III CSK 254/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 254/11

POSTANOWIENIE

Dnia 23 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi A. K. o wznowienie postępowania

w sprawie I Ns 204/07 Sądu Rejonowego

z wniosku A. D.

przy uczestnictwie J. M., i innych o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej A. K.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 10 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

A. K., będąca następczynią prawną uczestniczki postępowania H. G. z tytułu

nabycia spadku, skargą złożoną w dniu 16 października 2009 r. wniosła o

wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Rejonowego z

dnia 4 kwietnia 2007 r. w sprawie sygn. akt I Ns 204/07, którym stwierdzono

nabycie przez A. D. udziału 3/4 części w prawie współwłasności nieruchomości

położonej w województwie m., powiecie t., gminie T., miejscowości Z., o łącznej

powierzchni 0,46 ha, stanowiącej działki oznaczone w ewidencji gruntów nr 317 o

pow. 0,28 ha i nr 342 o pow. 0,18 ha, objętej KW nr x Sądu Rejonowego - przez

zasiedzenie z dniem 28 maja 2005 r.

Skarga o wznowienie postępowania oparta była na podstawie pozbawienia

możności działania uczestniczki postępowania H. G. (art. 401 pkt 2 k.p.c.)

i wykrycia nowych środków dowodowych (art. 403 § 2 k.p.c.).

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 listopada 2010r. oddalił skargę o

wznowienie postępowania. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 10 maja 2011 r.

oddalił apelację skarżącej.

Sądy zgodnie przyjęły, że termin złożenia skargi został zachowany, gdyż

rozpoczął bieg w dacie dowiedzenia się przez A. K., jako następczynię prawną H.

G. zmarłej w dniu 6 maja 2007 r., o zakończeniu postępowania w sprawie sygn. akt

I Ns 204/07, co nastąpiło w dniu 31 sierpnia 2009 r., tj. dacie doręczenia na jej

wniosek odpisu prawomocnego postanowienia z dnia 4 kwietnia 2007 r.

W zakresie podstawy wznowienia z przyczyny nieważności Sąd odwoławczy

stwierdził, że pozbawienie strony możności działania zachodzi tylko wtedy, gdy

doszło do całkowitego pozbawienia jej możności obrony praw, a więc gdy strona

znalazła się w takiej sytuacji, która uniemożliwiła, a nie tylko utrudniła lub

ograniczyła popieranie przed sądem dochodzonych żądań lub obronę przed

zarzutami strony przeciwnej. W ocenie Sądu takie pozbawienie po stronie

uczestniczki H. G. nie miało miejsca, gdyż wezwano ją do udziału w sprawie w

charakterze uczestnika. Uczestniczka postępowania powiadomiła Sąd o chorobie,

braku możliwości odbierania pism kierowanych na jej adres domowy i podała

adres córki A. K., u której miała zamieszkać, jako właściwy dla kierowania

korespondencji. Pisma sądowe, w tym powiadomienie o terminach rozprawy w

dniach 31 stycznia 2007 r., 28 lutego 2008 r. dwukrotnie awizowane, zwrócone z

adnotacją „nie podjęto w terminie" były kierowane do H. G. pod adres miejsca jej

stałego zamieszkania. W dniu 26 lutego 2007 r. do Sądu wpłynęło pismo H. G., w

którym odnosząc się do wniosku o zasiedzenie, wskazała że ubiega się o zwrot

nieruchomości objętej wnioskiem, ale nie jest stroną postępowania z wniosku A. D.

o zasiedzenie. O terminie rozprawy wyznaczonym na dzień 4 kwietnia 2007 r.

zawiadomiono H. G. wysyłając korespondencję na adres A. K. oraz na adres

zamieszkania uczestniczki. Obie przesyłki odebrała odpowiednio w dniach 6 marca

2007 r. i 8 marca 2007 r. A. K. Na rozprawie nie stawiła się uczestniczka H. G., a

Sąd Rejonowy wydał postanowienie uwzględniające wniosek A. D. o zasiedzenie.

Zdaniem Sądu A. K. powinna poinformować uczestniczkę postępowania o terminie

rozprawy ponadto, skoro była umocowana do zarządu i administracji jej majątkiem,

to „powinna podjąć działania mające na celu ochronę przedmiotowego majątku".

