III CSK 26/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 26/11

POSTANOWIENIE

Dnia 22 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSA Marek Machnij

w sprawie z wniosku Gminy K.

przy uczestnictwie L. T., Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta

Miasta K. oraz S. L. kuratora spadku po E. T.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników L. T. i S. L.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 23 września 2010 r.,

1. uchyla

zaskarżone

postanowienie

w

części

uwzględniającej apelację wnioskodawcy (pkt 1) oraz

rozstrzygającej o kosztach postępowania (pkt 2, 4 i 5)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego

2. dalej idącą skargę kasacyjną oddala.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 marca 2010 r. stwierdził, że Skarb

Państwa nabył w drodze zasiedzenia, z dniem 1 stycznia 1975 r., udział w

wysokości 1/2 w prawie własności zabudowanej nieruchomości położonej w K. przy

ul. P.[...], a dalej idący wniosek, obejmujący prawo własności tej nieruchomości,

oddalił. Sąd ten ustalił, że współwłaścicielami nieruchomości, z udziałami

wynoszącymi po ½, byli M. T. i E. T. Po wojnie zarząd nieruchomością został

przekazany

Zarządowi

Miejskiemu

Nieruchomości

Opuszczonych

w

K. Postanowieniem z dnia 10 sierpnia 1945 r. Sąd Grodzki wprowadził L. T. w

posiadanie majątku opuszczonego, w tym co do ½ części nieruchomości przy ul.

P.[...]. Decyzją z dnia 9 września 1946 r. Tymczasowy Zarząd Państwowy na

Województwo K. zarządził wprowadzenie w posiadanie majątku opuszczonego, w

tym 1/2 nieruchomości przy ul. P. M. T. W 1947 i 1948 r. nieruchomość była

administrowana przez J. P. Uchwałą z dnia 6 lipca 1951 r. Prezydium Miejskiej

Rady

Narodowej

w

K. poleciło

przejęcie

nieruchomości

tymczasowo

w

administrację przez Miejski Zarząd Nieruchomości z powodu opuszczenia jej przez

właścicieli. Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 15 kwietnia 1959 r. stwierdził, że

Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie własność

/2 części nieruchomości

położonej przy ul. P. [...] w K., należącej wcześniej do M. T. Postanowienie

to zostało uchylone w 2007 r. w wyniku skargi o wznowienie postępowania.

W księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości ostatnio ujawnieni jako

właściciele - w częściach ułamkowych po 1/2, - byli E. T. i Gmina Miejska K.

Podstawą wpisu na rzecz Gminy Miejskiej K. była decyzja wojewody z dnia 28

listopada 1991 r. Spadek po M. T. zmarłym 19 maja 1980 r. w A. nabyli po połowie

C. R. i L. T. Spadek po C. R. nabył w całości L. T. Zarząd Budynków Komunalnych

traktował E. T. jako współwłaściciela nieruchomości. W pismach kierowanych do

kuratora jego spadku S. L. informował go o sprawach związanych z zarządem

nieruchomością i zwracał się o zajęcie stanowiska w tych sprawach.

Sąd Rejonowy uznał, że od 15 kwietnia 1959 r. Skarb Państwa był

posiadaczem samoistnym w dobrej wierze udziału w nieruchomości należącego do

M. T. Bieg terminu zasiedzenia tego udziału upłynął w dniu 1 stycznia 1975 r. Sąd

nie podzielił stanowiska uczestników postępowania, że w czasie kiedy biegł termin

zasiedzenia warunki ustrojowe w Polsce spowodowały zawieszenie wymiaru

sprawiedliwości a w konsekwencji zawieszenie biegu terminu zasiedzenia.

