swojej kandydatury na kuratora w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w K., a także

jej oświadczenia w pismach, w których wnioskodawczyni domagała się wynagrodzenia

za

sprawowanie

administracji,

zawracała

się

do

pozostałych

właścicieli

o

partycypowanie w kosztach remontów. Taka ocenę potwierdza fakt posługiwania się

przez wnioskodawczynię pieczątką o treści „współwłaściciel administrator”.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 3 czerwca 2009 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni od powyższego orzeczenia Sądu Rejonowego. Podstawę rozważań

stanowiły ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy podzielił

pogląd, że wnioskodawczyni nie wykazała, iż objęła w samoistne posiadanie i –

wyraźnie to manifestując na zewnątrz - posiadała nieprzerwanie przez odpowiedni okres

udziały pozostałych współwłaścicieli, a w rezultacie nie była samoistnym posiadaczem

nieruchomości lecz jedynie współposiadaczem wykonującym uprawnienia wynikające z

przysługujących jej udziałów we współwłasności. Zdaniem tego Sądu domniemanie

samoistności posiadania zostało w ten sposób obalone. Wskazywane przez skarżącą

czynności i zachowania dotyczące posiadania nieruchomości przez A. Ł. a następnie J.

W., które w okresie szczególnego trybu najmu wykonywały uprawnienia właścicielskie,

nie wykraczały poza uprawnienia współwłaściciela sprawującego zarząd i zajmującego

jeden z lokali w budynku. Podobnie Sąd Okręgowy ocenił czynności wykazane

dowodami

(dokumentami)

dołączonymi

do

apelacji,

które

uznał

za

typowo

zachowawcze, ukierunkowane na stosunki z organami lokalowymi i najemcami.

Remonty wykonywane przez nie miały ograniczony charakter, a brak nadwyżek

przychodów

nad

wydatkami

usuwał

potrzebę

rozliczeń

z współwłaścicielami.

Dokonywanie niezbyt znacznych wydatków, w tym opłacanie podatków nie wystarcza,

by przesądzić, że doszło do wyrażenia na zewnątrz woli objęcia także pozostałych

udziałów we współwłasności. Wariantowo Sąd Okręgowy rozważył skutki przypisania A.

Ł. i J. W. samoistnego posiadania udziałów pozostałych współspadkobierców W. Ł.

Uznał, że w tym wypadku nie upłynął wystarczający okres do nabycia przez nie

własności w drodze zasiedzenia. A z kolei wnioskodawczyni własnymi działaniami w

chwili kupna udziałów od J. W. (11 lutego 2004 r.) wyznaczyła zakres, w jakim przejęła

posiadanie, oświadczyła bowiem, że obejmuje nieruchomość we współposiadanie. W

ocenie

Sądu

nie

można

przyjąć

ciągłości

posiadania

udziałów

pozostałych

współwłaścicieli i przyznać wnioskodawczyni prawa doliczenia czasu posiadania

udziałów przez poprzedniczki, ponieważ obalone zostało ustanowione w art. 340 k.c.

domniemanie ciągłości posiadania. Tytuł posiadania wnioskodawczyni nie zmienił się, a

przynajmniej wnioskodawczyni nie zademonstrowała takiej zmiany na zewnątrz do

czasu złożenia wniosku o zasiedzenie. Przeciwnie - żądanie rozliczeń od pozostałych

współwłaścicieli czy występowanie przez wnioskodawczynię w roli kuratora, bądź

kandydata na kuratora przeczyło woli zatrzymania przez nią rzeczy dla siebie, ponieważ

wyrażało na zewnątrz wolę działania na rzecz pozostałych współwłaścicieli. Tymczasem

wnioskodawczyni winna wykazać, że jej posiadanie wykracza poza przysługujący jej

udział i dotyczy także pozostałych udziałów innych współwłaścicieli. Sąd stwierdził, że

na zmianę tytułu posiadania mogło wskazywać ponoszenie kosztów znacznych

remontów

bez

zgody

pozostałych

współwłaścicieli,

jednak

skierowanie

przez

wnioskodawczynię do współwłaścicieli żądania rozliczenia kosztów zarządu i remontu,

posługiwanie się przez nią w stosunkach zewnętrznych pieczątką „współwłaściciel

administrator" i jej oświadczenia w sprawie o zapłatę świadczyły o respektowaniu praw

pozostałych współwłaścicieli i uniemożliwiają uznanie jej za samoistnego posiadacza ich

udziałów przed złożeniem wniosku o stwierdzenie zasiedzenie tych udziałów.

