III CSK 270/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 270/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. M.

przy uczestnictwie T. M.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 10 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje do

ponownego

pozostawiając

rozpoznania

temu

Sądowi

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Okręgowemu

rozstrzygnięcie

o

w

K.,

kosztach

Postanowieniem z dnia 5 listopada 2010 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku wspólnego stron w ten sposób, że przyznał na wyłączną własność

wnioskodawczyni grobowiec czteroosobowy oraz bez rozliczania ich wartości środki

pieniężne w kwocie 108,36 zł zdeponowane na jej rachunku bankowym, a na

własność uczestnika przyznał nieruchomości oznaczone numerami ewidencyjnymi

111/1, 111/2, 157, 158, 200 i 201 położone w B. , nakłady w kwocie 108.299 zł na

nieruchomość stanowiącą jego odrębną własność oraz bez rozliczania ich wartości

środki pieniężne w kwotach 4,51 zł i 4653,76 zł, jak również bez obowiązku spłaty

samochód marki Opel Astra i ruchomości stanowiące wyposażenie domu

mieszkalnego. Wartość przedmiotu sporu ustalił na kwotę 421.905 zł i tytułem

dopłaty zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 204.952,50

złotych.

Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że

zasądzoną tytułem dopłaty kwotę 204.952, 50 zł rozłożył na dwie raty płatne –

pierwsza w kwocie 100.000 zł w terminie do dnia 30 czerwca 2011 r. i druga

w kwocie 104.952,50 zł w terminie do dnia 15 grudnia 2011 r. z odsetkami

ustawowymi w przypadku uchybienia terminu płatności którejkolwiek raty.

Sąd drugiej instancji zaaprobował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

Rejonowy i przyjął je za własne. Sądy obu instancji ustaliły, że strony nabyły

na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej działki gruntu nr 111/1, 111/2,

157, 158, 201 i 200 o łącznej wartości 307.606 zł. Małżonkowie dokonali nakładów

na nieruchomość położoną w B. przy ul. W. stanowiącą majątek osobisty

uczestnika w kwocie 108.299 zł, jak również nabyli samochód osobowy Opel Astra,

ruchomości

czteroosobowy

stanowiące

oraz

wyposażenie

środki

domu

pieniężne

na

mieszkalnego,

grobowiec

rachunkach

bankowych.

Przed rozwiązaniem związku małżeńskiego stron wyrokiem Sądu Okręgowego w K.

z dnia 12 listopada 2003 r. sygn. IC … wnioskodawczyni uzyskała orzeczenie

rozwodu

Sądu Okręgowego Dystryktu Sądowego Numer Osiemnaście Stanu

Illinois w dniu 10 kwietnia 2001 r. Zawarła związek małżeński z H. A. w dniu 20

kwietnia 2001 r. i po jego śmierci w dniu 9 września 2001 r. nabyła znaczny majątek

w drodze dziedziczenia. Do majątku wspólnego nie zostały zaliczone kwoty 8103

USD, 9500 USD i 19.000 USD przekazane przez wnioskodawczynię z USA

przelewami bankowymi w dniach 3 lutego 2002 r., 3 kwietnia 2002 r. i 8 maja 2005

r. Łączna wartość majątku wspólnego stron została ustalona na kwotę 421.905 zł.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji co do braku

podstaw zaliczenia do majątku wspólnego stron tych składników majątku, które

wnioskodawczyni nabyła w drodze dziedziczenia po H. A., bowiem zgodnie z art.

33 pkt 2 k.r.o. stanowią one jej majątek osobisty. Nabycie nastąpiło na podstawie

poprawki do umowy powierniczej, którą rozporządził swoim majątkiem na wypadek

śmierci.

