III CSK 273/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 273/07

POSTANOWIENIE

Dnia 17 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta

K. przy uczestnictwie nieobecnej S. z W. G. reprezentowanej przez kuratora E. C.

oraz Gminy Miejskiej K.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 16 stycznia 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 16 stycznia 2007 r. oddalił

apelację Skarbu Państwa – Prezydenta miasta K. od postanowienia Sądu

Rejonowego w K. oddalającego wniosek o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie

z dniem 2 stycznia 2004 r. własności nieruchomości, zabudowanej domem,

położonej w K. przy ul. R. [...].

Według dokonanych ustaleń właścicielką spornej nieruchomości, wpisaną do

księgi wieczystej jest S. z W. G. Wojewódzki Oddział Tymczasowego Zarządu

Państwowego majątków opuszczonych i porzuconych, wykonując orzeczenie Sądu

Grodzkiego w K., uwzględniające wniosek o wprowadzenie w posiadanie, pismem

z dnia 17 kwietnia 1946 r. zarządził wprowadzenie S. W. w posiadanie spornej

nieruchomości. W latach 50-tych ubiegłego wieku S. G. wyjechała z Polski i na

stałe osiadła w Australii.

Utworzone w dniu 18 grudnia 1959 r. Przedsiębiorstwo Państwowe –

Dzielnicowy Zarząd Budynków Mieszkalnych Stare Miasto w K., którego

przedmiotem działania była administracja i eksploatacja budynków mieszkaniowych

znajdujących

się

mieszkaniowych

w

Zarządzie

zleconych

do

Rady

Narodowej

administracji na

oraz

innych

podstawie

budynków

obowiązujących

przepisów prawa, sporządziło w dniu 31 grudnia 1959 r. kartę inwentaryzacyjną

spornej nieruchomości. Dla domu położonego na tej nieruchomości w latach 50 i 60

– tych ubiegłego stulecia wymieniony Zarząd prowadził książki meldunkowe dla

celów kwaterunkowych.

Decyzją z dnia 10 grudnia 1973 r. Urząd Dzielnicy K, uwzględniając wniosek

ustanowionego w Polsce pełnomocnika S. G., orzekł o przywróceniu z dniem 1

stycznia 1974 r. zarządu spornym domem S. G., zastrzegając, że przywrócenie

zarządu

będzie

możliwe

po

rozliczeniu

i spłacie

kosztów

dotychczas

prowadzonego zarządu budynkiem. Do rozliczenia takiego nigdy nie doszło.

W marcu 1976 r. Zarząd Budynków Mieszkalnych przekształcony został

w Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w K., którego przedmiotem

działania było zarządzanie mieszkaniami między innymi nie stanowiącymi

własności jednostek gospodarki uspołecznionej, objętymi zarządem na podstawie

przepisów Prawa lokalowego (jedn. tekst: Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 227). Na

zlecenie tego Przedsiębiorstwa w 1985 r. wykonane zostały w spornym budynku

roboty elewacyjne i dekarskie, a w 1994 r. wykonana została opinia kominiarska

dotycząca przewodów kominowych i wentylacyjnych domu.

Uchwałą Rady Miasta K. z dnia 21 grudnia 1994 r. utworzony został zakład

budżetowy pod nazwą Zarząd Budynków Komunalnych, do którego zadań należało

wykonywanie zarządu budynkami komunalnymi Gminy Miasta K. Rozliczenia

kosztów zarządu sporną nieruchomością w latach 1995 – 2005 dokonywało

przedsiębiorstwo Usług Administracyjno-Technicznych, spółka z o.o. w K. W latach

2002 – 2005 podatek od nieruchomości opłacany był przez wymienioną gminną

jednostkę organizacyjną, która aktualnie zarządza budynkiem.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 12 października 2005 r. ustanowił E.

C. kuratorem dla nieobecnej S. G. Podjęte przez kuratora próby ustalenia, czy S. G.

żyje i gdzie przebywa nie powiodły się.

