III CSK 291/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 291/10

POSTANOWIENIE

Dnia 3 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku A. C.

przy uczestnictwie A. Ż.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po A. Ż.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 13 maja 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

A. C. w dniu 19 czerwca 2007 r. wniosła o zmianę postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia 31.01.1989 r. stwierdzającego nabycie spadku po A. Ż. na

podstawie ustawy poprzez stwierdzenie, że spadek w całości nabyła na podstawie

testamentu. Podniosła, że testament znalazła przypadkowo w grudniu 2006 r.

A. Ż. wniósł o oddalenie wniosku zarzucając, że wnioskodawczyni uchybiła

rocznemu terminowi do złożenia wniosku, a nadto zarzucił, iż nie jest dopuszczalna

zmiana postanowienia, albowiem po A. Ż. zostały wydane dwa postanowienia o

stwierdzeniu nabycia spadku .

Postanowieniem z dnia 21 maja 2008 r. Sąd Rejonowy wniosek oddalił.

Sąd ten ustalił, że nabycie spadku po A. Ż. zostało stwierdzone na

podstawie ustawy na rzecz tych samych spadkobierców i w jednakowych udziałach

postanowieniami z dnia 7.11.1988 r. i 31.01.1989 r. Oba postanowienia są

prawomocne. Spadkodawca pozostawił testament notarialny z dnia 19.06.1974 r.,

powołując w nim do całego spadku A. C. Wnioskodawczyni składając kolejny

wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po ojcu w dniu 10.01.2007 r. podała w nim,

że testament znalazła w początkach marca 2006 r.

Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że wnioskodawczyni uchybiła

rocznemu terminowi do złożenia wniosku o zmianę stwierdzenia nabycia spadku

określonemu w art. 679 k.p.c. Ponadto stwierdził, że wobec istnienia dwóch

postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po A. Ż., tryb przewidziany art. 679

k.p.c. nie jest właściwy, bowiem w takiej sytuacji stanowi to podstawę wznowienia

postępowania.

W apelacji wnioskodawczyni zarzuciła błędne ustalenie daty dowiedzenia się

jej o testamencie i w konsekwencji błędne przyjęcie, że wnioskodawczyni uchybiła

rocznemu terminowi. Podniosła też, że tryb określony w art. 679 k.p.c. jest właściwy

w sprawie, albowiem zdaniem skarżącej wznowienie postępowania byłoby

uzasadnione, gdyby istniały odmiennej treści postanowienia spadkowe.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 30 października 2008 r., apelację

wnioskodawczyni oddalił. Ocenił, że sąd pierwszej instancji prawidłowo stwierdził,

iż właściwym postępowaniem w sprawie nie jest tryb przewidziany w art. 679 k.p.c.

Na

skutek

skargi

kasacyjnej

wnioskodawczyni

Sąd

Najwyższy

postanowieniem z dnia 4 grudnia 2009 r. uchylił zaskarżone postanowienie

i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wskazał, że w sprawie nie budzi

wątpliwości, że oba postanowienia stwierdzające nabycie spadku po A. Ż.

uprawomocniły się wiele lat wcześniej, wobec czego wznowienie postępowania na

podstawie określonej w art. 403 § 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., tj. późniejszego

wykrycia prawomocnego orzeczenia dotyczącego tego samego stosunku prawnego

nie jest już możliwe (art. 408 k.p.c.). Między innymi podniósł, że doprowadzenie do

stanu, w którym w obrocie pozostaje tylko jedno orzeczenie stwierdzające nabycie

spadku, po jednym spadkodawcy w drodze wznowienia postępowania jest

pożądane, niemniej jeżeli nie jest to możliwe – nie pozbawia to uprawnionych

prawa żądania zmiany równoległe istniejących postanowień przez określenie

innego porządku dziedziczenia niż w nich ujęty. Przy tym – ponieważ postępowanie

przewidziane w art. 679 k.p.c. toczy się według reguł odnoszących się do

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, które nakładają na sąd obowiązek

dokonywania istotnych ustaleń faktycznych z urzędu (art. 670 k.p.c.) i nie wiąże go

zgłoszone żądanie (art. 677 § 1 k.p.c.), przyjąć należy, że przewidziana w art. 679 §