Zbędne

było

zatem

ustalenie,

jaki

majątek

i

jakiej

wartości

wnioskodawczyni odziedziczyła. W ocenie Sądu drugiej instancji nie było także

konieczne ustalenie wysokości dochodów uzyskanych przez wnioskodawczynię w

USA, skoro z zeznań świadków wynika, że pieniądze przez nią przesyłane ze

Stanów były przeznaczane na inwestycje w domu przy ulicy W., a uczestnik nie

udowodnił, że wnioskodawczyni po śmierci drugiego męża pracowała i nabyła z

tego tytułu jakiś majątek. Wskazał, że zgodnie z art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3

k.p.c. sąd z urzędu ustala skład spadku co oznacza, że samodzielnie podejmuje

decyzję co do składu majątku wspólnego małżonków niezależnie od stanowiska

stron, ale obowiązek wykazania, jakie składniki wchodzą do majątku wspólnego,

ciąży na małżonkach. Podzielił także pogląd Sądu pierwszej instancji, że

nieruchomości nabyte przez uczestnika w trybie ustawy z dnia 26 października

1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 27, poz. 250)

aktami własności ziemi, jak i objęte postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 21

listopada 1985 r. w sprawie I Ns …, jako nabyte w czasie trwania małżeństwa przez

jednego z małżonków, wchodzą na podstawie art. 31 § 1 k.r.o. do majątku

wspólnego. Odnosząc się do zarzutów wadliwej oceny dowodów uznał za

prawidłową ocenę dokonaną w zakresie nakładów na majątek osobisty uczestnika,

oraz ustalenia wartości nieruchomości, zwłaszcza w zakresie oceny ich położenia,

nieruchomości

przyjętych

do

porównania

wartości,

oceny

możliwości

inwestycyjnych i przyjęcia ich wartości jako działek pod zabudowę.

Uczestnik postępowania w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach

określonych w art. 3983 § 1 i 2 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

rozpoznania a także o uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 5

listopada 2010 r. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił niewłaściwe zastosowanie art.

31, 33 i 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu nadanym nowelizacją

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691,dalej ustawa nowelizacyjna) oraz

naruszenie art. 31 k.r.o. i art. 6 k.c. w zw. z art. 31 k.r.o. w brzmieniu po nowelizacji

przez ich błędną wykładnię. W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie – art.

328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., - art. 227 k.p.c. w zw. z art. 217 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., - art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c., – art. 45

Konstytucji RP, - art. 224 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., - art. 214 § 1 k.p.c. w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c., - art. 231

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., - art. 378 k.p.c., - art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c., - art. 567 § 3, 622, 623, 625 i 628 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz

art. 328 w zw. z art. 391 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutu najdalej idącego,

a zatem do zarzutu nieważności postępowania uzasadnionego naruszeniem art.

214 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5

k.p.c. wskutek oddalenia wniosku uczestnika postępowania o odroczenie rozprawy

apelacyjnej z powodu choroby i pobytu w szpitalu. Nieważność postępowania

z przyczyn określonych w art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy strona

zostaje faktycznie pozbawiona możności działania. Stwierdzenie, czy taki stan

nastąpił wymaga po pierwsze rozważenia przez pryzmat konkretnych okoliczności

sprawy, czy sąd naruszył przepisy prawa procesowego, po drugie, czy uchybienie

to miało wpływ na możność działania strony, a po trzecie, czy pomimo zaistnienia

tych dwóch przesłanek strona mogła bronić swoich praw (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 404/09, z dnia 16 lipca 2009 r., II PK

13/09, z dnia 7 listopada 2007 r., II CSK 339/07 – niepubl.). Co do zasady choroba

strony

uniemożliwiająca

stawiennictwo

na

rozprawie

stanowi

przyczynę

nieobecności, którą w rozumieniu art. 214 k.p.c. należy zakwalifikować jako

przeszkodę, której nie można przezwyciężyć i obliguje ona sąd do odroczenia

rozprawy.

Jeżeli

jednak

strona

jest

reprezentowana

przez

zawodowego

pełnomocnika, jej choroba nie ma wpływu na bieg postępowania chyba,

że konieczne jest dokonanie takich czynności procesowych, których pełnomocnik

za nią wykonać nie może lub, gdy stawiennictwo stron jest obowiązkowe.