Odnośnie udziału E. T. Sąd Rejonowy stwierdził, że objęcie nieruchomości w

ramach zarządu nie prowadziło do uzyskania posiadania w rozumieniu przepisów

prawa cywilnego. Skarb Państwa nie manifestował w tym zakresie woli władania jak

właściciel. Nie świadczyły o tym dostatecznie takie działania jak pobieranie

czynszu, zawieranie umów najmu, zlecanie wykonywania remontów. O braku

samoistnego posiadania Skarbu Państwa świadczyło zaś wpisanie hipoteki

przymusowej na rzecz Skarbu Państwa oraz treść pism kierowanych do kuratora

spadku. Brak było zatem podstaw do stwierdzenia zasiedzenia udziału E. T.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 23 września 2010 r. oddalił apelacje

uczestników postępowania L. T. i S. L. Uwzględnił natomiast apelację

wnioskodawcy i stwierdził, że Skarb Państwa nabył w drodze zasiedzenia, z dniem

1 stycznia 1985 r., także prawo własności 1/2 części nieruchomości położonej w K.

przy ul. P. [...] w miejsce E. T. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne

Sądu Rejonowego. Zakwestionował natomiast jego stanowisko, że posiadanie

przez Skarb Państwa udziału w nieruchomości należącego do E. T. nie miało

charakteru posiadania samoistnego. W ocenie Sądu Okręgowego Skarb Państwa

do 1959 r. posiadał nieruchomość jako zarządca. Wystąpienie z wnioskiem

o nabycie własności udziału w nieruchomości w drodze przemilczenia świadczyło

o woli władania jak właściciel całą nieruchomością. Po tej dacie czynności

polegające na zawieraniu umów najmu, pobieraniu czynszu, przeprowadzanie

remontów

obejmowały

niewątpliwie

całą

nieruchomość.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego dla oceny charakteru posiadania wykonywanego przez Skarb

Państwa nie miało znaczenia zabezpieczenie kosztów remontu przez wpis hipoteki

oraz treść pism kierowanych do kuratora spadku w latach 2005-2009.

Sąd Okręgowy nie podzielił jednocześnie zarzutu uczestników postępowania jakoby

Sąd Rejonowy uwzględniając wniosek jedynie co do udziału we własności

nieruchomości orzekł o żądaniu, którego wnioskodawca nie zgłosił. Za niezasadny

uznał również zarzut kwestionujący dobrą wiarę Skarbu Państwa przy zasiedzeniu

udziału należącego do M. T. Uznał także, że uczestnicy postępowania nie wykazali

w sposób zindywidualizowany aby przed 1989 r. nie byli w stanie skutecznie

dochodzić wydania nieruchomości. Niewystarczające było odwołanie się do

ogólnikowych twierdzeń o sytuacji właścicieli budynków w okresie komunizmu.

Nieuzasadniony był zatem zarzut naruszenia art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 121 pkt 4

k.c. Sąd Okręgowy uznał, że przyczyną dla której właściciele nieruchomości

zaniechali dochodzenia swoich praw były przesłanki ekonomiczne.

Skarga kasacyjna uczestników postępowania L. T. i S. L. została oparta na

obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art.

172 § 1 k.c. w zw. z art. 336 i art. 339 k.c., art. 172 § 1 k.c., art. 172 § 2 k.c. w zw. z

art. 175 i art. 121 pkt 4 k.c. oraz art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. W

oparciu o te zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawa

nieuzasadniona.

kasacyjna

naruszenia

Wnioskodawca

po

przepisów

sprecyzowaniu

postępowania

wniosku

była

domagał

się

stwierdzenia nabycia przez zasiedzenie własności całej nieruchomości, która

faktycznie stanowiła współwłasność dwóch osób. Żądanie to należało zatem

rozumieć jako obejmujące wszystkie udziały składające się na prawo własności

nieruchomości Uwzględnienie wniosku odnośnie jednego z udziałów oznaczało

w tym przypadku, że wniosek został uwzględniony jedynie częściowo, nie zaś, jak

podnoszą skarżący, że orzeczono w ten sposób o innym żądaniu. W sytuacji,

w której Sąd drugiej instancji uwzględnił apelację wnioskodawcy i uznał istnienie

przesłanek do stwierdzenia zasiedzenia także drugiego udziału, nie było podstaw

do zmiany postanowienia Sądu pierwszej instancji w części uwzględniającej

wniosek.

W

konsekwencji

stwierdzenie

zasiedzenia

wszystkich

udziałów

składających się na własność nieruchomości nie oznaczało orzeczenia o żądaniu,

które nie było przedmiotem wniosku złożonego w sprawie.