3 k.p.c. powinność zmiany orzeczenia występuje w wypadku pozytywnego wyniku

przeprowadzonego dowodu, iż spadek w całości lub w części nabyła inna osoba

niż wskazana w prawomocnym postanowieniu i dotyczy to (wymaga wprowadzenia

tej zmiany) do wszystkich znanych sądowi postanowień. Wprawdzie w ten sposób

nie dojdzie do wyeliminowania nieprawidłowości, za jaką należy uznać wielość

postanowień stwierdzających nabycie spadku, ale usunięta zostanie przynajmniej

najbardziej niepożądana dla porządku prawnego ewentualność istnienia równolegle

orzeczeń regulujących spadkobranie w rozbieżny sposób. W praktyce orzeczenie

zmieniające w jednakowy sposób dwa lub więcej postanowień stanie się

technicznie jednym rozstrzygnięciem, którym legitymować się będzie spadkobierca.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

13 maja 2010 r., II Ca 370/10 zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego

w ten sposób, iż nadał mu następujące brzmienie: „zmienić orzeczenie w

przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po A. Ż. zawarte w punkcie II

postanowienia Sądu Rejonowego w K. z 7 listopada 1988 r., sygn. akt I Ns

1007/88/K oraz w postanowieniu Sądu Rejonowego z dnia 31 stycznia 1989 r.

sygn. akt I Ns 20/89/P w ten sposób, że spadek po A. Ż. zmarłym dnia 24 kwietnia

1975 r. w K. i tu ostatnio stale zamieszkałym nabyła wprost i w całości na

podstawie testamentu notarialnego z dnia 19 czerwca 1974 r. sporządzonym przed

notariuszem Z. W. A II nr […]– A. C. z domu Ż. córka A. i M.”.

Sąd drugiej instancji wskazał, że stosownie do dyspozycji art. 679 § 1 k.p.c.,

który znajduje zastosowanie w sprawie, dowód, że osoba, która uzyskała

stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest

inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie

lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Ustawodawca, szeroko określając krąg

osób mogących wszcząć postępowanie na podstawie tego przepisu, jednocześnie

ograniczył możliwość wystąpienia z takim wnioskiem przez osobę, będącą

uczestnikiem postępowania, w którym zapadło kwestionowane orzeczenie.

Może ona skutecznie wystąpić jeżeli oparła żądanie na podstawie, której nie mogła

poprzednio powołać oraz złożyła wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku przed upływem roku od dnia, w którym uzyskała możność

wskazania

podstawy

uzasadniającej

dokonanie

zmiany

postanowienia.

Roczny termin, o którym mowa w tym przepisie, rozpoczyna bieg od dnia, w którym

wskazana osoba uzyskała możliwość przytoczenia podstawy uzasadniającej

dokonanie zmiany postanowienia.

Sąd Okręgowy podniósł, że A. C. była uczestnikiem zarówno postępowania

toczącego się pod sygnaturą akt I Ns 20/89/P zakończonego wydaniem

postanowienia z dnia 31 stycznia 1989 r., jak też postępowania, sygn. akt I Ns

1007/88/K, które z kolei zakończyło się postanowieniem wydanym w dniu

7 listopada 1988 r. Uznał, że złożenie przez A. C. wniosku o zmianę postanowienia

spadkowego, mogło nastąpić wyłącznie na podstawie, której nie mogła ona

powołać w prawomocnie zakończonych tych postępowaniach. Zarazem wniosek

taki winien był zostać złożony w terminie jednego roku, liczonego od dnia w którym

wnioskodawczyni

uzyskała

możność

wskazania

podstawy

uzasadniającej

dokonanie zmiany postanowienia.

Według oceny Sądu drugiej instancji spełnione zostały obie określone w art.

