III CSK 251/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 251/08

POSTANOWIENIE

Dnia 22 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku B.K.

przy uczestnictwie K.K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 27 maja 2008 r., sygn. akt [....],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 31 października 2007 r. dokonał

podziału majątku wspólnego byłych małżonków B. i K.K. Podstawowym składnikiem

tego majątku jest prawo do odrębnej własności lokalu mieszkalnego o pow. 72,46

m2 położonego w K. przy ul. R., którego wartość ustalona została na 442.990 zł.

Lokal został przyznany uczestniczce postępowania, mieszkającej w nim wraz z

matką

i niepełnosprawną córką. Jednocześnie Sąd uznał, że ze względu na

zasady współżycia społecznego nie do przyjęcia jest czysto matematyczne

rozliczenie jego wartości. Najemcą lokalu był ojciec uczestniczki; po jego śmierci

uczestniczka uzyskała wyrok ustalający, że wstąpiła w stosunek najmu po ojcu.

Nabycie prawa własnościowego do lokalu nastąpiło przez małżonków od Gminy K.

po cenach preferencyjnych i przy znacznej pomocy finansowej matki uczestniczki,

przebywającej wówczas w celach zarobkowych w USA. Uwzględniając ten sposób

nabycia prawa do lokalu oraz sytuację osobistą obojga byłych małżonków, a

zwłaszcza fakt, że uczestniczka opiekuje się niepełnosprawną córką, Sąd uznał za

uzasadnione obniżenie spłaty przypadającej wnioskodawcy od wartości lokalu. W

tym celu ustalił, jaką kwotę na jego wykupienie zainteresowani musieliby wyłożyć

obecnie. Jest to suma 120.620,93 zł. i połowę tej kwoty, czyli 60.310,47 zł. zasądził

od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy. Wszystkie ruchomości znajdujące się w

lokalu oraz samochód marki fiat cinquecento Sąd przyznał uczestniczce, a

wnioskodawcy samochód marki mercedes. Jako składnik majątku dorobkowego

uwzględnił też Sąd kwotę 16.900 zł., pobraną przez wnioskodawcę ze wspólnego

konta w trakcie postępowania rozwodowego. Po dokonaniu wzajemnych rozliczeń

na tych zasadach, do zasądzenia od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy

pozostała kwota 51.478,47 zł., której płatność rozłożył Sąd na sześć rat – ostatnia

płatna do 28 lutego 2010 r.

Rozpoznając apelacje obojga zainteresowanych od tego rozstrzygnięcia,

Sąd Okręgowy w K. uznał, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w postanowieniu z dnia 6 stycznia 2000 r., I CKN 320/98, że

niedopuszczalne jest obniżenie na podstawie art. 5 k.c. spłaty należnej

wnioskodawcy z tytułu wartości przyznanego uczestniczce lokalu mieszkalnego,

gdyż doszłoby tą drogą do swoistego wywłaszczenia z przysługującego mu prawa

własności i to bez ekwiwalentu, co pozostawałoby w sprzeczności z art. 21 i art. 64

ust. 2 Konstytucji. Jednocześnie uwzględnił argument apelacji uczestniczki, że do

majątku dorobkowego (wspólnego) powinno się zaliczyć całość pobranych przez

wnioskodawcę wypłat z konta bankowego, tj. kwotę 40.140 zł, a nie, jak przyjął Sąd

Rejonowy, 16.900 zł. Po dokonaniu tych korekt, Sąd Okręgowy zasądził od

uczestniczki na rzecz wnioskodawcy dopłatę w kwocie 201.043 zł, płatną w ciągu

roku z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia. W pozostałej części obie

apelacje zostały oddalone,

Postanowienie Sądu Okręgowego zakwestionowała skargą kasacyjną

uczestniczka postępowania w części oddalającej jej apelację oraz zasądzającej

podwyższoną dopłatę bez rozłożenia na raty. Zarzuciła naruszenie art. 5 k.c. oraz

art. 382 i art. 233 § 1 k.p.c., wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przemianom systemowym, jakie dokonują się w naszym kraju po 1989 r.,

towarzyszy przewartościowanie ocen wielu instytucji prawnych, w tym praktyki

stosowania klauzul generalnych, z art. 5 k.c. na czele. Próbowano nawet

zakwestionować konstytucyjność tego przepisu, jednakże Trybunał Konstytucyjny

w wyroku z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99 (OTK Zb. Urz. 2000, nr 7, poz.