Częściowo

materialnego.

uzasadnione

Podstawowe

były

natomiast

znaczenie

dla

zarzuty

naruszenia

rozstrzygnięcia

sprawy

prawa

miało

stwierdzenie czy Skarb Państwa był posiadaczem samoistnym udziałów w prawie

własności nieruchomości, której dotyczył wniosek. Sąd Okręgowy podzielił

w całości ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, a częściowo także jego ocenę

prawną. Dotyczyło to miedzy innymi skutków objęcia nieruchomości w zarząd.

Uznał, że nie było to posiadanie w rozumieniu przepisów prawa cywilnego i nie

mogło mieć do niego zastosowanie domniemanie o posiadaniu samoistnym

(art. 139

k.c.).

nieruchomością

Wnioskodawca

wykonywane

w

powinien

zatem

wykazać,

ramach

zarządu

uległo

że

władanie

przekształceniu

w posiadanie samoistne. Niewystarczające było w tym zakresie udowodnienie,

że Skarb Państwa zawierał umowy najmu lokali, pobierał od najemców czynsze

i przeprowadzał remonty budynku. Tego rodzaju czynności mogły być bowiem

przeprowadzane także w ramach sprawowania zarządu nad nieruchomością.

Należało zatem wykazać okoliczności, które świadczyłyby wyraźnie o woli władania

nieruchomością w charakterze posiadacza. Sąd Rejonowy ocenił prawidłowo,

że taką okolicznością było złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia w drodze

przemilczenia udziału we współwłasności należącego do M. T. Sąd Okręgowy

przyjął natomiast, że złożenie tego wniosku świadczyło również o woli objęcia przez

Skarb Państwa także udziału E. T. Ocena ta nie została szerzej uzasadniona i nie

sposób dociec jej motywów. Nie jest ona jednak trafna, gdyż w przypadku woli

nabycia przez Skarb Państwa także udziału E. T. należałoby oczekiwać złożenia

wniosku o nabycie w drodze przemilczenia również tego udziału, skoro stan

własności nieruchomości nie budził wątpliwości, a przywrócenie posiadania po

zakończeniu wojny nastąpiło na rzecz obu współwłaścicieli. Sąd Okręgowy

nie przedstawił zaś innej argumentacji świadczącej o woli objęcia przez Skarb

Państwa w posiadanie udziału E. T. Sąd Okręgowy pominął także, że ocena

istnienia podstaw do nabycia w drodze zasiedzenia udziału E. T. powinna

uwzględniać, że Skarb Państwa będąc współwłaścicielem nieruchomości (udziału

po M. T.) mógł posiadać całą nieruchomość. Jednak wykonywanie posiadania w

tym zakresie mogło doprowadzić do zasiedzenia pozostałego udziału (E. T.) jedynie

przez wyraźne zamanifestowanie, że wykracza ono poza uprawnienia realizowane

w ramach udziału we własności i wskazuje na chęć władania całą nieruchomością

jako właściciel a nie współwłaściciel.

Błędne

było

przy tym

stanowisko

wykluczające,

przy ocenie

woli

przejawianej przez Skarb Państwa, znaczenia obciążenia jego udziału hipoteką

przymusową po przeprowadzeniu remontu nieruchomości w 1967 r. Mogło być to

podyktowane różnymi przesłankami i nie powinno być z tego względu oceniane

w oderwaniu od całokształtu okoliczności faktycznych sprawy. W tym kontekście

nie można zaś wykluczyć wymowy tej okoliczności jako świadczącej o traktowaniu

w tym czasie przez Skarb Państwa E. T. za współwłaściciela nieruchomości.