679 § 1 k.p.c. przesłanki, co uzasadniało merytoryczne rozpoznanie wniosku

i w efekcie uwzględnienie jego żądania.

Ustalił

bowiem,

porządkowania

że

wnioskodawczyni

dokumentów po

rodzicach,

w

grudniu

odnalazła

2006

r.

podczas

testament

notarialny

sporządzony przez jej ojca A. Ż. w 1974 roku. Odnosząc się do dokonanej przez

Sąd pierwszej instancji oceny dowodów, Sąd Okręgowy wskazał, że Sąd Rejonowy

dopuścił dowód z przesłuchania stron na okoliczność ustalenia daty i okoliczności

związanych z powzięciem przez wnioskodawczynię wiadomości o istnieniu

testamentu spadkodawcy, którego istnienia nie byli wcześniej świadomi uczestnicy

prawomocnie zakończonych postępowań o stwierdzenie nabycia spadku po A. Ż.

Podkreślił, że Sąd pierwszej instancji nie dał wiary zeznaniom wnioskodawczyni,

uznając, że są nielogiczne i sprzeczne z materiałem dowodowym, a to w związku z

treścią ponownego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po A. Ż., złożonego

przez wnioskodawczynię w dniu 10 stycznia 2007 r. Według jednak oceny Sądu

Okręgowego dokonana ocena zeznań wnioskodawczyni była wadliwa, co trafnie

zarzuciła skarżąca w apelacji, gdyż przy jej dokonaniu Sąd Rejonowy całkowicie

pominął treść jej pisma procesowego złożonego w dniu 16 lutego 2007 r.

Sąd Okręgowy dopuścił nadto dowód z wniosku inicjującego postępowanie

w sprawie I Ns 57/07/P, który dotyczył zmiany postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku po matce wnioskodawczyni M. Ż. Podkreślił, że w treści tego

wniosku wnioskodawczyni wskazała, iż testament notarialny matki znaleziony

został przez nią w trakcie porządkowania dokumentów po rodzicach w początkach

grudnia

2006

r.,

co

dodatkowo

potwierdzało

przedstawioną

przez

wnioskodawczynię wersję zdarzeń. Dokonując na nowo oceny całokształtu

ujawnionego materiału dowodowego, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania,

że zarówno treść powołanych dokumentów, jak też treść zeznań wnioskodawczyni,

muszą prowadzić do ustalenia, iż faktycznie testament notarialny A. Ż. odnaleziony

został w grudniu 2006 r.

Sąd drugiej instancji wskazał, że wnioskodawczyni domagała się zmiany

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z dnia 31 stycznia 1989 r., wydanego

w sprawie I Ns 20/89/P. Swoje żądanie oparła na stwierdzeniu, że spadkodawca

pozostawił testament w formie aktu notarialnego sporządzonego w dniu 19 czerwca

1974 r., którym to testamentem powołał do całości spadku swoją córkę A. C. Tym

samym żądanie wniosku w istocie polegało na stwierdzeniu, że udział

wnioskodawczyni w spadku jest inny niż zostało to prawomocnie stwierdzone,

bowiem zamiast 1/3 części spadku wnioskodawczyni wykazała, iż zgodnie z wolą

spadkodawcy odziedziczyła cały spadek. Ponadto podniósł, że inna jest podstawa

dziedziczenia.

Sąd Okręgowy, odwołując się do wywodu prawnego Sądu Najwyższego

uznał, że przewidziana w art. 679 § 3 k.p.c. powinność zmiany orzeczenia

w wypadku pozytywnego wyniku przeprowadzonego dowodu, że spadek w całości

lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym postanowieniu

o stwierdzeniu nabycia spadku, wymaga wprowadzenia tej zmiany do wszystkich

znanych sądowi postanowień.

