III CSK 293/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 293/12

POSTANOWIENIE

Dnia 22 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku E. G.

przy uczestnictwie S. Z. i in. , o sprostowanie aktów stanu cywilnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika E. S.

od postanowienia Sądu Okręgowego w N.

z dnia 26 lipca 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w N. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni E. G. wniosła o sprostowanie aktów stanu cywilnego

(urodzenia, małżeństwa i zgonu) swego wuja E. J. S. (ur. w 1925 r.) oraz jego

siostry, matki wnioskodawczyni, G. S. (ur. w 1930 r.) w ten sposób, aby w

odpowiednich rubrykach wpisać imię „E.” w miejsce – figurującego w nich – imienia

„M.” jako imienia ojca wuja i matki, czyli jej dziadka (ur. w 1902 r.). Twierdziła, że

wpis „M.” jest błędny, gdyż w rzeczywistości dziadek miał na imię E.

Sąd Rejonowy w N. ustalił, że E. M. S., s. Pawła i Katarzyny (ur. w 1902 r.),

żonaty z G. S. (z domu M., córką M. i A., ur. w 1907 r.), zmarł 10 stycznia 1970 r. Z

małżeństwa miał troje dzieci: synów E. S. (ur. w 1925 r.), uczestnika E. S.

(ur. w 1947 r.) oraz córkę G. S. (zamężną Z., ur. w 1930 r.). W testamencie powołał

do dziedziczenia obu synów o imieniu E., wyjaśniając, że młodszy syn miał mieć na

imię E., ale na skutek pomyłki w akcie urodzenia wpisano „E”.

W skróconych aktach urodzenia i zgonu E. S. (ur. w 1925 r.), syna E. M. (ur.

w 1902 r.), w rubryce »imię ojca« wpisano „M. S.”, a w rubryce »imię matki« – „G.

M”.

Według dalszych ustaleń Sądu Rejonowego, E. S. (ur. w 1925 r.) w 1952 i

1964 r. składał wnioski o wydanie dowodu osobistego; w ankietach personalnych

wpisał wówczas, że jest synem E. i G. i takie imiona jako imiona rodziców zostały

uwidocznione w dowodzie osobistym. W kolejnych wnioskach o wydanie dowodu

osobistego imię ojca zostało zmienione na „M”. Zmiana ta widniejąca we wnioskach

o wydanie dowodu została naniesiona nie pismem E. S., lecz osoby trzeciej.

Córka E. M. S. (ur. w 1902 r.), G. S. (zamężna Z., ur. w 1930 r.), matka

wnioskodawczyni E. G., zmarła w 2003 r. W jej aktach urodzenia i małżeństwa w

rubryce »imię ojca« wpisano „M. E. S.”, a w rubryce »imię matki« - „G. M.”,

natomiast w akcie zgonu w rubryce »ojciec« znalazł się wpis „E. S.”, a w rubryce

»matka« - „G. M”.

Sąd Rejonowy podkreślił, że ojciec E. S. (ur. w 1925 r.), G. S. (zamężnej Z.,

ur. w 1930 r.) oraz uczestnika E. S. (ur. w 1947 r.) nosił dwa imiona „E. M.”, co

potwierdza wpis do księgi ślubów Parafii Rzymskokatolickiej w P. W tej sytuacji

podnoszone w czasie postępowania przez uczestnika E. S. twierdzenie, że jego

ojciec nosił drugie imię „M.” jest bezzasadne. Sąd pierwszej instancji uznał także,

że E. . (ur. w 1925 r.) był synem E. M. S. (ur. w 1902 r.) oraz G. S., z domu M., co

uczynił na podstawie treści zapewnienia spadkowego składanego w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku po E. M. S., ale także na podstawie wniosków o

wydanie dowodów osobistych.

Sąd Rejonowy podniósł, że E. M. S. nigdy nie

kwestionował swego ojcostwa wobec E. S. (ur. w 1925 r.), jak też że nie da się

ustalić, dlaczego w kolejnych wnioskach o wydanie dowodu osobistego nieznana

osoba przekreśliła imię „E.”, wpisując imię „M”.

W tym stanie rzeczy są - zdaniem Sądu Rejonowego - podstawy do

stwierdzenia, że akty urodzenia i zgonu E. S. (ur. w 1925 r.) zostały sporządzone

wadliwie. W ocenie Sądu, ze względu na to, że ojciec E. S. widniał w księgach

parafialnych jako „E. M. .”, przy zakładaniu akt stanu cywilnego na skutek

oczywistej zmieniono kolejność imion. Poza tym jest oczywiste, że G. S. (zamężna

Z.) była córką E.M.S., a nie „M. E. S”.