Mając na względzie te ustalenia, Sąd Okręgowy uznał, że dla określenia

charakteru władztwa Skarbu Państwa nad sporną nieruchomością istotna jest

ocena prawna decyzji z dnia 10 grudnia 1973 r. o przywróceniu zarządu

właścicielce budynku. Skoro – jak podkreślił Sąd Okręgowy – przywrócenie zarządu

nastąpiło na podstawie § 10 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki

Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd

państwowy, dalej jako „rozporz. z dnia 9 czerwca 1959 r.” (Dz. U. Nr 38, poz. 237),

to przyjąć należało w drodze domniemania faktycznego, że wcześniej w trybie tych

przepisów nastąpiło przejęcie spornego budynku w zarząd państwowy. Zarząd

sprawowany na podstawie przepisów rozporządzenia z dnia 9 czerwca 1959 r. nie

jest posiadaniem samoistnym w znaczeniu cywilnoprawnym, co oznacza, że do

dnia 31 grudnia 1973 r. nie biegł termin zasiedzenia. Termin ten nie biegł również

od dnia 1 stycznia 1974 r., skoro warunek przywrócenia zarządu właścicielce

budynku w postaci rozliczenia kosztów zarządu sprawowanego przez jednostki

organizacyjne Skarbu Państwa, nie został spełniony. W ocenie Sądu Okręgowego,

nie doszło zatem do ustania zarządu państwowego, w ramach którego

w późniejszych latach przeprowadzane były remonty budynku. Sąd Okręgowy

podniósł ponadto, że po 1 stycznia 1995 r. faktyczne władztwo Skarbu Państwa

nad nieruchomością jest „wysoce wątpliwe”, skoro zaczął je sprawować zakład

budżetowy Gminy Miejskiej K. Strona powodowa nie wykazała, aby Skarb Państwa

zlecił tej jednostce gminnej prowadzenie zarządu sporną nieruchomością.

Skarga kasacyjna Skarbu Państwa oparta została na podstawie naruszenia

prawa materialnego - § 10 ust. 2 oraz § 7 ust. 1 rozp. z dnia 9 czerwca 1959 r.

przez uznanie, że decyzja z dnia 10 grudnia 1973 r. o przywróceniu zarządu

właścicielce budynku została wydana i weszła do obrotu prawnego, a także

przyjęcie, że sporny budynek objęty został zarządem państwowym, art. 339 k.c.

w zw. z art. 6 k.c. przez uznanie, że sporna nieruchomość pozostawała

w dzierżeniu Skarbu Państwa, mimo braku dowodu przeciwieństwa mogącego

obalić domniemanie prawne samoistnego posiadania, art. 172 w zw. z art. 336 k.c.

przez uznanie, że objęcie przedmiotowej nieruchomości we władanie nastąpiło

w ramach uprawnień Państwa jako podmiotu prawa publicznego (imperium) oraz,

że niespełnione zostały przesłanki nabycia własności spornej nieruchomości

w drodze zasiedzenia. Zdaniem strony skarżącej, naruszone zostało także prawo

procesowe – art. 234 k.p.c. wskutek nieuwzględnienia domniemania prawnego

samoistnego posiadania, które wiązało Sąd jako nieobalone.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie

wniosku o zasiedzenie ewentualnie uchylenie tego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżone postanowienie wydane zostało w oparciu o – dokonane w trybie

domniemania faktycznego - ustalenie, że Skarb Państwa władał sporną

nieruchomością w ramach sprawowanego zarządu państwowego od dnia

18 grudnia 1959 r. do co najmniej 31 grudnia 1994 r. (późniejsze faktyczne

władztwo Skarbu Państwa nad nieruchomością ocenione zostało przez Sąd

Okręgowy jako „wysoce wątpliwe”). Strona skarżąca nie zarzuciła naruszenia art.