W skardze kasacyjnej uczestnik A.Ż., wniósł o uchylenie w całości tego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarga kasacyjna

została oparta o podstawę określoną w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c., w ramach której

skarżący zarzucił nieważność postępowania poprzez obrazę art. 379 pkt 3 k.p.c. i

art. 219 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.; naruszenie art. 235 k.p.c. w zw. z art. 391 §

1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 382 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a także art. 381

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut nieważności postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.) został oparty na tej

podstawie, że w chwili wydania zaskarżonego orzeczenia przed Sądem

Rejonowym, toczyło się już odrębne postępowanie II CZ 1498/10 dotyczące

postanowienia Sądu Rejonowego I Ns 23/2/08/K, którego żądanie i podstawa

faktyczna były tożsame z rozpoznanym w niniejszej sprawie. Nastąpiło to, mimo

braku połączenia obu spraw do łącznego rozpoznania.

Nieważność postępowania nie pozbawia skutków orzeczenia ex lege, lecz

uzasadnia jego zaskarżenie z tej przyczyny. Według art. 379 pkt 3 k.p.c.

nieważność postępowania zachodzi, jeżeli o to samo roszczenie między tymi

samymi stronami toczy się sprawa wcześniej wszczęta albo jeżeli sprawa taka

została już prawomocnie osądzona. O zawisłości sprawy decyduje chwila

ukonstytuowania się postępowania. W postępowaniu nieprocesowym stan sprawy

w toku następuje z chwilą doręczenia wniosku uczestnikom postępowania, a gdy

jedynym uczestnikiem jest wnioskodawca lub gdy postępowanie wszczęto z urzędu

– z chwilą podjęcia przez Sąd pierwszej instancji czynności przygotowawczej

zmierzającej do rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 26 marca 1992 r., I CKN 19/92, P.S. 1994, nr 9, s. 72). W sprawie wniosek

wpłynął dnia 10 czerwca 2007 r. i został doręczony uczestnikowi w dniu 31 marca

2008 r., natomiast skarga o wznowienie postępowania spadkowego zarejestrowana

pod sygn. akt I Ns 2302/08/K (sygn. akt zażaleniowych II Cz 1498/10, obecna sygn.

I Ns 2063/100) wpłynęła w dniu 21 sierpnia 2008 r. Abstrahując od braku

tożsamości żądań, ze względu na późniejsze wniesienie skargi o wznowienie niż

zawiśnięcie sprawy, w której jest rozpoznawana skarga kasacyjna, gdyby

przedmiotowe granice obu spraw były tożsame zarzut zawisłości sprawy mógłby

być uzasadniony w odniesieniu do sprawy o sygn. I Ns 2063/10.

Poza tym, gdy w sprawie zawisłej później zostanie wydane prawomocne

orzeczenie, to jego powaga rzeczy osądzonej eliminuje jej zawisłość i skutkuje już

koniecznością odrzucenia pozwu (wniosku) w sprawie zawisłej wcześniej

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1994 r., III CRN 36/93,

OSNC 1995 nr 1, poz. 20). Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem

zaskarżenia, a zatem zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie jest prawomocne

i korzysta w toku postępowania kasacyjnego z przymiotu powagi rzeczy osądzonej.

Ze wskazanych względów zarzut nieważności postępowania był nieuzasadniony.

Przy tej okazji zauważyć należy, że sąd któremu sprawa została przekazana jest

związany wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy (art. 398 20 k.p.c.)

i Sąd Okręgowy tę wykładnię zastosował także w zakresie wskazanej relacji

pomiędzy postępowaniem unormowanym w art. 679 § 1 k.p.c. a postępowaniem

o wznowienie postępowania.

Według skarżącego mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie art. 235

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. miało polegać

na zaniechaniu przesłuchania wnioskodawczyni i dokonaniu odmiennej oceny tego

dowodu z jej zeznań pomimo, że były one sprzeczne ze składanymi wcześniej

oświadczeniami procesowymi, co skutkowało koniecznością jej bezpośredniego

przesłuchania przed Sądem drugiej instancji.

Tymczasem

zasada

bezpośredniości,

z

której

wynika

obowiązek

prowadzenia postępowania dowodowego przed sądem orzekającym obowiązuje

w takim zakresie, jak to normuje kodeks postępowania cywilnego i jednym

z wyjątków od niej jest art. 382 k.p.c. Przepis ten nie nakłada na sąd odwoławczy

obowiązku prowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego (por. np.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1998 r., III CKN 440/97, nie publ.).

