III CSK 293/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 293/07

POSTANOWIENIE

Dnia 13 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P.(...) S.A. w K.

przeciwko R. E., M. G., A. S., A. B., Skarbowi Państwa Republiki T. reprezentowanemu

przez: Urząd Premiera Republiki T. w A., Ministerstwo Energetyki i Zasobów

Naturalnych w A. oraz Ministerstwo Stanu Republiki T. w A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 13 marca 2006 r., sygn. akt I ACz (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

P.(...) S.A. w K. w pozwie skierowanym przeciwko wymienionym z imienia i

nazwiska: Premierowi, Wicepremierowi, Ministrowi Energetyki i Ministrowi Stanu

Republiki T. oraz Skarbowi Państwa Republiki T. reprezentowanemu przez Urząd

Premiera Republiki T. w A., Ministerstwo Energetyki i Zasobów Naturalnych w A. i

Ministerstwo Stanu Republiki T. w A. wnosiła o zasądzenie od pozwanych kwoty

10 769 626 671,04 zł. z ustawowymi odsetkami tytułem odszkodowania wskazując, że

jako akcjonariusz T. Spółki Akcyjnej C.(...), poniosła szkodę w wyniku czynu

niedozwolonego popełnionego przez pozwanych, odpowiadających, jako władza

administracyjna i zwierzchnicy osób, które wyrządziły szkodę, za to, że na podstawie

wydanego w dniu 11 czerwca 2003 r. rozporządzenia Ministra Energetyki Republiki T.

władze administracyjne tej Republiki dokonały zajęcia całego mienia Spółki C.(...), co

stanowiło

bezprawne

naruszenie

prawa

własności

na

podstawie

przepisów

rozporządzenia a nie ustawy oraz jednostronnie i bez powodu zerwały umowę o

współpracy w dziedzinie energetyki, zawartą przez Rząd T. ze Spółką C.(...), co

spowodowało szkodę strony powodowej dochodzoną na podstawie art. 415 k.c. w zw. z

art. 490 k.s.h. Wskazała też na możliwość dochodzenia tego roszczenia w oparciu o art.

471 k.c. stwierdzając, że doszło także do niewykonania przez pozwanych umowy

cywilnoprawnej. Jako podstawę jurysdykcji krajowej sądu polskiego powołała art. 1103

pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 454 § 1 k.c. wskazując, że zobowiązanie strony pozwanej ma

być wykonane w Polsce, w siedzibie strony powodowej.

Postanowieniem z dnia 24 marca 2005 r. Sąd Okręgowy w K. odrzucił pozew na

podstawie art. 1099 k.p.c., a zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 marca 2006 r. Sąd

Apelacyjny oddalił zażalenie strony powodowej na to postanowienie.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że sąd jest związany wyłącznie podstawą faktyczną

wskazaną przez powoda, a nie powoływaną przez niego podstawą prawną. Skoro z

faktów

przytoczonych

w

pozwie

wynika,

że

podstawę

faktyczną

roszczenia

odszkodowawczego stanowi zarzucane stronie pozwanej bezprawne pozbawienie

majątku Spółki C.(...) i zerwanie umowy, to niezależnie od sugestii powoda dotyczącej

odpowiedzialności strony pozwanej także na podstawie art. 471 k.c., należy przyjąć, że

roszczenie odszkodowawcze jest wywodzone z czynu niedozwolonego i tylko taka jest

jego podstawa. Z uwagi na to, że zarzucany delikt popełniono na terenie T., nie można,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, uznać jurysdykcji sądu polskiego na podstawie art. 1103

pkt 3 k.p.c., gdyż zobowiązanie nie powstało w Polsce. Przyjęcie jurysdykcji krajowej

niesie za sobą konieczność określenia sądu właściwego miejscowo w oparciu o

regulacje art. 27, art. 28, art. 35 i art. 31 k.p.c., z których wynika, że powództwo z czynu

niedozwolonego można wytoczyć przed sąd, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie

wywołujące szkodę albo według przepisów o właściwości ogólnej, co oznacza miejsce

zamieszkania pozwanej osoby fizycznej lub siedzibę pozwanej osoby prawnej. Skoro

delikt został popełniony w T. i tam też mieszkają pozwane osoby fizyczne oraz ma

siedzibę pozwana osoba prawna, nie ma podstaw do ustalenia właściwości miejscowej

sądu polskiego, co zdaniem Sądu Apelacyjnego oznacza, że w sprawie zachodzi

pierwotny brak jurysdykcji krajowej.