k.p.c.,

uprawniającego

do

wnioskowania

opartego

na

domniemaniu

faktycznym. Rozważania strony skarżącej skonkludowane wnioskiem, że decyzja

administracyjna z dnia 10 grudnia 1973 r. o przywróceniu zarządu właścicielce

budynku nie mogła stanowić wystarczającej podstawy do wnioskowania, iż

wcześniej budynek sporny objęty był zarządem państwowym Skarbu Państwa, nie

mogły więc odnieść skutku, bowiem odnoszą się do przepisu, którego naruszenia

strona skarżąca nie zarzuciła. Konsekwentnie nie można było uznać za

usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 234 zd. pierwsze k.p.c. i art. 339 k.c. przez

ich niezastosowanie. Skoro bowiem nie zostały wykazane uchybienia procesowe,

których popełnienie dyskwalifikowałoby tezę o tym, że sporną nieruchomością

Skarb Państwa władał w ramach zarządu państwowego, to nie mogły mieć

zastosowania – jako odnoszące się do posiadania w znaczeniu cywilnoprawnym –

przepisy stanowiące, że sąd związany jest domniemaniem posiadania samoistnego

(art. 234 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 339 k.c.).

Odnosząc się do zarzutów sformułowanych w ramach podstawy kasacyjnej

naruszenia prawa materialnego, stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie

istotna jest okoliczność, w jakim okresie Skarb Państwa władał sporną

nieruchomością w związku z wykonywaniem zarządu państwowego na podstawie

przepisów rozporządzenia z dnia 9 czerwca 1959 r. oraz czy zarząd ten

przekształcony został w posiadanie właścicielskie. Dla dokonania właściwej w tym

zakresie oceny zasadniczego znaczenia nabiera, wydana w grudniu 1973 r.,

decyzja o przywróceniu zarządu właścicielce nieruchomości.

W świetle ustaleń, które nie zostały skutecznie zakwestionowane zarzutami

naruszenia przepisów postępowania, przyjąć należy, że co najmniej do czasu

wydania wspominanej decyzji Skarb Państwa władał nieruchomością w ramach

zarządu państwowego. Ocena w zakresie charakteru władania po wydaniu tej

decyzji nie jest już tak oczywista.

W judykaturze jednolicie ujmowana jest kwestia władania przez Skarb

Państwa nieruchomością w związku z wykonywaniem zarządu państwowego

na podstawie określonych przepisów, w szczególności przepisów ustawy z dnia

6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz. U. Nr 17, poz. 97

ze zm.), dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

(Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.), rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej

z dnia czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy

(Dz. U. Nr 38, poz. 237 ze zm.), rozporządzenia Ministra Gospodarki Terenowej

i Ochrony Środowiska z dnia 5 października 1974 r. w sprawie przejmowania

budynków nie stanowiących własności jednostek gospodarki uspołecznionej

w zarząd

terenowych

organów

administracji

państwowej

lub

jednostek

gospodarczych (Dz. U. Nr 37, poz. 222). W tych przypadkach przyjmuje się, że

władanie nieruchomością przez Skarb Państwa jest władaniem za właściciela lub

posiadacza, a nie władaniem „w charakterze właściciela”, nie stanowi więc

posiadania samoistnego w rozumieniu prawa cywilnego, prowadzącego do

zasiedzenia (por. uchwała SN z dnia 8 grudnia 1987 r., OSNCP 1988, nr 7-8,

poz. 91, uchwała SN z dnia 18 listopada 1992 r., III CZP 133/92, OSP 1993, nr 7,

poz. 153, postanowienie SN z dnia 9 maja 1993 r., V CK 24/03, niepubl.,

postanowienie SN z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 17/05, niepubl.).