Wyraża on tylko zasadę, że podstawą orzekania przez sąd apelacyjny są wszystkie

dowody przeprowadzone w sprawie. Omawiany zarzut był więc już z tego względu

nietrafny, że z hipotez wskazanych przepisów nie wynikał obowiązek Sądu

Okręgowego przeprowadzenia z urzędu dowodu z ponownego przesłuchania

wnioskodawczyni.

Sporny w judykaturze problem, czy na podstawie dowodów zebranych

w postępowaniu przed sądem rejonowym, sąd okręgowy może dokonać innych

ustaleń faktycznych na skutek przeprowadzenia odmiennej oceny dowodów bez ich

ponowienia lub uzupełnienia został rozstrzygnięty ostatecznie w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7-8,

poz.

124) mającej moc zasady prawnej. Sąd drugiej instancji może zmieniać

ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji

bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne

ustalenia

chyba,

że

szczególne

okoliczności

wymagają

ponowienia

lub

uzupełnienia tego postępowania. Skarżący tymczasem dokonał nieuprawnionego,

bo niewynikającego z tezy tej uchwały wywodu, prowadzącego do wniosku,

że jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach można odstąpić od zasady

ponownego przeprowadzenia przez Sąd drugiej instancji dowodów osobowych.

Sąd drugiej instancji w sposób logiczny i zgodny z doświadczeniem życiowym,

dokonując odmiennego ustalenia co do daty odnalezienia przez wnioskodawczynię

testamentu, omówił na nowo cały zgromadzony materiał dowodowy. W świetle tej

argumentacji należy dojść do wniosku, że brak było szczególnych względów

przemawiających za ponowieniem przesłuchania wnioskodawczyni przed Sądem

drugiej instancji. Pełnomocnik skarżącego nie tylko, że z takim wnioskiem nie

wystąpił, ale cofnął wniosek dowodowy o przeprowadzenie dowodu z zeznań

świadka A. Ż. Sąd Najwyższy jest związany podstawą faktyczną zaskarżonego

orzeczenia, a skargi kasacyjnej nie można opierać na zarzutach dotyczących

ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 398 § 3 k.p.c.).

Skarżący naruszenia art. 381 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 dopatrzył się

w następstwie dopuszczenia przez Sąd drugiej instancji dowodu z pisma z dnia

15 lutego 2010 r., pomimo, że dowód ten został zgłoszony przez wnioskodawczynię

dopiero w apelacji, zaś jego zgłoszenie było możliwe i celowe już przed Sądem

pierwszej instancji. W odniesieniu do tego zarzutu podnieść należy, że akta I Ns

56/07/P zostały dołączone do akt sprawy w początkowej fazie postępowania

pierwszoinstancyjnego, w związku z dołączeniem do nich wypisu aktu notarialnego

zawierającego

przedmiotowy

testament

notarialny

i

dowód

z

wszystkich

dokumentów znajdujących się w tych aktach został przeprowadzony z urzędu,

skoro je ujawnił w celach dowodowych Sąd Rejonowy na rozprawie w dniu 21

marca 2008 r. (por. k. 49). W związku z tym odwołanie się w apelacji przez

wnioskodawczynię do kserokopii pisma z dnia 15 lutego 2007 r. złożonego do

sprawy I Ns 56/07/P było zbędne, gdyż było ono elementem materiału

dowodowego, którym dysponował już Sąd pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji

nie prowadził dowodu z tego dokumentu. W tym stanie rzeczy nie mogło dojść do

naruszenia art. 381 k.p.c., a Sąd Okręgowy skoro poczynił odmienne ustalenia,

miał obowiązek ocenić także pismo wnioskodawczyni z dnia 14 lutego 2007 r.,

czego trafnie dokonał.

Z tych względów skarga kasacyjna uległa oddaleniu (art. 39814 k.p.c.).