III CSK 26/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 26/10

POSTANOWIENIE

Dnia 30 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSA Roman Dziczek

w sprawie z wniosku Antoniego P.

przy uczestnictwie Ewy S., Ryszarda S., Józefa M., Heleny L., Jana P., Stanisława

P., Władysławy G., Barbary K., Władysława K., Stanisławy D., Jana R., Krystyny R.,

Haliny K., Marii D., Romana S., Lucyny R., Antoniny J., Marii K., Czesławy K.,

Stanisława K. i Józefy P.

o zasiedzenie służebności gruntowej,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 30 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 19 lutego 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 29 września 2008 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek

Antoniego P. o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej drogi

dojazdowej. Apelację wnioskodawcy i uczestniczki Józefy P. od tego postanowienia

Sąd Okręgowy oddalił orzeczeniem z dnia 19 lutego 2009 r. Sądy ustaliły, że droga

dojazdowa, której dotyczył wniosek, prowadzi do nieruchomości wnioskodawcy, ma

3 m szerokości i biegnie ze wschodu na zachód od drogi publicznej – ul. G.

Przebiega kolejno po działce uczestnika Józefa M., pomiędzy jego domem

mieszkalnym a zabudowaniami gospodarczymi. Ponad 20 lat temu Józef M.

wybetonował część swojego podwórka płytkami żwirowymi, które uległy erozji.

W tej części droga dojazdowa jest wysypana żwirem. Dalej szlak biegnie po

działce siedliskowej będącej w posiadaniu uczestnika Piotra R., pomiędzy domem

mieszkalnym a budynkiem gospodarczym, jest błotnista i nieurządzona. Następnie

dochodzi do działki siedliskowej wnioskodawcy i na tym odcinku została kilka lat

temu utwardzona żwirem przez wnioskodawcę. Droga istnieje na gruncie od co

najmniej 50 lat.

Sądy obydwu instancji stanęły na stanowisku, że przesłanką zasiedzenia

służebności

gruntowej

umożliwiającego

jest

wykonywanie

istnienie

trwałego

służebności,

i

widocznego

wykonanego

przez

urządzenia

posiadacza

nieruchomości w zakresie tej służebności, a nie przez właściciela nieruchomości,

z której posiadacz korzysta. W rozpatrywanym wypadku urządzenie (utwardzony

odcinek drogi) wykonał na swojej nieruchomości uczestnik Józef M., a nie

wnioskodawca. Wnioskodawca jedynie kilka lat temu utwardził żwirem odcinek

drogi przy swojej posesji, wobec czego – w ocenie obydwu sądów – nie zostały

spełnione przesłanki zasiedzenia służebności określone w art. 292 k.c.

Wnioskodawca złożył skargę kasacyjną, opartą na podstawie określonej

w art. 398³ § 1 pkt 1 k.p.c. Zarzucił naruszenie art. 292 k.c. przez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że do stwierdzenia zasiedzenia służebności drogi

koniecznej (prawidłowo – drogi dojazdowej) niezbędne jest wykazanie, iż

wnioskodawca korzystał przez okres 30 lat z urządzenia wykonanego nie przez

właściciela nieruchomości obciążonej. We wnioskach skarżący domagał się

uchylenia w całości zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia 29 września 2008 r. i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenie wskazanych postanowień i orzeczenia co do

istoty

sprawy

poprzez

stwierdzenie

nabycia

służebności

gruntowej

drogi

dojazdowej.

Sąd Najwyższy zaważył, co następuje:

Postawiony przez skarżącego zarzut naruszenia prawa dotyczył wykładni

art. 292 k.c. Przewidziana w tym przepisie przesłanka nabycia przez zasiedzenie

służebności gruntowej jaką stanowi wymaganie, aby służebność polegała na

korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, była niejednolicie interpretowane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Poza przeważającym stanowiskiem zgodnym

z przyjętym przez Sądy obydwu instancji, wyrażonym m. in. w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 24 maja 1974 r. (III CRN 94/73, OSNC 1975/6/94), czy

w niepublikowanych postanowieniach z dnia 10 marca 1998 r. (I CKN 543/97),

z dnia 29 maja 2000 r. (III CKN 742/98), z dnia 8 maja 2001 r. (IV CKN 235/00)

i z dnia 9 marca 2004 r. (I CK 434/03), w doktrynie i orzecznictwie prezentowany

jest także pogląd odmienny, zgodnie z którym brak zastrzeżenia w art. 292 k.c., że

trwałe i widoczne urządzenie ma wykonać posiadacz służebności, uprawnia do

wniosku, iż dla zasiedzenia służebności nie ma znaczenia kto je wykonał i mógł to

uczynić także właściciel nieruchomości (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 27 stycznia 2006 r., III CSK 38/05, OSP 2006/10/114). Stwierdzona

niejednolitość orzecznictwa spowodowała przedstawienie spornego zagadnienia –

czy wykonanie trwałego i widocznego urządzenia przez posiadacza służebności

gruntowej jest konieczną przesłanką zasiedzenia przez niego tej służebności (art.