W skardze kasacyjnej opartej na zarzucie naruszenia art. 1103 pkt 3, art. 1099

oraz art. 45 k.p.c., strona powodowa podniosła, że dochodzone przez nią roszczenie

odszkodowawcze z czynu niedozwolonego względnie z niewykonania umowy, ma być

wykonane w Polsce, w rozumieniu art. 1103 pkt 3 k.p.c., co wynika z zasad art. 454 k.c.,

wobec czego nie zachodzi brak jurysdykcji krajowej, a kodeksowi postępowania

cywilnego nie jest znane pojęcie „pierwotnego braku jurysdykcji krajowej” wynikającego

z niemożności ustalenia właściwego miejscowo sądu polskiego. Wnosiła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia Sądu pierwszej

instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Prokurator Generalny przyłączył się do wniosków skargi kasacyjnej i podzielił jej

zarzuty, za wyjątkiem zarzutu naruszenia art. 45 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla rozstrzygnięcia kwestii jurysdykcji krajowej w rozpoznawanej sprawie

znaczenie

pierwszorzędne

ma

określenie

podstawy

roszczenia

będącego

jej

przedmiotem. W tym zakresie, zgodnie z zasadą da mihi factum, dabo tibi ius, powód

zobowiązany jest do dokładnego określenia żądania i wskazania uzasadniających je

okoliczności faktycznych (art. 187 § 1 k.p.c.), natomiast określenie podstawy prawnej

należy do sądu, który nie jest związany wskazanymi przez powoda przepisami prawa

materialnego (porównaj między innymi wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca

1997 r. I CKN 130/97, nie publ. oraz z dnia 23 lutego 1999 r. I CKN 282/98, OSNC z

1999 r., nr 9, poz. 152).

W rozpoznawanej sprawie rację ma Sąd Apelacyjny, że ze wskazanych

w uzasadnieniu pozwu faktów będących podstawą roszczenia odszkodowawczego

jednoznacznie wynika, iż powód dochodzi odszkodowania na podstawie czynu

niedozwolonego, a nie na podstawie alternatywnie wskazanego niewykonania

zobowiązania umownego i powołanego w pozwie, obok art. 415 k.c., także art. 471 k.c.

Jeżeli bowiem podstawą roszczenia odszkodowawczego miałoby być niewykonanie

przez pozwanych umowy łączącej strony, niezbędne byłoby przedstawienie przez

powoda okoliczności faktycznych wskazujących, że strony łączyła określona umowa,

przedstawienie tej umowy i wskazanie na czym polegało jej niewykonanie przez stronę

pozwaną. Powód nie wskazał żadnej umowy łączącej go z pozwanymi, a oczywiście

umową taką nie jest powołana w pozwie umowa zawarta przez pozwanych z Spółką

C.(...), regulująca zasady współpracy w dziedzinie energetyki, której zerwanie przez

pozwanych strona powodowa przywołała jako jedną z okoliczności uzasadniających

twierdzenie o popełnieniu czynu niedozwolonego. Drugą okolicznością faktyczną

wskazaną w pozwie jako uzasadnienie zarzutu popełnienia przez pozwanych takiego

czynu jest bezprawne, zdaniem powoda, zajęcie przez władze administracyjne mienia

Spółki C.(...), bez koniecznej, ustawowej podstawy prawnej, jedynie na podstawie

wydanego w tym celu rozporządzenia.

Te

okoliczności

Apelacyjnego,

że

faktyczne

jedyną

pozwalają

podstawą

na

podzielenie

faktyczną

stanowiska

dochodzonego

Sądu

roszczenia

odszkodowawczego jest zarzut popełnienia przez pozwanych czynu niedozwolonego i to

takiego, który popełnić może tylko władza publiczna, korzystająca z władczych

atrybutów państwa, co, jak zostanie przedstawione niżej, ma decydujące znaczenie dla

oceny jurysdykcji sądu polskiego.