Okazjonalne używania w pismach kierowanych do osób trzecich zwrotu „moja

kamienica” nie musiało, zdaniem Sądu Okręgowego, oznaczać manifestacji zatrzymania

pozostałych udziałów, tym bardziej, że wnioskodawczyni zamiennie pisała o „naszej

kamienicy”, a w stosunku do pozostałych współwłaścicieli mieniła się być jedynie

współwłaścicielem.

Wnioskodawczyni złożyła skargę kasacyjną od powyższego postanowienia i

oparła ją na obydwu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c.

Naruszenie prawa materialnego upatruje w błędnej wykładni art. 172 k.c. w zw. z

art. 336 k.c. poprzez przyjęcie, że posiadanie przedmiotowej nieruchomości przez

wnioskodawczynię i jej poprzedniczki nie zawierało elementów samoistnego posiadania

w rozumieniu wymienionych wyżej przepisów.

Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy skarżąca ujęła w zarzucie uchybienia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 244 § 1 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 382

k.p.c., a także art. 234 k.p.c., i w konsekwencji art. 385 k.p.c. - poprzez nierozpoznanie

części zarzutów apelacji i nierozważenie wszystkich zawartych w niej wniosków,

pominięcie niektórych przeprowadzonych dowodów, brak spójności, wewnętrzne

sprzeczności i błędy w uzasadnieniu oraz wskazanie wadliwej podstawy prawnej, a

także brak rozważenia i nieuwzględnienie domniemania prawnego wprowadzonego w

art. 339 k.c.

We wnioskach skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia

w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach dotychczasowego postępowania.

Uczestnicy postępowania wnieśli o oddalenie skargi i przyznanie im kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia prawa procesowego nie są uzasadnione.

Skarżąca podniosła, że Sąd Okręgowy nie ustosunkował się do zarzutu

niewyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia Sądu I instancji, powołując fragment

uzasadnienia

stanowiący

część

sprawozdawczą,

referującą

krótko

motywy

rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego. Pomija jednak, że przedstawiając własne rozważania

Sąd Apelacyjny wskazał, że żądanie skarżącej rozpatrzył pod kątem spełnienia przez

nią przesłanek art. 172 k.c.; omówił zdarzenia, które wnioskodawczyni wskazywała jako

argumenty mające wykazać jej właścicielskie władanie całością nieruchomości i przyjął

ostatecznie, że nie uzasadniają one poglądu, że sposób posiadania nieruchomości

świadczył o woli władania nią także w zakresie udziałów współwłaścicieli. Podstawa

prawna rozstrzygnięcia została zatem wskazana i rozważona w powiązaniu z wynikami

postępowania dowodowego.

Twierdzenie o sprzeczności w ustaleniach Sądów pierwszej i drugiej instancji nie

jest uzasadnione. Wyrwane z kontekstu zdania z uzasadnienia Sądu Okręgowego

odnoszą

się

do

różnych

przedziałów czasowych

i

zmieniającej się

sytuacji

współwłaścicieli nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym. Ustalenia

dotyczące ograniczonych remontów i niewielkich nakładów, limitowanych wielkością

dochodów z nieruchomości dotyczą okresu obowiązywania szczególnego trybu najmu,

natomiast odnotowany przez Sąd Okręgowy fakt dokonywania znacznych remontów od

końca lat dziewięćdziesiątych przedstawia już działania wnioskodawczyni. Stosowne