W konsekwencji Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 6 grudnia 2011 r.

sprostował akty urodzenia, zgonu i małżeństwa E. S. (ur. w 1925 r.) oraz G. S.,

zamężnej Z., w kierunku wynikającym z dokonanych ustaleń, tj. sprostował akty

urodzenia i zgonu E. S. (ur. w 1925 r.) w ten sposób, że w odpowiednich rubrykach

wyrazy „M. S.” zastąpił wyrazami „E. . 2-ga imion S.”, a także – w ten sam sposób –

sprostował akty urodzenia i małżeństwa G. S. (ur. w 1930 r.).

Na skutek apelacji uczestnika E. S. (ur. w 1947 r.), skierowanej wyłącznie

przeciwko orzeczeniu dotyczącym aktów stanu cywilnego E. S. (ur. w 1925 r.), Sąd

Okręgowy– postanowieniem z dnia 26 lipca 2012 r. - zmienił to orzeczenie w ten

sposób, że w odniesieniu do aktów urodzenia i zgonu E. S. w miejsce wyrazów „E.

M. 2-ga imion S.” wpisał wyrazy „E. S”. Sąd drugiej instancji przyjął, że w aktach

stanu cywilnego E. S. (ur. w 1925 r.) imię jego ojca zostało wpisane błędnie, jednak

nie ma podstaw do przyjęcia, że nosił on dwa imiona – E. i M. Wprawdzie E. S. (ur.

w 1902 r.) posługiwał się dwojga imionami, ale niekonsekwentnie, jak też

niejednoznaczne w tym zakresie są wpisy do dokumentów.

Sąd Okręgowy nie podzielił też sugestii apelującego, że E. S. (ur. w 1902 r.)

nosił imiona „E. M.”, co ma wynikać z księgi ślubów, gdyż wpis do tej księgi jest

niejednoznaczny, użyty tam bowiem skrót „M.” może oznaczać zarówno M. (łac.

M.), jak i M. (łac. M.).

W konsekwencji Sąd Okręgowy dokonał wskazanej zmiany orzeczenia,

ale tylko w odniesieniu do aktów stanu E. S. (ur. w 1925 r.), gdyż tylko tej części

orzeczenia dotyczyła apelacja; w pozostałym zakresie, tj. w odniesieniu do G. S.,

postanowienie Sądu Rejonowego uprawomocniło się.

Ponadto Sąd Okręgowy zauważył, że twierdzenia i zarzuty uczestnika E. S.

(ur. w 1947 r.) są motywowane interesem majątkowym i próbą wykorzystania

zbieżności imion i nazwisk do swoich celów majątkowych, o czym świadczy m.in.

wcześniejsze wpisanie się do ksiąg wieczystych jako właściciel nieruchomości na

podstawie aktu własności ziemi wydanego na rzecz jego zmarłego brata E. (ur. w

1925 r.).

W skardze kasacyjnej uczestnika E. S. (ur. w 1947 r.) podniesiono zarzut

naruszenia art. 227 w związku z art. 217 § 2, art. 328 § 2, art. 382 i 368 § 1 pkt 4

k.p.c. przez pominięcie zgłaszanych w postępowaniu apelacyjnym wniosków

dowodowych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a także zarzut obrazy art. 31

ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (jedn. tekst:

Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 – dalej: „Pr.u.s.c.”) przez zastosowanie tego

przepisu, mimo braku przesłanek w nim wymaganych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 24 maja 2012 r.,

III CZP 77/11 (OSNC 2012, nr 11, poz. 123) Sąd Najwyższy podkreślił, usuwając

występujące w tym zakresie wątpliwości, że uzasadnienie wyroku – określane

w treści normatywnej art. 324 § 1 k.p.c. jako zasadnicze powody rozstrzygnięcia –

powstaje już w czasie narady; ustne podanie motywów (art. 326 § 3 k.p.c.),

sporządzenie uzasadnienia na piśmie (art. 328 § 1 k.p.c.) oraz jego podpisanie (art.

330 § 1 k.p.c.) są czynnościami podejmowanymi ex post, stanowiącymi tylko

powtórzenie (utrwalenie) uzasadnienia uzgodnionego i przyjętego wcześniej, przed

wydaniem i ogłoszeniem wyroku. Inaczej mówiąc, uzasadnienie orzeczenia, jako

intelektualne i prawne podłoże decyzji sądowej, istnieje już w chwili jej

podejmowania, a następnie - przez wygłoszenie i spisanie - podlega ujawnieniu

i formalnoprawnej materializacji, stając się w ten sposób samoistnym aktem

jurysdykcyjnym.