W sprawie niniejszej takie okoliczności nie zachodziły, bowiem pełnomocnik mógł

sprecyzować stanowisko uczestnika zawarte w apelacji co do sposobu podziału

majątku wspólnego oraz złożyć dowód, który chciał powołać uczestnik. Apelacja

została wywiedziona w dniu 20 grudnia 2010 r., rozprawa apelacyjna odbyła się

w dniu 24 lutego 2011 r., a uczestnik postępowania przebywał w szpitalu od dnia

21 lutego 2011 r. Nie było zatem przeszkód do ustalenia stanowiska procesowego

z pełnomocnikiem, który był prawidłowo o terminie rozprawy powiadomiony,

zaś jego decyzja o niestawiennictwie na rozprawę nie powodowała konieczności

zastosowania art. 214 k.p.c. Nie został również naruszony art. 45 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi zasadę określaną mianem prawa do sądu.

Uczestnik postępowania tego prawa nie został pozbawiony – przeciwnie, jego

apelacja została przyjęta i rozpoznana, a w postępowaniu apelacyjnym był

prawidłowo reprezentowany.

Zarzut naruszenia art. 231 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. poprzez

przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów prowadzi do niedopuszczalnego

zakwestionowania ustaleń faktycznych. Zawarty w art. 3983 § 3 k.p.c. zakaz oparcia

skargi kasacyjnej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów

oznacza również niedopuszczalność powoływania się przez skarżącego na te błędy

postępowania, które dotyczą bezdowodowego ustalenia przez sąd faktów

stanowiących podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Są to fakty powszechnie znane

lub znane sądowi urzędowo (art. 228 § 1 k.p.c.), fakty przyznane w toku

postępowania, jeżeli przyznanie nie budzi wątpliwości (art. 229 k.p.c.), fakty

niezaprzeczone (art. 230 k.p.c.). Zasada ta dotyczy także faktów, których sąd

uznaje za ustalone, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych

faktów (domniemanie faktyczne – art. 231 k.p.c.). Zarzuty naruszenia art. art. 227

k.p.c. w zw. z art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 224 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. zmierzają do zakwestionowania prawidłowości postępowania

przed Sądem drugiej instancji, bowiem skarżący zarzuca bezzasadne pominięcie

jego wniosku o przeprowadzenie dowodu z informacji od wskazanych z nazwy

i adresu urzędów i instytucji w Stanach Zjednoczonych co do stanu majątku

zgormadzonego przez wnioskodawczynię w czasie pobytu w tym kraju w trakcie

trwania wspólności ustawowej małżeńskiej, a w rezultacie przedwczesne

zamknięcie rozprawy. Zarzut ten nie może być uwzględniony, bowiem uczestnik nie

złożył takiego wniosku w apelacji. Zgłaszał go na etapie postępowania przed

Sądem pierwszej instancji, a w apelacji podważał trafność odmowy dopuszczenia

dowodu przez Sąd Rejonowy. W konsekwencji Sąd Okręgowy nie miał podstaw do

prowadzenia postępowania dowodowego, a zatem chybione jest twierdzenie

o wadliwości pominięcia wniosku przez sąd odwoławczy oraz o przedwczesności

zamknięcia rozprawy. Nietrafny jest argument, że na podstawie art. 32 k.r.o.,

obowiązującego przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, Sąd drugiej instancji

miał obowiązek rozliczenia dochodów z majątku odrębnego zgromadzonego przez

wnioskodawczynię, bowiem uczestnik takiego wniosku nie złożył w toku całego

postępowania. W postępowaniu apelacyjnym złożenie takiego wniosku jest

niedopuszczalne w świetle art. 383 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Przepis art. 378 k.p.c. nakazuje sądowi drugiej instancji rozpoznanie sprawy

w granicach apelacji, które zakreśla zakres zaskarżenia i rodzaj zarzutów.