ustalenie zostało jedynie źle przeniesione z uzasadnienia Sądu I instancji. Ten błąd jest

jednak oczywisty i nie uniemożliwia odtworzenia stanu faktycznego, ani sposobu

rozumowania Sądu Okręgowego. Nie ma także zarzucanej sprzeczności pomiędzy

przypisaniem A. Ł. i J. W. wykonywania czynności właścicielskich w okresie

szczególnego

tryby

najmu,

a stwierdzeniem,

że

nie

były

one

samoistnymi

posiadaczkami całej nieruchomości. Odczytywane w kontekście obydwu uzasadnień

uwagi te wyrażają pogląd, że A. Ł., a potem J. W. wykonywały czynności właścicielskie

w granicach uprawnień współwłaściciela i samoistne posiadanie nieruchomości także

realizowały w granicach wynikających z art. 206 k.c.

Dalej skarżąca podnosi, że Sąd Okręgowy nie rozpatrzył zarzutów dotyczących

pominięcia przez Sąd Rejonowy części materiału dowodowego., ponieważ stwierdzenie

w uzasadnieniu „… trudno przyjąć by dokumenty dołączone do wniosku i pisma z dnia

15 września 2007 r. nie zostały uwzględnione” nie zawiera w sobie merytorycznej oceny

zarzutu apelacyjnego. Skarżąca pomija jednak wcześniejszą i późniejszą część

uzasadnienia, w której Sąd Okręgowy precyzuje jakie okoliczności wynikające z tych

dowodów ustalił Sąd Rejonowy i jakie fakty przyjmuje Sąd Okręgowy (że A. Ł. określała

się jako właściciel nieruchomości; że ona, a potem J. W. ponosiła koszty remontów oraz

podejmowała

i lokatorami).

czynności

zachowawcze

w

stosunkach

z

organami

lokalowymi

Nie jest też przekonujący argument, że w uzasadnieniu Sąd drugiej instancji nie

wyjaśnił czy i jakich ustaleń dokonał w oparciu o dowód z dokumentów zawartych w

aktach sprawy I C 758/79/S. Cały zespół sporów sądowych z najemcami, dotyczących

zapłaty czynszu i eksmisji [także w zakresie dotyczącym sprawy I C (…)] był

przedmiotem oceny przez Sąd I instancji, przyjąć zatem należy, że Sąd Okręgowy

zbiorczo ustalił na tej podstawie, że A. Ł. i J. W. podejmowały czynności zachowawcze.

Skarżąca nie wyjaśniła w skardze kasacyjnej, jakie inne znaczenie miał wskazywany

przez nią dowód. Naruszenie prawa procesowego stanowi uzasadnioną przesłankę

skargi kasacyjnej jedynie wówczas, kiedy skarżący wykaże, że uchybienie mogło

wywrzeć istotny wpływ na wynik sprawy. Niesprecyzowanie na czym wpływ miałby

polegać w rozpatrywanym wypadku uniemożliwia uwzględnienie zarzutu.

Nie można także zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 382 k.p.c. poprzez

pomniecie części materiału dowodowego. Poza omówionymi już wcześniej przypadkami

skarżąca wskazuje jako pominięty „dowód z postępowania administracyjnego”, co

rozumieć należy jako dowód z dokumentów zgromadzonych w aktach tego

postępowania. Zdaniem skarżącej z dokumentów tych nie wynika, jak ustaliły Sądy, aby

wnioskodawczyni występowała w roli kuratora, lecz że była zarządcą budynku. Już

argumentacja skarżącej wskazuje, że Sądy powyższy dowód uwzględniły, co najwyżej

poczyniły na jego podstawie nieprawidłowe ustalenie. Ten element jednak usuwa się

spod kontroli kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c. i art. 39813 § 2 k.p.c.).