Odnosząc się natomiast w tym miejscu do zarzutów skargi kasacyjnej trzeba

przyznać rację skarżącemu, że polskie prawo nie zna użytego przez Sąd Apelacyjny

pojęcia „pierwotnego braku jurysdykcji krajowej”, wywodzonego z niemożności

określenia, na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego, właściwości

miejscowej sądu polskiego.

Z uwagi na to, że Polski i T. nie łączy umowa międzynarodowa dotycząca

jurysdykcji, zastosowanie znajdują przepisy kodeksu postępowania cywilnego z zakresu

międzynarodowego postępowania cywilnego. Jako podstawę jurysdykcji sądu polskiego

strona powodowa wskazała art. 1103 pkt 3 k.p.c. powołując się na to, że dochodzone

zobowiązanie z czynu niedozwolonego ma być wykonane w Polsce, zgodnie z art. 454

k.c. Pominęła jednak, podobnie jak Sądy obu instancji, że, jak wskazał Sąd Najwyższy w

postanowieniach z dnia 5 stycznia 2001 r. I CKN 1180/00 (OSNC z 2001 r., nr 7-8, poz.

12) i z dnia 19 czerwca 2007 r. III CSK 444/06 (nie publ.), w wypadku, gdy cudzoziemiec

pozwany przed sąd polski o wykonanie zobowiązania nie wynikającego z czynności

prawnej nie przebywa w Polsce, ani nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, sąd polski,

badając jurysdykcję krajową wynikającą z art. 1103 pkt 3 k.p.c., musi ustalić, w oparciu o

jakie prawo należy oceniać przesłankę tego przepisu w postaci wymogu, że

zobowiązanie ma być wykonane w Polsce. W braku umowy międzynarodowej, oceny tej

kwestii należy dokonać na podstawie ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. – Prawo

prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290 ze zm. - dalej: „ppm”.). Zgodnie z art.

31 § 1 ppm, zobowiązanie nie wynikające z czynności prawnej podlega prawu państwa,

w którym nastąpiło zdarzenie będące źródłem zobowiązania. Skoro zatem czyn

niedozwolony będący podstawą odszkodowawczego roszczenia strony powodowej

popełniony został na terenie T., prawem właściwym do określenia miejsca wykonania

zobowiązania, w rozumieniu art. 1103 pkt 3 k.p.c., jest prawo t., a nie art. 454 k.c. W

takiej sytuacji konieczne byłoby sprawdzenie, czy w prawie t. nie ma norm kolizyjnych

odsyłających do innego prawa obcego. Jeżeli nie, ustalenie miejsca wykonania

zobowiązania, decydującego zgodnie z art. 1103 pkt 3 k.p.c., o jurysdykcji sądu

polskiego lub jej braku, powinno nastąpić w oparciu o normy prawa t. regulujące miejsce

wykonania zobowiązania z czynu niedozwolonego popełnionego na terytorium T.

Ponieważ Sąd Apelacyjny powyższych okoliczności nie wziął pod uwagę ani nie

ustalił, kasacyjny zarzut naruszenia art. 1103 pkt 3 k.p.c. jest uzasadniony, choć z

innych przyczyn, niż wskazał skarżący.

Zarzut ten jednak nie może być uznany za skuteczny, bowiem w sprawie brak

jurysdykcji krajowej z innych przyczyn, co zgodnie z art. 1099 k.p.c. należy wziąć pod

uwagę z urzędu w każdym stanie sprawy.

Sądy obu instancji przeoczyły, że stroną pozwaną jest państwo obce: Republika

T. reprezentowana przez Skarb Państwa Republiki T. oraz najwyższe organy

państwowe Republiki T.: Premier, Wicepremier, Minister Energetyki i Minister Stanu, a

podstawą

roszczenia

jest

zarzut

popełnienia

czynu

niedozwolonego

opartego

niewątpliwie na działaniach władczych państwa: wydanie rozporządzenia i na jego

podstawie zajęcie mienia Spółki C.(...) oraz zerwanie umowy łączącej Skarb Państwa

Republiki T. z tą Spółką.

Kwestia immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego i jego najwyższych

organów nie jest uregulowana w prawie polskim ani w konwencji wiedeńskiej

o stosunkach dyplomatycznych z dnia 18 kwietnia 1961 r. (Dz. U. z 1965 r. Nr 37 poz.