W związku z tym, skoro uzasadnienie istnieje już w chwili wydawania

orzeczenia i przez to stwarza możliwość wpływu jego wad na treść rozstrzygnięcia,

kierowane przeciwko niemu zarzuty naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. mogą być

podłożem zarówno apelacji, jak i skargi kasacyjnej (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 maja 2000 r., I CKN 272/00, nie publ., z dnia 14 listopada

2000 r., V CKN 1211/00, nie publ. lub z dnia 18 lutego 2005 r., V CK 469/04,

„Izba Cywilna” 2005, nr 12, s. 59). Poglądy przeciwne, prezentowane niekiedy

w judykaturze Sądu Najwyższego, oparte na tezie, że wady uzasadnienia nie mogą

być przedmiotem zarzutów kasacyjnych, gdyż uzasadnienie jest sporządzane po

wydaniu orzeczenia i przez to nie może mieć wpływu na jego treść, są zatem

nietrafne (por. np. uzasadnienie wyroku z dnia 24 marca 1999 r., I PKN 640/98,

OSNAPUS 2000, nr 10, poz. 389, postanowienie z dnia 13 grudnia 2000 r., III CKN

309/99, niepubl. oraz wyrok z dnia 5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNP 2003,

nr 15, poz. 352). Oznacza to, że podniesiony w skardze kasacyjnej uczestnika

zarzut obrazy art. 328 § 2 k.p.c. jest relewantny i podlega rozpoznaniu.

W czasie rozpoznawania sprawy w postępowaniu apelacyjnym uczestnik

złożył kilka wniosków dowodowych. W dniu 20 marca 2012 r. (k. 110) wniósł

o przeprowadzenie dowodu z aktu urodzenia E. S. (ur. w 1902 r.), deklarując, że

zwrócił się w tej sprawie do Konsulatu w Chicago, czyli w miejscu urodzenia

wymienionego. Wniosek ten powtórzył w dniu 26 lipca 2012 r. (k. 152). Ponadto

pismem z dnia 23 lipca 2012 r. wniósł o przeprowadzenie dowodu z oryginału

dowodu z księgi ślubów Urzędu Stanu Cywilnego w J., podnosząc, że dowód ten

ma

istotne

znaczenie

dla

rozstrzygnięcia

sprawy,

chodzi

bowiem

m.in.

o wyjaśnienie „czy M. stał się E. i na czyj wniosek, kiedy to się stało, dla kogo miało

to znaczenie, że dopisywał imię E. na drugim miejscu”.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił tych wniosków (k. 153), ale ani podczas

rozprawy, na której wydał stosowne postanowienie, ani w pisemnym uzasadnieniu,

nie wyjaśnił, dlaczego to uczynił. W związku z tym motywy Sądu Okręgowego w tej

kwestii nie są jasne ani nawet w ogóle znane, co nie tylko osłabia zaskarżone

orzeczenie, ale przede wszystkim uniemożliwia kontrolę kasacyjną. Sąd Najwyższy

nie może samodzielnie rekonstruować powodów, którymi kierował się Sąd drugiej

instancji, a w szczególności dociekać, czy przyczyną oddalenia tych wniosków był

brak znaczenia wnioskowanych dowodów dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 227

w związku z art. 391 § 1 k.p.c.), co trudno przyjąć bez przekonującego wyjaśnienia,

czy też u podstaw pominięcia dowodów objętych tymi wnioskami były argumenty

mogące wypływać z art. 381 k.p.c.

Tak więc wytknięte uchybienia Sądu Okręgowego trzeba uznać za mogące

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, zwłaszcza że Sąd ten - reformując

postanowienie Sądu pierwszej instancji – dokonał nowych, własnych ustaleń, które

powinny być wnikliwie uzasadnione i odniesione do poszczególnych dowodów,

także tych, które zostały zaoferowane, ale nie doszło do ich przeprowadzenia.

Poza tym nie można pomijać, że sprawa dotyczy treści aktów stanu

cywilnego, ma zatem nie tylko walor prywatnoprawny, ale także istotne znaczenie

publicznoprawne, w interesie publicznym leży bowiem to, aby akty stanu cywilnego

odzwierciedlały prawdziwe zdarzenia oraz rzeczywistą sytuację osób, których

dotyczą. Wymaga to od sądu, który w postępowaniu nieprocesowym może

i powinien w szerszym zakresie niż w procesie korzystać z własnej inicjatywy,

szczególnej wnikliwości i staranności, przede wszystkim w zakresie ustaleń stanu

faktycznego.

W tym stanie rzeczy nie można odmówić racji zarzutom skargi kasacyjnym

eksponującym obrazę art. 227, 328 § 2 i art. 382 k.p.c. W związku z tym orzeczono

jak na wstępie (art. 39815 § 1 k.p.c.).

jw