III CSK 293/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 293/09

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. O. i J. I.

przy uczestnictwie J. P., S. C., W. M., T. P. i H. K.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika J. P.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 21 maja 2009 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od uczestnika J. P. na rzecz wnioskodawczyni

J. I. kwotę 346,40 (trzysta czterdzieści sześć złotych i 40/100) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że

spadek po K. P. zmarłej 8 stycznia 1996 r. w C. i tam ostatnio zamieszkałej na

podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 17 września 1994 r. nabył w całości syn J.

P. Jak ustalił Sąd Rejonowy spadkodawczyni zmarła, jako wdowa. Pozostawiła troje

dzieci z małżeństwa tj. J. I., S. C. i J. P. Syn J. P. zmarł przed nią pozostawiają żonę Z. i

troje dzieci. S. C. i J. P. zrzekli się dziedziczenia po matce w związku z uzyskanymi od

niej przysporzeniami majątkowymi. Pięć lat przed śmiercią, kiedy spadkodawczyni

podupadła na zdrowiu opiekę nad nią sprawowali głównie J. I. i J. P. 17 września 1994 r.

sporządziła własnoręcznie dokument następującej treści; „Ja niżej podpisana K. P. ur. 1

X 1938 r. oświadczam, że mój syn J. P. ur. 6 VI 1938 r. w C. jest moim opiekunem i

spadkobiercą” po czym złożyła podpis pod tym dokumentem. W ocenie Sądu

Rejonowego w tym dokumencie spadkodawczyni wyraża wolę testowania albowiem

używa klarownego zwrotu nazywając syna spadkobiercą i nie wskazując innych

spadkobierców. Słowo „oświadczam” ma uroczysty charakter i przekonująco wskazuje,

że wolą K. P. było rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci.

Na skutek apelacji wnioskodawców Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia

21 maja 2009 r. zmienił zaskarżone postanowienie Sąd Rejonowego i stwierdził, że

spadek po K. P. nabyli na podstawie ustawy wprost syn J. P. i córka J. I. z domu P. po

1/2/ części.

Zdaniem Sądu Okręgowego z treści testamentu musi wynikać jednoznacznie

wola testowania (animus testandi) a jej brak powoduje, że oświadczenie woli nie może

być uznane za testament. Ważna jest wola testowania a nie wyłącza jej brak użycia

określenia testament lub wskazania, że oświadczenie jest rozporządzeniem na wypadek

śmierci. Analizując treść pisemnego oświadczenia spadkodawczyni Sąd Okręgowy

przyjął, że w żadnym wypadku nie można z niego wywodzić woli rozporządzenia na

wypadek śmierci. Jest to w ocenie sądu raczej oświadczenie wiedzy, potwierdzające

określony stan tj., że syn jest jej opiekunem i spadkobiercą (w rozumieniu przyszłym

spadkobiercą) a fakt spadkobrania wynika jedynie z tego, że jest jej synem. Za takim

rozumieniem oświadczenia przemawiają zdaniem sądu także inne okoliczności. Sama

spadkodawczyni przed śmiercią często mówiła, że spadek ma przypaść zarówno dla

syna J. jak i dla córki J. Wiązało się to z wcześniejszym zrzeczeniem się dziedziczenia

przez pozostałe dzieci spadkodawczyni. Treść pisma raczej odpowiada treści

pełnomocnictwa, na co wskazuje użycie czasu teraźniejszego, które było potrzebne do

celów wówczas teraźniejszych a nie na wypadek śmierci. Spadkodawczyni nie można

zarzucić małej świadomości prawnej, o czym świadczy zawarcie umowy zrzeczenia się

dziedziczenia w formie aktu notarialnego, która miała uregulować kwestie dziedziczenia

przez pozostałą dwójkę dzieci. Znane jej było słowo testament albowiem przechowała

tak nazwane rozporządzenie swojego męża na wypadek śmierci.

W podsumowaniu tych rozważań Sąd Okręgowy stwierdził, że ani użyte w

przedmiotowym piśmie sformułowania, ani też okoliczności sporządzenia tego pisma nie

wskazują, iż zawiera ono oświadczenie woli rozporządzenia majątkiem na wypadek

śmierci. Już tylko z tego względu Sąd Okręgowy uwzględnił apelacje wnioskodawców

uznając za bezprzedmiotowe odnoszenie się do innych zawartych w nich zarzutów,

dotyczących między innymi autentyczności pisma spadkodawczyni.