Oznacza to zarówno zakaz wykraczania przez sąd odwoławczy poza te granice,

jak i nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji

zarzutów i wniosków. Wbrew twierdzeniu skarżącego, Sąd Okręgowy odniósł się do

zarzutów dotyczących zasad zaliczania składników majątku objętego wnioskiem

o podział do majątku osobistego stron oraz wartości nieruchomości z tym, że nie

podzielił stanowiska skarżącego. Tak więc, w zakresie wskazanym w skardze

naruszenie art. 378 k.p.c. nie nastąpiło.

Zasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. 321§ 1 k.p.c. w zw. z art. 391

k.p.c. Zgodnie z art. 622 k.p.c., stosowanym odpowiednio poprzez artykuł 688 k.p.c.

i 567 § 3 k.p.c., zasadą jest wydanie postanowienia w przedmiocie podziału

majątku wspólnego odpowiadającego treści zgodnego wniosku stron. W braku

takiego wniosku sąd dokonuje podziału w naturze stosując reguły określone w art.

623 k.p.c. Przed Sądem Rejonowym strony zgodnie wniosły o przyznanie części

składników majątku wnioskodawczyni lub uczestnikowi oraz o przyznanie

wszystkich nieruchomości uczestnikowi. Wnioski były natomiast rozbieżne co do

rozliczeń. Uczestnik

wnioskował o uwzględnienie w rozliczeniu majątku, który

wnioskodawczyni nabyła w Stanach Zjednoczonych i nie obciążanie go na jej rzecz

dopłatą, natomiast wnioskodawczyni twierdząc, że stanowi on jej majątek odrębny,

żądała dopłaty. W apelacji uczestnik podtrzymał wniosek o przyznanie mu

wszystkich nieruchomości bez spłaty, ale złożył także wniosek alternatywny na

wypadek uznania, że brak jest podstaw do rozliczenia majątku zgromadzonego

przez

wnioskodawczynię

za

granicą

i

wnosił

o

przyznanie

na

rzecz

wnioskodawczyni działki nr 111/2, która swą wartością wyczerpuje kwotę dopłaty.

Postępowanie apelacyjne, chociaż odwoławcze i kontrolne, ma charakter

postępowania rozpoznawczego. Sąd drugiej instancji również w postępowaniu

nieprocesowym

zachowuje

charakter

instancji

merytorycznej

co

oznacza,

że dokonuje własnych ustaleń i poddaje je ocenie pod kątem prawa materialnego

(art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Sąd Okręgowy miał zatem obowiązek

rozważyć prawidłowość dokonanego podziału majątku wspólnego w świetle

zmodyfikowanego

wniosku

uczestnika,

bowiem

zmiana

wniosku

strony

w przedmiocie sposobu podziału wywołana rozstrzygnięciem Sądu pierwszej

instancji jest dopuszczalna na etapie postępowania apelacyjnego. Sąd odwoławczy

może dokonać tego podziału w sposób odmienny i odmiennie ukształtować dopłaty

pieniężne, albo dokonać sprzedaży określonych składników majątku i uzyskaną

sumę objąć rozliczeniem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2008 r., V CSK

447/07, niepubl.). Konieczność wykazania, że zaszły nowe okoliczności (art. 381

k.p.c.) odnosi się jedynie do sytuacji, gdy w wypadku całkowicie zgodnych

wniosków, zgoda na dany sposób podziału zostaje odwołana. W uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia brak jest motywów pominięcia wniosku uczestnika

i nie dokonania podziału w naturze oraz obciążenia go dopłatą w zasądzonej

wysokości. Mieć przy tym należy na uwadze, że ustalenie wartości przedmiotów

wchodzących w skład majątku wspólnego następuje według stanu z chwili

orzekania, a zatem istotne dla ustalenia wartości nieruchomości jest przeznaczenie

gruntu w tej dacie, a jego ustalenie następuje na podstawie art. 154 pkt 2 i 3 ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r., Nr