Wskazywane przez skarżącą błędy w uzasadnieniu stanowią oczywiste omyłki –

tak ocenić trzeba nieprawidłowo podany rok zawarcia notarialnej umowy sprzedaży

udziałów na rzecz wnioskodawczyni (2004 zamiast 1994). Natomiast ustalenie

znaczenia oświadczenia wiedzy zawartego w tym akcie, a konkretnie zapisu, że

„wydanie nieruchomości we współposiadanie już nastąpiło” należy do sfery faktów i

również nie mieści się w kompetencjach kontrolnych Sądu Najwyższego.

Ostatnie zarzuty procesowe, dotyczące naruszenia art. 234 k.p.c. w zw. z art. 328

§ 2 i art. 361 k.p.c. zostały wadliwie sformułowane, gdyż przepisy te Sąd Okręgowy

mógł był stosować jedynie za pośrednictwem art. 391 § 1 k.p.c., który nie został

powołany. Merytoryczna treść stawianych zarzutów wiąże się z materialnoprawnymi

zagadnieniami podnoszonymi w skardze, wraz z nimi więc zostanie omówiona.

Skarżąca zarzuca naruszenie art. 172 k.c. i art. 336 k.c. twierdząc, że przepisy te

zostały błędnie wyłożone, co doprowadziło do nieuzasadnionego wniosku, iż

wnioskodawczyni

i

jej

poprzedniczki

nie

były

samoistnymi

posiadaczkami

nieruchomości.

W drodze zasiedzenia możliwe jest nabycie nie tylko prawa własności rzeczy, ale

także prawa współwłasności tej rzeczy, obejmującego idealny udział w prawie

własności. Konieczną przesłanką zasiedzenia udziału w prawie własności jest samoistne

posiadanie, którego ustawową definicję zawiera art. 336 k.c. Samoistnym posiadaczem

po myśli powołanego przepisu jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel.

Ustalenie charakteru władztwa jest w każdym wypadku uzależnione od konkretnych

ustaleń faktycznych i obejmuje dwa aspekty stosunku do rzeczy : obiektywny element

faktycznego władania oraz subiektywny czynnik woli władania właścicielskiego. Problem

jaki występuje w rozpatrywanej sprawie nie jest nowy i był już przedmiotem wypowiedzi

Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 20 października 1997 r., II CKN 408/97,

OSNC 1998/4/61, z dnia 11 października 2002 r., I CKN 1009/00, niepubl. czy z dnia

7 stycznia 2009 r., II CSK 405/08, niepubl.). Wiąże się on ze specyficzną sytuacją, jaka

powstaje wówczas, kiedy posiadanie właścicielskie wykonuje osoba do tego uprawniona

jako współwłaściciel. Zgodnie z treścią art. 206 k.c. każdy ze współwłaścicieli jest

uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim

zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez

pozostałych współwłaścicieli. Uprawnienie to jest konsekwencją przyjętej w art. 195 k.c.

koncepcji prawa współwłasności jako prawa własności przysługującego niepodzielnie

kilku osobom. Prawo to cechuje jedność przedmiotu własności, wielość podmiotów i

niepodzielność samego prawa. Niepodzielność prawa wyraża się w tym, że każdy ze

współwłaścicieli ma prawo do całej rzeczy. Posiadanie rzeczy przez współwłaściciela

jest zatem posiadaniem właścicielskim i samoistnym, stanowi bowiem realizację jego

niepodzielnego prawa do rzeczy. Oznacza to, że z faktu posiadania rzeczy przez

współwłaściciela wynika jedynie, iż korzysta on z tej rzeczy zgodnie z przysługującym

mu prawem. Niewykonywanie prawa posiadania przez innych współwłaścicieli nie

uprawnia do wniosku, że współwłaściciel posiadający przejmuje rzecz w samoistne

posiadanie w zakresie ich uprawnień. Posiadanie właścicielskie całej rzeczy przez

współwłaściciela wyłącznie dla siebie i z wolą odsunięcia od realizacji praw do tej rzeczy

innych współwłaścicieli jest możliwe, jednak wymaga, na co wskazuje się zgodnie w

powołanych

wyżej

orzeczeniach,

zasiedzenia

idealnego

udziału

żeby

współwłaściciel

żądający

stwierdzenia

innego

współwłaściciela

udowodnił,

że

zmienił

(rozszerzył) zakres swego samoistnego posiadania ponad realizację uprawnienia z art.