Wskazane pełnomocnictwo z dnia 5 sierpnia 1997 r. udzielone przez H. G., z

podpisem notarialnie poświadczonym, umocowało A. K. do zarządu i administracji

majątkiem, i w związku z tym do zastępowania i reprezentowania, a także działania

w jej imieniu i na jej rzecz wobec wszelkich władz, urzędów administracji

państwowej, sądów, osób prawnych i fizycznych, do składania w jej imieniu

oświadczeń i wniosków, jak również do odbioru i kwitowania dokumentów,

korespondencji, przesyłek i należności z

jakiegokolwiek tytułu mogących

przypadać. Pełnomocnictwo zawierało upoważnienie do zarządu nieruchomością

położoną we wsi Z. w gminie T., objętej księgą wieczystą Kw y, w tym

reprezentowania

przed

władzami

i

organami

administracji

państwowej

i

samorządowej, a także przed sądami wszystkich instancji we wszelkich sprawach

związanych z przedmiotową nieruchomością. Sąd stwierdził ponadto, że zły stan

zdrowia uczestniczki, cierpiącej na chorobę nowotworową, nie miał istotnego

znaczenia,

gdyż

nie

musiała

ona

działać

osobiście,

mogła

ustanowić

pełnomocnika, który zwróciłby się do sądu lub sam sporządziłby kopie akt sprawy,

ponadto mogła wnieść o jej przesłuchanie w drodze pomocy sądowej. Ocenił, że

H. G. nie czyniąc tego, mimo iż wiedziała o toczącym się postępowaniu i mogła

podejmować czynności procesowe, sama nie skorzystała z możliwości działania w

sprawie.

Uczestniczka postępowania H. G. zmarła w dniu 5 maja 2007 r.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 11 września 2007 r. sygn. akt I Ns 481/07

stwierdził nabycie spadku po H. G. przez córkę A. K. w całości.

A. K. pismem z dnia 26 marca 2009 r. zgłosiła udział w sprawie z wniosku I.

D. o zasiedzenie innej nieruchomości (sygn. akt I Ns 532/09), przedkładając m.in.

kopię umowy z dnia 6 grudnia 1991 r. dzierżawy nieruchomości obejmującej działki

nr 317 i nr 342, zawartej przez T. M. z A. D. Umowa ta dotyczyła nieruchomości, co

do której stwierdzono zasiedzenie postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2007 r.

wydanym sprawie sygn. akt Ns 204/07, i powołana jest jako nowy środek

dowodowy w rozpoznawanej skardze o wznowienie postępowania.

Oceniając tę podstawę wznowienia, opartą na art. 403 § 2 k.p.c., Sąd

Okręgowy stwierdził, że istotne jest, aby fakty i dowody powołane przez

skarżącego zostały wykryte później (miały charakter „nowości") i nie mogły zostać

powołane w poprzednim postępowaniu. Powołany dowód w postaci umowy

dzierżawy był znany skarżącej A. K., która podała, iż w dniu wydania przez Sąd

Rejonowy postanowienia z dnia 4 kwietnia 2007 r. uczestniczka postępowania H.

G. nie posiadała tego dokumentu. Został on bowiem po śmierci innej uczestniczki

postępowania T. M., z jej archiwum dotyczącego starań o zwrot nieruchomości

wchodzących w skład dawnego majątku Z., przekazany A. K. Sąd drugiej instancji

zgodził się z wnioskiem Sądu Rejonowego, że wszystkie okoliczności sprawy

wskazują, że H. G. przy należytej staranności miała obiektywną możliwość

powołania się w zakończonym postępowaniu na wskazany dokument, skoro był on

w posiadaniu jej pełnomocniczki A. K. - umocowanej do zarządu i administrowania

majątkiem uczestniczki. Skoro A. K. miała wiedzę o toczącym się postępowaniu o

zasiedzenie działek nr 317 i nr 342, to jej obowiązkiem - w ocenie Sądu

Okręgowego - było poinformowanie matki o „fakcie istnienia takich dowodów i

ewentualne ich użycie". Dowody, na które powołuje się skarżąca, nie posiadają

cech „nowości" w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c. ze względu na ich „ujawnialność"

w toku poprzedniego rozpoznania sprawy. Odmienne stanowisko zdaniem Sądu

oznaczałoby, że skarga o wznowienie służy do korygowania błędów, tj.

opieszałości, zaniedbań czy błędnej oceny potrzeby powołania dowodów,

popełnionych przez stronę przy prowadzeniu poprzedniej sprawy.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa procesowego

skarżąca zarzuciła naruszenie:

- przepisu art. 524 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art.