261, poz. 2603 ze zm.). W braku, zatem miejscowego planu zagospodarowania

przestrzennego decydujące dla określenia przeznaczenia nieruchomości są dane

zawarte w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego

gminy, albo decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, jeżeli

została wydana. Czyni to zasadnym zarówno omawiany zarzut, jak i zarzut

naruszenia w tym zakresie art. 328 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., bowiem

orzeczenie w tej części nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Zarzut naruszenia art. 328 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., uzasadniony nie

wskazaniem podstawy prawnej rozstrzygnięcia wobec wadliwego wskazania

przepisów art. 31, 33 pkt 2, 33 pkt 10 i 45 kro w brzmieniu nadanym ustawą

nowelizacyjną, wiąże się z zarzutem naruszenia prawa materialnego przez

niewłaściwe zastosowanie art. 31, 33 i 45 kro w brzmieniu nadanym tą ustawą.

Jest to zarzut słuszny, bowiem zgodnie z art. 5 ust. 5 pkt 3 tej ustawy do podziału

majątku oraz zwrotu wydatków i nakładów dokonanych z majątku wspólnego na

majątek osobisty lub z majątku osobistego na majątek wspólny stosuje się przepisy

Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu obowiązującym przed dniem

wejścia w życie ustawy, jeżeli wspólność majątkowa małżeńska ustała przed

wejściem ustawy w życie. Skoro wspólność małżeńska stron ustała w dniu

12 listopada 2003 r., zastosowanie mają przepisy w brzmieniu sprzed wejścia

w życie ustawy nowelizującej. Z nazewnictwa odmiennego w obu stanach

prawnych (majątek osobisty - majątek odrębny; majątek wspólny – majątek

dorobkowy) oraz z numeracji nie istniejącej przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej wynika, że Sąd Okręgowy zastosował wymienione przez siebie

przepisy w wersji wprowadzonej tą ustawą. O ile zasada powstania wspólności

ustawowej małżeńskiej określona w obu wersjach artykułów 31 i 31 § 1 kro nie

uległa zmianie, o tyle brzmienie art. 31 § 2 i 33 jest częściowo nowe, a powołane

w uzasadnieniu punkty tych przepisów nie dotyczą omawianych w nim kwestii.

Zasadnie zatem skarżący wskazał na powyższe uchybienie.

Nie są zasadne zarzuty naruszenia art. 31 kro w brzmieniu po wejściu

w życie ustawy nowelizacyjnej oraz art. 6 k.c. w zw. z art. 31 kro. Po pierwsze, Sąd

Okręgowy zakwalifikował mienie nabyte przez wnioskodawczynię jako jej majątek

osobisty, a skarżący nie zarzuca naruszenia art. 33 pkt 2 k.r.o. Po drugie Sąd

drugiej instancji ustalił, że wnioskodawczyni nabyła to mienie w drodze

dziedziczenia, a zarzut w istocie zmierza do niedopuszczalnego podważenia tego

ustalenia. Po trzecie fakt, że umowa powiernicza nie jest czynnością prawną znaną

polskiemu porządkowi prawnemu, nie powoduje nieskuteczności nabycia tego

mienia w drodze dziedziczenia przez wnioskodawczynię. I po czwarte, zawarcie

przez wnioskodawczynię bigamicznego małżeństwa z H. A. pozostaje bez

znaczenia dla nabycia przez nią mienia w drodze dziedziczenia na podstawie

poprawki do umowy powierniczej. Nie zachodzi również naruszenie art. 6 k.c. w zw.

z art. 31 k.r.o. W sprawie o podział majątku wspólnego obowiązek wskazania

składników tego majątku oraz udowodnienie, że istotnie wchodzą w jego skład,

spoczywa na stronach. Wniosek uczestnika sprowadzał się natomiast do żądania

poszukiwania przez Sąd pierwszej instancji majątku, który mogłaby posiadać

wnioskodawczyni na terenie Stanów Zjednoczonych.

Mając na uwadze powyższe uchybienia orzeczono jak w sentencji

na podstawie art. 39815 k.p.c.

jw