Uzasadniony był zatem zarzut naruszenia art. 172 § 1 k.c. w odniesieniu do udziału

E. T.

Nie można podzielić natomiast stanowiska skarżących, że mimo wydania

przez Sąd Powiatowy w dniu 15 kwietnia 1959 r. postanowienia o nabyciu przez

Skarb Państwa udziału M. T. nie był on po tej dacie posiadaczem tego udziału w

dobrej wierze. Okoliczność, że jego wydaniu sprzeciwiało się wcześniejsze

przywrócenie

posiadania

współwłaścicielom

nieruchomości,

co

potwierdziło

niewątpliwie postępowanie wznowieniowe oraz fakt, że nieruchomość nie była

później traktowana jako majątek opuszczony, w rozumieniu przepisów dekretu z

dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, nie przekreśla

znaczenia

prawomocnego

orzeczenia

sądowego

stwierdzającego

nabycie

własności. Po jego wydaniu Skarb Państwa mógł się uważać za właściciela udziału

w nieruchomości, a takie przekonanie uzasadnia uznanie go za posiadacza

samoistnego w dobrej wierze, aż do czasu wszczęcia postępowania o wznowienie.

Nieuzasadniony był także zarzut naruszenia art. 172 § 2 k.c. w zw. z art. 175

i art. 121 pkt 4 k.c., choć ocena podobnie sformułowanego zarzutu zawartego

w apelacji skarżących, przeprowadzona przez Sąd Okręgowy, budzi poważne

zastrzeżenia. W

dowodowym

i

szczególności nie

nie

zostało

szerzej

znajdowało uzasadnienia w materiale

umotywowane

stwierdzenie,

że

brak

zainteresowania ze strony skarżących i ich poprzedników prawnych stanem

nieruchomości był wynikiem przesłanek ekonomicznych. Skarżący nie zarzucili

jednak naruszenia art. 378 bądź art. 328 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy co do zasady przyjął trafnie, że powoływanie się na

zawieszenie biegu terminu zasiedzenia na podstawie art. 121 pkt 4 k.c. nie może

ograniczać się do stwierdzenia, że w okresie władzy komunistycznej nastąpiło

zawieszenie wymiaru sprawiedliwości, odpowiadające pojęciu działania siły

wyższej. Aby ocenić, czy miał miejsce stan, w którym nie można było oczekiwać

uzyskania skutecznej ochrony praw przed sądami, konieczna jest istotnie ocena

indywidualna i odniesienie się do sytuacji konkretnego podmiotu, który wówczas

miałby wystąpić na drogę sądową. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego skarżący

w apelacji nie ograniczyli się jednak do wskazania, że w okresie biegu terminu

zasiedzenia sam ustrój panujący w PRL spowodował zawieszenie wymiaru

sprawiedliwości. Skarżący twierdzili np. że na sytuację ich poprzedników prawnych

wpływała ogólna pozycja właścicieli kamienic - źle traktowanych przez władze

komunistyczne, czy status osób narodowości żydowskiej przebywających za

granicą, w tym po zerwaniu stosunków dyplomatycznych między Izraelem i PRL

w 1967 r. Tego rodzaju okoliczności Sąd Okręgowy powinien był rozważyć.

Niewątpliwie wpływały one bowiem znacząco na utrudnienie dostępu do wymiaru

sprawiedliwości w PRL. Ostatecznie nie można jednak przyjąć, że w odniesieniu do

takiej kategorii osób miało miejsce zawieszenie wymiaru sprawiedliwości w okresie

do 1989 r. Powołanie takich okoliczności nie precyzuje zaś dostatecznie

indywidualnej sytuacji M. T. i E. T. w okresie biegu terminu zasiedzenia, po roku

1959. Skarżący nie zaoferowali wystarczających dowodów w tym zakresie.

Przykładowo dokonane ustalenia wskazują, że M. T. mieszkał i zmarł w Belgii. Nie

zostało natomiast wyjaśnione czy posiadał obywatelstwo belgijskie i mógł przed

sądami polskimi występować jako obywatel tego państwa. Skarżący nie dążyli

także do wyjaśnienia kiedy i na jakiej podstawie M. T. i E. T. wyjechali z Polski, co z

kolei mogło mieć znaczenie dla możliwości ich przyjazdu do Polski. Nie powołali

także dowodów w celu wyjaśnienia z jakich konkretnie przyczyn przez okres

kilkudziesięciu lat nie podejmowali żadnych działań wobec nieruchomości, której

byli współwłaścicielami.

Wobec zasadności jedynie części podstaw skargi kasacyjnej zaskarżony

wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zakresie, w którym

Sąd Okręgowy uwzględnił apelację wnioskodawcy.