254) nie podzielił tego skrajnie radykalnego stanowiska. Ogólna tendencja

w judykaturze i w doktrynie jest taka, że przepis ten może być stosowany

w sytuacjach wyjątkowych i w sposób bardzo powściągliwy. Akceptacja tej

dyrektywy nie zdołała zapobiec rozbieżnościom w orzecznictwie, które nie ominęły

także występującej w sprawie problematyki dopuszczalności zastosowania art. 5

k.c., jako podstawy do obniżenia spłat, czy dopłat udziałów w sprawie o podział

majątku dorobkowego. I tak przykładowo w postanowieniu z dnia 25 maja 1998 r.

I CKN 684/97, niepubl., Sąd Najwyższy opowiedział się za taką możliwością,

natomiast w postanowieniu z dnia 6 stycznia 2000 r., I CKN 320/98 (OSNC 2000,

nr 7 – 8, poz. 133) wykluczył ją.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę,

stanowisko wyłączające w sposób kategoryczny dopuszczalność stosowania art. 5

k.c. w sprawach o podział majątku dorobkowego (wspólnego) jest zbyt

rygorystyczne i nie można go zaaprobować z dwóch

Po pierwsze,

jak

trafnie

przypomniano

i

co najmniej powodów.

podkreślono

w

uzasadnieniu

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP 117/06

(OSNC 2007, nr 11, poz. 165), dominujący pogląd trafnie przyjmuje założenie, że,

poza nielicznymi wyjątkami, nie ma podstaw do generalnego wyłączenia

stosowania art. 5 k.c. w poszczególnych kategoriach spraw. Z jednej bowiem strony

przestrzeganie zasad współżycia społecznego powinno być immanentnym

czynnikiem oceny postaw i zachowań wszystkich uczestników obrotu społecznego,

z drugiej zaś odwołanie się do tej klauzuli generalnej pozwala sądowi na

uwzględnienie złożoności i bogactwa życia, umożliwiając mu realizację zasady

słuszności w orzekaniu. Wyjątkiem spraw, w których - ze względu na ich specyfikę

nie stosuje się art. 5 k.c. - są sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym oraz o ustalenie nieważności czynności prawnej

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1965 r., I CR 265/65, OSNCP

1966, nr 7 -8, poz. 123, z dnia 22 września 1987 r., III CRN 265/87, OSNCP 1989,

nr 5, poz. 80, oraz z dnia 10 października 2002 r., V CK 370/02, OSNP 2004, nr 2,

poz. 21). Po drugie zaś, nie jest przekonujący koronny argument Sądu

Najwyższego, powołany w

postanowieniu I CKN 320/98 przeciwko możliwości

obniżenia spłat lub dopłat na podstawie art. 5 k.c., o sprzeczności tego przepisu

z konstytucyjną ochroną prawa własności, skoro takiej sprzeczności co do zasady

nie dopatrzył się Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku Sk 5/99. Tym

bardziej nie można się zgodzić z poglądem wyrażonym przez Sąd Okręgowy, że

obniżeniu dopłaty sprzeciwia się konstytucyjny zakaz wywłaszczania bez

zapewnienia słusznego odszkodowania, gdyż zakaz z art. 21 ust. 2 Konstytucji

odnosi się do wywłaszczania na cele publiczne, dokonywanego przez władze

publiczną, a nie do stosunków z zakresu prawa prywatnego. W rezultacie trzeba

dojść do wniosku, iż nie można w sposób generalny wyłączyć możliwości

zastosowania art. 5 k.c. jako podstawy do obniżenia spłat lub dopłat z udziałów

przy podziale majątku wspólnego byłych małżonków. Dopuszczalność takiej

sądowej

korekty

usprawiedliwiona

wysokości

wyjątkowymi

tych

należności

okolicznościami.

musi

Czy

być,

rzecz

takie

jasna,

zachodzą

w rozpoznawanej sprawie, nie można przesądzić w obecnym jej stanie. Potrzebne

są w tej mierze

szczegółowe ustalenia, co do sytuacji osobistej i majątkowej

obojga byłych małżonków i na tym tle ustalenie realnych możliwości płatniczych

uczestniczki, z uwzględnieniem stanu i rzeczywistej wartości nieruchomości

położonej w R., należącej do niej i do jej siostry. Takich ustaleń i ocen

w zaskarżonym postanowieniu zabrakło, wobec przyjęcia przez Sąd Okręgowy

założenia o niedopuszczalności stosowania art. 5 k.c. Dokonanie tych ustaleń

pozwoli też rozstrzygnąć kwestię ewentualnego rozłożenia zasądzonej należności

na raty.

Uzasadniało to uwzględnienie skargi kasacyjnej (art. 398 15 w zw. z art. 13

§ 2 i art. 108 § 2 k.p.c.).