401 pkt 2 k.p.c. poprzez przyjęcie, iż przywoływana podstawa wznowienia

postępowania zachodzi wyłącznie w sytuacji, gdy stronie nie dano w ogóle

możliwości działania w sprawie, a zatem znalazła się w takiej sytuacji, która

uniemożliwiała jej w ogóle popieranie przed Sądem dochodzonych żądań lub

obronę swych praw, co miało nie mieć miejsca w postępowaniu prowadzonym

z udziałem uczestniczki H. G., podczas gdy przepis art. 401 pkt 2 k.p.c. warunkuje

dopuszczalność żądania wznowienia postępowania naruszającym przepisy prawa

pozbawieniem możliwości działania przez stronę, które to pozbawienie trwało do

uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie, co miało miejsce w stosunku do

uczestniczki H. G. w postępowaniu sygn. akt I Ns 204/07; przepisu art. 524 § 1

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 403 § 2 k.p.c. poprzez

uznanie, iż warunek nieujawnialności nowych dowodów w sprawie, stanowiący

kwalifikację dla dopuszczalności wywiedzenia skargi o wznowienie postępowania,

dotyczy nie tylko strony, ale i jej pełnomocnika ogólnego, który nie był jednak ani

pełnomocnikiem procesowym w rozpoznawanej sprawie, ani też nie legitymował

się

pełnomocnictwem

szczególnym

dotyczącym

nieruchomości

będącej

przedmiotem rozpoznania w sprawie sygn. akt I Ns 204/07, podczas gdy nie

powinno budzić jakichkolwiek wątpliwości, iż możliwość skorzystania ze środków

dowodowych zachodzi wyłącznie w sytuacji, gdy istniała obiektywna możliwość ich

powołania przez stronę, która na skutek przyczyn leżących po jej stronie

(opieszałość, zaniedbanie, zapomnienie, błędna ocena potrzeby powołania) tego

nie uczyniła.

Skarżąca

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Uczestnicy postępowania nie zajęli stanowiska w przedmiocie skargi

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył:

Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowym i nauce prawa skarga

o wznowienie postępowania ma charakter nadzwyczajnego środka prawnego.

Przepisy ją wprowadzające, umożliwiające wzruszenie prawomocnego orzeczenia

poza tokiem instancji i zastąpienie wydanego orzeczenia nowym, muszą być

wykładane ściśle, a wskazane przez stronę podstawy poddane restrykcyjnej ocenie

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2005 r., IV CK 57/05, nie

publ.).

Chybiona jest podstawa kasacyjna odnosząca się do naruszenia art. 524 § 1

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 401 pkt 2 k.p.c., na skutek

odmowy wznowienia postępowania z powodu pozbawienia poprzedniczki prawnej

skarżącej możliwości działania w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia.

Po pierwsze dlatego, że jak jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, przepis powyższy należy wykładać w ten sposób, że strona zostaje

pozbawiona możności działania tylko wtedy, gdy doszło do całkowitego

pozbawienia jej możności obrony, a więc gdy znalazła się w takiej sytuacji, gdy nie

tylko ograniczono lub utrudniono jej przedstawienie i popieranie swojego

stanowiska w toczącym się postępowaniu (por. wyrok z dnia 10 lipca 1974 r., II CR

331/74, OSNCP 1975, nr 5 poz. 84, wyrok z dnia 14 czerwca 1968 r., I CR 432/67,

OSNCP 1969, nr 7-8, poz. 137, postanowienie z dnia 28 października 1999 r.,

II UKN 174/00, OSNP 2001, nr 4, poz. 133, postanowienie z dnia 21 września

2007 r., V CZ 88/07, nie publ.). Po drugie, przepis art. 401 pkt 2 in fine k.p.c.

wprost stanowi, że nie można żądać wznowienia postępowania, jeżeli przed

uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała. Uczestniczka

postępowania H. G. w piśmie z dnia 15 stycznia 2007r., skierowanym do Sądu

Rejonowego, wskazała adres zamieszkania córki A. K. jako swój adres dla

doręczeń. Tym samym na podstawie art. 138 § 1 k.p.c. pismo sądowe mogło być

odebrane pod tym adresem przez wymienioną, jako dorosłego domownika

adresatki. Oznacza to, że jakkolwiek powiadomienia o terminie rozprawy

wyznaczonych na dzień 31 stycznia 2007 r. i na dzień 20 lutego 2007 r. skierowane

zostały pod niewłaściwym adresem stałego miejsca zamieszkania uczestniczki, co

jako uchybienie procesowe sądu mogło ją pozbawić prawa do obrony poprzez

uniemożliwienie udziału w postępowaniu i prezentowania stanowiska w sprawie,

czy zgłaszania zarzutów, to przyczyna ta ustała. Doręczenie zawiadomienia o

terminie wyznaczonym na dzień 4 kwietnia 2007 r., w którym zamknięto rozprawę i

można było zgłosić zastrzeżenia lub żądać ponowienia czynności, było już

prawidłowe, zatem niemożność działania ustała (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 2001 r., V CZ 175/01, Prok. i Pr. 2002, nr 42). Po

trzecie, jednolicie przyjmuje się, że ta podstawa wznowieniowa musi być wynikiem

naruszenia przepisów prawa procesowego przez sąd lub inną stronę. Takie

naruszenie nie zostało jednak, poza wskazanym wyżej i podlegającym ustawowej

sanacji, wykazane. W szczególności nie jest podstawą wstrzymania czynności

sądowych powzięcie przez Sąd wiedzy o przewlekłej, nawet źle rokującej, chorobie

strony, o ile nie powstały wątpliwości do jej zdolności procesowej. Uczestniczenie

w postępowaniu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem strony, ponadto może być

realizowane za pośrednictwem pełnomocników procesowych.