Podstawę skargi kasacyjnej, jaką wniósł uczestnik J. P. stanowiło naruszenie

przez sąd drugiej instancji prawa materialnego a mianowicie art. 941 i 949 § 1 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że oświadczenie spadkodawcy

zawierające stwierdzenie, że oznaczona osoba jest jej opiekunem i spadkobiercą nie

może być uznane za testament i na gruncie niniejszej sprawy nie stanowi testamentu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ponieważ podstawą skargi kasacyjnej są wyłącznie zarzuty dotyczące

naruszenia prawa materialnego, przy ocenie ich słuszności Sąd Najwyższy jest

związany

ustaleniami

faktycznymi

stanowiącymi

podstawę

zaskarżonego

postanowienia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Testament, jako jednostronna czynność prawna mortis causa, podlega w

pewnym zakresie rygorom dalej idącym niż czynności inter vivos. W szczególności

wymaga się, aby spadkodawca działał cum animo testandi. Jak wskazał Sąd

Najwyższy w wymienionym przez Sąd Okręgowy postanowieniu z dnia z dnia 22

grudnia 1997 r., II CKN 542/97, OSNC 1998/7-8/118), wola testowania (animus

testandi) to kwestia woli i świadomości dokonywania czynności prawnej na wypadek

śmierci, a nie użycia w testamencie określonych wyrażeń, np. „testament”, „ostatnia

wola”, itp., aczkolwiek wyrażeniami tymi najczęściej posługują się testatorzy. Testator

musi obejmować swoją świadomością fakt regulowania losów majątku na czas po

swojej śmierci. O woli testowania jak też i o jej braku, może świadczyć zarówno sama

treść oświadczenia woli i użyte do jej wyrażenia sformułowania, jak również

okoliczności

towarzyszące

złożeniu

tego

oświadczenia.

W

przypadku

zakwestionowania woli testowania, na ustalenie, czy spadkodawca miał animus

testandi

może

mieć

wpływ

zachowanie

się

spadkodawcy

po

sporządzeniu

własnoręcznego oświadczenia, które ma być uznane za testament. Nie bez znaczenia

jest również ocena stosunków osobistych spadkodawczyni z jego spadkobiercami jak

również to, że chodzi o osobę spadkodawczynię, która dotychczas we właściwy sposób

i we właściwej formie dokonała czynności prawnej obejmującej zrzeczenie się

dziedziczenia po niej.

Wszystkie te okoliczności ustalił Sąd Okręgowy i wyciągnął na ich podstawie

prawidłowe wnioski.

Poza stwierdzeniem, że J. P. jest spadkobiercą K. P., oświadczenie z dnia 17

września 1994 r. nie zawiera żadnych elementów, które wskazywałyby na wolę

rozporządzenia na wypadek śmierci. Jeśli zaś chodzi o to stwierdzenie, słusznie Sąd

Okręgowy zwrócił uwagę na użycie czasu teraźniejszego oraz jednoczesne nazwanie

uczestnika opiekunem spadkodawczyni, co było zresztą zgodne ze stanem faktycznym.

Okoliczności te mogą wskazywać jedynie na użycie oświadczenia do załatwienia

bieżących spraw, wymagających w dacie jego złożenia reprezentowania interesów

spadkodawczyni. Ocenę tę potwierdza cały szereg okoliczności przedstawionych w

pisemnych

motywach

zaskarżonego

postanowienia,

które

zaszły

po

dacie

sporządzenia dokumentu z dnia 17 września 1997 r. Obejmują one między innymi

wielokrotne stwierdzenia spadkodawczyni, że spadek ma przypaść córce J. i synowi

J.owi,

czemu

podporządkowana

była

wcześniejsza

umowa

zrzeczenia

się

dziedziczenia przez pozostałe jej dzieci.

W

tym

stanie

faktycznym

sprawy,

budzące

uzasadnione

wątpliwości

sformułowanie treści oświadczenia na tle innych okoliczności sprawy nie pozwalało na

przyjęcie, że spadkodawczyni przez to oświadczenie miała rzeczywiście zamiar

rozporządzenia na wypadek śmierci. Nie nastąpiło zatem również naruszenie przepisów

prawa materialnego wymienionych w skardze kasacyjnej.

Z tego względu Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną uczestnika rozstrzygając o kosztach postępowania stosownie do treści art.

520 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2i 39821 k.p.c.