292 k.c.)? – do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego. Skład

siedmiu sędziów podjął w dniu 9 sierpnia 2011 r. uchwałę (III CZP 10/11, Biul. SN

2011/8 s. 6), w której udzielił odpowiedzi twierdzącej – dostosowanej do problemu

występującego w niniejszej sprawie – że wykonanie takiego urządzenia przez

posiadacza nieruchomości w zakresie służebności gruntowej drogi dojazdowej jest

przesłanką zasiedzenia tej służebności (art. 292 k.c.). W uzasadnieniu wyjaśnił, że

podkreślany przez oponentów brak w art. 292 k.c. wyraźnej regulacji, przez kogo

powinno być wykonane urządzenie, z którego korzysta posiadacz nie oznacza, iż

jest to obojętne. Taki wniosek wywieść można dokonując wykładni językowej

przepisu, jednak sięgniecie do dyrektyw innych typów wykładni i uwzględnienie

kontekstu społecznego, ekonomicznego i moralnego uzasadnia interpretację

zapewniającą

ochronę

przekształcenia

się

właściciela

przypadków

nieruchomości

grzecznościowego

i

niedopuszczającą

korzystania

z

do

cudzej

nieruchomości w służebność gruntową. Urządzenia, o których mowa w art. 292 k.c.

powinny ostrzegać właściciela nieruchomości, a to zadanie spełnią jedynie

urządzenia wzniesione przez osobę, która faktycznie korzysta z drogi w sposób

odpowiadający treści służebności drogi dojazdowej i w tym celu podejmuje prace

na cudzej nieruchomości. Właściciel buduje natomiast drogę dla własnej wygody,

a nie z myślą o innych osobach, które z niej mogą korzystać i to niekiedy tylko

sporadycznie, co powoduje, że szansa dostrzeżenia, iż osoba nieuprawniona

posiada nieruchomość w zakresie służebności gruntowej drogi dojazdowej, gdy

korzysta ona z urządzeń wykonanych przez właściciela znacznie maleje, a niekiedy

w ogóle nie istnieje, jeśli właściciel nie przebywa na co dzień na swojej

nieruchomości. Wskazany kierunek wykładni przyjmowany był w orzecznictwie

przez

dziesięciolecia,

zaakceptował

go

także

Trybunał

Konstytucyjny

w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 maja 1999 r. (SK 9/98, OTK 1999/4/78)

i w wyroku z dnia 28 października 2003 r. (P 3/03, OTK-A 2003/8/82), a ponadto

realizuje zagwarantowaną w Konstytucji ochronę własności. Jedynie w wyjątkowych

sytuacjach, zwracających w sposób oczywisty uwagę właściciela na charakter

posiadania osoby korzystającej z urządzenia Sąd Najwyższy dopuścił możliwość

pominięcia wymagania, by urządzenie wzniósł posiadacz, jako przesłanki

dopuszczalności nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie.

Uchwała powiększonego składu jest w niniejszej sprawie wiążąca (art. 398 17

§ 2 k.p.c.).

Jedynym zarzutem, jaki skarżący podniósł w skardze kasacyjnej był zarzut

błędnej wykładni art. 292 k.c. Zarzut ten – w świetle treści uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 9 sierpnia 2011 r. – okazał się nieuzasadniony. Okoliczności

faktyczne, które stanowiły podstawę zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego,

nie wskazują na wystąpienie zdarzeń szczególnych, o wyjątkowym charakterze,

które – zgodnie z przyjętą w uchwale powiększonego składu wykładnią art. 292 k.c.

– usuwałyby potrzebę wymagania, aby trwałe i widoczne urządzenie służące do

posiadania przez wnioskodawcę służebności drogi dojazdowej na cudzej

nieruchomości było wykonane przez niego. Wnioskodawca nie wykonał urządzenia

drogowego na nieruchomościach potencjalnie obciążonych, z którego korzystałby

przez okres wymagany do zasiedzenia służebności drogi dojazdowej. Na

nieruchomości Józefa M. utwardzenia drogi dokonał właściciel, a wysypanie przez

wnioskodawcę żwirem fragmentu drogi na nieruchomości będącej w posiadaniu

Piotra R. nastąpiło zaledwie kilka lat temu.

Skarga kasacyjna podlegała więc oddaleniu na podstawie art. 398 14 k.p.c.