Według dokonanych w sprawie ustaleń, które – jak wskazano – nie zostały

skutecznie

zakwestionowane,

zarząd

budynkiem

przywrócony

został

jej

właścicielce S. G. z dniem 1 stycznia 1974 r. Mimo ustalenia, że wskutek

nierozliczenia się z dotychczasowym zarządcą S. G. nie objęła faktycznego

zarządu, rozważyć należało, jakie znaczenie dla oceny charakteru władztwa Skarbu

Państwa nad sporną nieruchomością po dniu 1 stycznia 1974 r. miała okoliczność

w postaci decyzji o przywróceniu zarządu nieruchomością jej właścicielce. Sąd

Okręgowy uznał, że skoro warunek przywrócenia zarządu właścicielce budynku w

postaci rozliczenia kosztów zarządu sprawowanego przez jednostki organizacyjne

Skarbu Państwa nie został spełniony, to nie doszło do ustania zarządu

państwowego. Wniosek taki oparty jest na wadliwym wnioskowaniu, że skoro nie

doszło do faktycznego przejęcia zarządu przez właściciela, to decyzja o

przywróceniu zarządu właścicielowi nie ma znaczenia dla oceny charakteru

władania nieruchomością przez Skarb Państwa po wydaniu tej decyzji, a także

założeniu wykluczającym możliwość przekształcenia zarządu państwowego nad

nieruchomością w posiadanie samoistne.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę uznał, że takiej

możliwości nie można wykluczyć, gdy władanie Skarbu Państwa nie musiało już

być ograniczone ramami zarządu. Wspomniana decyzja o przywróceniu zarządu

w powiązaniu z zachowaniem właściciela nieruchomości, który wbrew warunkowi

wynikającemu z § 10 ust. 2 rozp. z 1959 r., nie rozliczył się z dotychczasowym

zarządcą i w konsekwencji nie objął zarządu, nie muszą oznaczać, że mamy do

czynienia z kontynuacją zarządu państwowego. Wręcz przeciwnie, może

wskazywać – w konkretnych okolicznościach sprawy – że właściciel zrezygnował

z żądania zwrotu nieruchomości, natomiast Skarb Państwa od tej chwili włada

nieruchomością

jak

właściciel.

Przekształcenie

zarządu

państwowego

sprawowanego na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki

Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd

państwowy (Dz. U. Nr 38, poz. 237) w samoistne posiadanie prowadzące do

zasiedzenia, nie jest wykluczone. Dla uznania, że tak się stało niezbędna jest

ocena zachowania się dotychczasowego zarządcy państwowego, a także

właściciela nieruchomości. Z ustaleń wynika, że po 1 stycznia 1974 r. S. G.,

przebywając na stałe w Australii w ogóle nie interesowała się nieruchomością,

natomiast Skarb Państwa czynił na nieruchomości kosztowne remonty i nakłady.

Nie można wykluczyć, że dokonywał ich w ramach władztwa właścicielskiego. Teza

ta oparta jest na założeniu, że skoro o charakterze posiadania decyduje wyłącznie

animus konkretnego posiadacza w konkretnych okolicznościach, to nie można a

priori wykluczyć, że także konkretny zarządca, nawet przymusowy, wskutek

zaistnienia konkretnych zdarzeń, powodujących, że władanie przestało być

ograniczone ramami zarządu, samowolnie zmienił dotychczasowy tytuł władania

(władanie za właściciela) we władanie „w charakterze właściciela”. W wypadku

takim, podobnie jak w razie zmiany posiadania zależnego w samoistne (cum animo

rem sibi habendi) wspomniana zmiana polegająca na przekształceniu władztwa za

właściciela w posiadanie samoistne musi nastąpić w sposób widoczny dla

właściciela i otoczenia. O kwalifikacji posiadania, a dokładnie o istnieniu animus

właścicielskiego władania decydują bowiem okoliczności faktyczne, przy czym

znaczenie mają przede wszystkim okoliczności o charakterze zewnętrznym,

ujawniające rzeczywistą wolę posiadacza wobec otoczenia. Może się zdarzyć, że

władający rzeczą samowolnie zmienia podstawę władania. Przekształcenie takie

wymaga jednak uzewnętrznienia. Te okoliczności powinny być przedmiotem oceny

Sądu, mogą bowiem prowadzić do wniosku, że nastąpiło przekształcenie zarządu w

samoistne

posiadanie.

Odpowiedź

pozytywna

mogłaby

uzasadniać

zarzut

naruszenia art. 172 w zw. z art. 336 k.c. przez uznanie, że niespełnione zostały

przesłanki nabycia własności spornej nieruchomości w drodze zasiedzenia.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 398 15 § 1

k.p.c.).

eb