232, dalej: „konwencja wiedeńska”), którą Polska ratyfikowała. Polska nie przystąpiła

natomiast do europejskiej konwencji o immunitecie państwa sporządzonej w Brukseli w

dniu 16 maja 1972 r. (dalej: „konwencja europejska o immunitecie państwa”), w której

znajduje

odbicie

wskazywane

obecnie

w literaturze

i

orzecznictwie

sądowym

rozróżnienie władczej działalności państwa, to jest takiej, którą może podejmować tylko

państwo jako władza publiczna oraz działalności w zwykłym obrocie cywilnym i

gospodarczym, jaką mogłaby podjąć także osoba prywatna. Konwencja tylko w zakresie

tej pierwszej działalności przyznaje państwu immunitet jurysdykcyjny.

Mimo braku stosownej regulacji normatywnej w prawie polskim, Sąd Najwyższy

już w okresie międzywojennym jednoznacznie wykluczył, jako sprzeczną z zasadą

suwerenności państwa, możliwość rozpoznawania przez sądy polskie spraw przeciwko

obcemu państwu, o ile wyraźny przepis prawa międzynarodowego nie stanowi inaczej,

jak na przykład w sprawach dotyczących nieruchomości położonych na terytorium Polski

(wyrok z dnia 2 marca 1926 r. R 133/26 OSP z 1926 r. t. V, poz. 418). W wyroku z dnia

10 lutego 1928 r. I C 1680/27 (Zb. Orz. SN z 1928 r., poz. 28) stwierdził, że immunitet

jurysdykcyjny państwa nie może być wywodzony z przepisów stanowiących podstawę

immunitetu dyplomatycznego, ponieważ jest zupełnie inną instytucją, opartą na

zwyczaju międzynarodowym wywodzonym z zasady suwerenności państw. W

orzeczeniu z dnia 31 sierpnia 1937 r. (C II 413/37, OSP z 1938 r. t. XVII, poz. 306)

przyjął

immunitet

jurysdykcyjny

państwa

obcego

pozwanego

w

sprawie

o

odszkodowanie za szkodę wyrządzoną nałożeniem i egzekucją podatków stwierdzając,

że objęte jest to działaniem w zakresie władzy suwerennej obcego państwa i na

podstawie zwyczaju międzynarodowego nie podlega jurysdykcji innego państwa.

W orzeczeniach wydanych już w oparciu o przepisy obecnie obowiązującego

kodeksu postępowania cywilnego, Sąd Najwyższy jednolicie przyjmował istnienie

immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego i jego najwyższych organów. Różnice

występowały jedynie co do zakresu tego immunitetu i jego podstawy. I tak na przykład w

uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 września 1990 r. III PZP 9/90 (OSNCP z

1991 r., nr 2-3, poz. 17) Sąd Najwyższy przyjął pełny immunitet jurysdykcyjny państwa

obcego

wywodzony

z

zasady

suwerenności

państw

jako

podmiotów

prawa

międzynarodowego, natomiast w postanowieniu z dnia 11 stycznia 2000 r. I PKN 562/99

(OSNAPiUS z 2000 r., nr 19, poz. 723) stwierdził, że immunitet jurysdykcyjny państwa

obcego nie obejmuje skierowanego przeciwko ambasadzie takiego państwa roszczenia

pracownika o przywrócenie do pracy. Wskazał przy tym, że czym innym jest immunitet

jurysdykcyjny przedstawiciela dyplomatycznego, o którym stanowi art. 1111 § 1 pkt 1

k.p.c., a czym innym immunitet jurysdykcyjny państwa obcego i jego organów. Także w

wyroku z dnia 13 listopada 2003 r. ICK 380/02 (nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął

ograniczony immunitet jurysdykcyjny państwa obcego stwierdzając, że nie przysługuje

on, gdy państwo działa jako podmiot prawa prywatnego, cywilnego zawierając umowę

zamiany nieruchomości, bowiem z samej istoty sprawy, w której chodzi o przesądzenie

stanu prawnego nieruchomości wynika, że zapadły w niej wyrok nie może w żaden

sposób naruszać suwerenności obcego państwa.