206 k.c. i uzewnętrznił tę zmianę wobec współwłaścicieli. Zastosowanie w takim

wypadku domniemania z art. 339 k.c. wymaga wykazania przez współwłaściciela, że

posiada rzecz ponad swoje prawo wynikające ze współwłasności. W ponieważ

uprawnienia współwłaściciela do rzeczy są bardzo szerokie – konieczne stanie się

wykazanie

konkretnych

faktów potwierdzających

rzeczywiste

przejęcie

praw i

obowiązków innych współwłaścicieli i to sposób pozwalający im dostrzec zmianę. Tego

wymaga konieczność oceny czynnika subiektywnego – elementu woli – według

kryteriów zobiektywizowanych. W powołanym wyżej postanowieniu z dnia 7 stycznia

2009 r. (II CSK 405/08) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że „o posiadaniu samoistnym

współwłaściciela nieruchomości zamieszkującego w znajdującym się na niej budynku w

zakresie udziałów we współwłasności innych współwłaścicieli nie przesądza sam fakt

samodzielnego

wykonywania

uprawnień,

ponoszenie

ciężarów

związanych

z

korzystaniem z nieruchomości, a nawet pokrycie przez niego kosztów remontu lub

modernizacji budynku (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 maja

2004 r. II CK 29/03, niepubl.). Dla oceny elementu woli posiadania nieruchomości w

określony sposób mogą mieć istotne znaczenie zachowania posiadaczy i ich następców

prawnych zarówno w okresie wymaganym do zasiedzenia własności jak też po jego

upływie”. Dlatego nie można podzielić stanowiska skarżącej, która uważa, że sam fakt

posiadania nieruchomości i zarządzania nią jak właściciel bez sprzeciwu pozostałych

współwłaścicieli wystarcza do wykazania przesłanek zasiedzenia udziału innego

współwłaściciela w tej nieruchomości. Za wykroczeniem ponad uprawnienia wynikające

z udziału wnioskodawczyni mogłoby przemawiać podejmowanie samodzielnych decyzji

o znaczących remontach i zmianach w przedmiocie współwłasności, a także

zatrzymywanie dla siebie dochodów, jakie nieruchomość ta przynosi. Jednak

zachowanie wnioskodawczyni nie daje podstaw do takiej oceny, jeśli zważyć, że

kierowała do współwłaścicieli żądania partycypacji w kosztach remontów, co upewniało

ich w przekonaniu, że wnioskodawczyni posiada nieruchomość jedynie w ramach

swojego udziału, a brak rozliczenia się z dochodów wynika z realizowania przez nią

prawa do wynagrodzenia za sprawowany zarząd. Nie można także przypisać

odpowiednio wyraźnych zachowań poprzedniczkom wnioskodawczyni. Używanie

określenia „właścicielka realności”, bądź „właścicielka kamienicy” w korespondencji z

urzędami i to zamiennie z określeniem „współwłaściciel”, czy „administrator” nie

stanowiło

przejawu

nieruchomości.

objęcia

samoistnym

posiadaniem

cudzych

udziałów

w

W tej sytuacji nie było podstaw faktycznych do rozważania, czy wnioskodawczyni

kontynuowała posiadanie cudzych udziałów posiadanych już przez J. W. Nie byłoby też

po temu podstaw prawnych wobec niepodniesienia w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. 176 § 1 i 2 k.c.

W konsekwencji nie doszło do naruszenia wskazanych przez skarżąca

przepisów prawa materialnego, ani też do naruszenia art. 234 k.p.c. w zakresie

stosowania w toku postępowania domniemań prawa materialnego.

Z

przytoczonych

względów

skarga

kasacyjna

podlegała

oddaleniu.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z postanowień art.

39821k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 520 § 3 k.p.c.