Trafnie wskazuje skarżąca na naruszenie przepisu art. 524 § 1 k.p.c.

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 403 § 2 k.p.c. wobec błędnej oceny

restytucyjnej

podstawy

wznowienia.

Skarżąca

przyznała,

że

dysponowała

dokumentem - wskazanym w skardze jako nowy środek dowodowy, zmierzający do

wykazania okoliczności posiadania zależnego, a nie samoistnego wnioskodawczyni

w sprawie o zasiedzenie A. D. - co najmniej od 23 marca 2009r., kiedy złożyła je w

innej sprawie cywilnej. W skardze o wznowienie postępowania wręcz przyznała, że

uczestniczka postępowania H. G. nie dysponowała nim w chwili wydawania

postanowienia w przedmiocie zasiedzenia, gdyż znajdował się on w jej posiadaniu

jako pełnomocnika spadkobierców Z. M. Sąd przyjął, że już z tej przyczyny nie mógł

on być uznany za „wykryty" i taki „z którego strona nie mogła skorzystać" w

rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c.. Uznał bowiem, że uczestniczka miała obiektywną

możliwość powołania się na dokumenty dotyczące umów dzierżawy, skoro

obowiązkiem jej pełnomocniczki było poinformowanie matki, jednocześnie będącej

mocodawczynią, o fakcie istnienia takich dowodów i ewentualne ich użycie.

Stanowisko powyższe uchybia treści wymienionego przepisu, który jednoznacznie

wskazuje na stronę jako podmiot zobligowany do działania w sprawie i mogący

dochodzić wznowienia tylko co do takich okoliczności faktycznych lub środków

dowodowych, których wcześniej nie mogła wykorzystać. Sąd Najwyższy dokonując

wykładni

wskazanego

przepisu

stwierdził,

że

wykrycie

jest

tożsame

z

dowiedzeniem się, a możność skorzystania w poprzednim postępowaniu ze

środków dowodowych zachodzi, gdy "istniała obiektywna możliwość powołania ich

w tym postępowaniu, a skarżący, na skutek przyczyn leżących po jego stronie, tego

nie uczynił. Nieodzowne jest tu zatem dokonanie oceny aktywności procesowej

według miar i wymagań starannego działania, a więc wedle wzorców właściwych

dla osoby dbającej należycie o swoje sprawy. Ocena spełnienia przesłanki z art.

403 § 2 k.p.c. powinna uwzględniać przede wszystkim obiektywne możliwości

gromadzenia środków dowodowych, a także to, czy w okolicznościach konkretnej

sprawy skarżący mógł rzeczywiście i realnie zapoznać się z tymi środkami i

wykorzystać je." (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2008 r., V

CZ 46/08, nie publ). Stanowisko powyższe podziela Sąd Najwyższy w obecnym

składzie. Za nieuprawnione i nie znajdujące oparcia w omawianym przepisie uznaje

nałożenie obowiązku aktywności procesowej na osobę trzecią oraz wywodzenie

skutków procesowych z ewentualnego braku jej współdziałania ze stroną. Fakt, że

osoby te pozostawały nie tylko w bliskim stosunku rodzinnym, ale i stosunku

cywilno-prawnym, którego zakres wyznaczało pełnomocnictwo udzielone przez H.

G., pozbawiony jest znaczenia prawnego. Uwadze Sądu odwoławczego uszło

zresztą, że pełnomocnictwo to nie zostało złożone do akt sprawy o zasiedzenie

przez strony, tylko stanowiło jeden z odpisów dokumentów z akt postępowań

wieczystoksięgowych przedstawionych na wezwanie przez Sąd prowadzący księgi

wieczyste. Upoważnienie do zarządu nieruchomością nie dotyczyło również tej,

która była objęta wnioskiem o zasiedzenie (Kw nr x), tylko innej dla której była

prowadzona księga wieczysta Kw nr y. Sukcesja materialno-prawna mortis causa

A. K. po H. G. obejmuje jedynie stan na datę otwarcia spadku, dotycząc także

wstąpienia w sytuację procesową sukcesora (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z

dnia 11 maja 1998 r., I CKN 52/98, nie publ., z dnia 10 lutego 1999 r., II CKN

645/98).

Uzasadniona

podstawa

kasacyjna

powoduje

konieczność

uchylenia

zaskarżonego orzeczenia (art. 39815 § 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania przed Sądem Najwyższym postanowiono

w oparciu o art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.