W doktrynie i orzecznictwie nie ma jednolitości poglądów, co do tego, jaka jest

podstawa normatywna immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego i jego organów na

gruncie prawa polskiego. Przeważa stanowisko, że nie jest nią art. 1111 § 1 k.p.c.,

bowiem jako dotyczący tylko „cudzoziemców”, stanowi podstawę prawną jedynie

immunitetu jurysdykcyjnego personelu dyplomatycznego i dlatego również w punkcie

trzecim nie może być stosowany do państwa obcego, które nie jest „cudzoziemcem”.

Także art. 31 wskazanej wyżej konwencji wiedeńskiej dotyczy tylko immunitetu

przedstawiciela dyplomatycznego i, podobnie jak reszta jej przepisów, nie obejmuje

immunitetu państwa obcego.

Podstawy immunitetu jurysdykcyjnego upatruje się w samej istocie suwerenności

i równości wszystkich państw, stwierdzając, że zasady te nie pozwalają na podległość

państwa prawu i jurysdykcji innego państwa. Jednakże nie można pominąć, że

powszechnie obecnie przyjęta zasada ograniczonego immunitetu jurysdykcyjnego

państwa obcego sprawia, iż nie obejmuje on działań państwa w zwykłym obrocie

cywilnym i gospodarczym, co świadczy o tym, że w istocie nie sama zasada równości i

suwerenności państw jest źródłem immunitetu państwa obcego, lecz pewne zasady

wypracowane i modyfikowane przez przepisy i zwyczaje międzynarodowe.

Skoro jednak Polska nie podpisała konwencji europejskiej o immunitecie

państwa, a art. 87 Konstytucji RP stanowiący o źródłach prawa, nie wymienia, jako

źródła prawa w Polsce, prawa międzynarodowego, a jedynie ratyfikowane umowy

międzynarodowe i rozporządzenia, nie jest jasne, czy w Polsce źródłem prawa są

powszechnie

przyjęte

zwyczaje

międzynarodowe,

stanowiące

część

prawa

międzynarodowego. Na gruncie art. 9 Konstytucji RP stanowiącego, że Polska

przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego, można jednak uznać, że źródłem

immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego i jego organów w sprawach dotyczących

działalności władczej państwa, jest powszechnie stosowany zwyczaj międzynarodowy.

Przyjmuje się bowiem powszechnie i stosuje w praktyce immunitet państwa w takich

sprawach, a europejska konwencja o immunitecie państwa jest potwierdzeniem istnienia

tego zwyczaju międzynarodowego. Jeszcze przed jej podpisaniem, obowiązywała i

nadal obowiązuje konwencja wiedeńska o immunitecie dyplomatycznym, która w

preambule potwierdza, że normy międzynarodowego prawa zwyczajowego powinny

nadal

obowiązywać

w

sprawach,

które

nie

zostały

wyraźnie

uregulowane

postanowieniami konwencji wiedeńskiej. W literaturze prezentowane jest stanowisko,

które można podzielić, że ratyfikowanie przez Polskę tej konwencji może stanowić

podstawę do uznania za źródło prawa w Polsce, tego zwyczaju międzynarodowego, o

którym mowa w preambule konwencji. Skoro zatem Polska ratyfikowała konwencję

wiedeńską, odsyłającą do zwyczaju międzynarodowego między innymi w nie

uregulowanej w niej sprawie immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego i jego

organów, można przyjąć, że źródłem tego immunitetu w sprawach działalności władczej

państwa, jest powszechnie przyjęty zwyczaj międzynarodowy, na który powołuje się

ratyfikowana przez Polskę umowa międzynarodowa (art. 87 ust. 1 w związku z art. 9

Konstytucji RP).

Z tych wszystkich względów trzeba stwierdzić brak jurysdykcji krajowej

w rozpoznawanej sprawie, w której obce państwo i jego najwyższe organy zostały

pozwane

o

odszkodowanie

za

szkodę

wyrządzoną

zarzucanym

czynem

niedozwolonym, związanym z działalnością władczą państwa, objętą immunitetem

jurysdykcyjnym państwa obcego. Dlatego w konsekwencji zaskarżone postanowienie

odpowiada prawu, mimo błędnego uzasadnienie, a kasacyjny zarzut naruszenia art.

1099 k.p.c. trzeba uznać za bezzasadny. Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną.