III CSK 245/07 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 28 lutego 2008 r., III CSK 245/07

Zwrot "kancelaria prawna" w firmie spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością może wprowadzać w błąd przez sugerowanie, że

przedmiotem działania spółki jest świadczenie pomocy prawnej przez osoby

będące adwokatami lub radcami prawnymi.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "Kancelarii Prawnej S.T.", sp. z o.o. w

organizacji w K. o rejestrację, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 28 lutego 2008 r. skargi kasacyjnej wnioskodawcy od

postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 20 kwietnia 2007 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

"Kancelaria Prawna S.T.", spółka z o.o. w organizacji złożyła wniosek o wpis

do Krajowego Rejestru Sądowego. Wspólnicy jako przedmiot działalności spółki

wskazali m.in. prowadzenie działalności prawniczej. W umowie spółki działalność tę

wymienili obok wielu innych rodzajów zamierzonej aktywności.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2007 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego, oddalającego wniosek ze

względu na niezgodność treści dołączonych do wniosku dokumentów z przepisami

prawa (art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze

Sądowym, jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.). Sąd Okręgowy

podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że prowadzenie działalności gospodarczej

polegającej na świadczeniu pomocy prawnej jest dopuszczalne jedynie w razie

zachowania szczególnych wymagań ustawowych. Artykuł 6 ust. 1 ustawy z dnia 2

lipca o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 155,

poz. 1095 ze zm. – dalej: „u.s.d.g.”) stanowi, że podjęcie, wykonywanie i

zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych

prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa.

Warunki dotyczące świadczenia pomocy prawnej określają przepisy ustawy z

dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn. tekst: Dz. U z 2002 r. Nr 123,

poz. 1058 ze zm. – dalej: „Pr.adw.”) oraz ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach

prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm. – dalej: „u.r.p.”).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 Pr.adw., zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy

prawnej, a w szczególności na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii

prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed

sądami i urzędami, w myśl zaś art. 4a ust. 1, adwokat wykonuje zawód w kancelarii

adwokackiej, w zespole adwokackim oraz w spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej lub

komandytowej, przy czym wspólnikami w spółkach cywilnej, jawnej i partnerskiej

oraz komplementariuszami w spółce komandytowej mogą być wyłącznie adwokaci

lub adwokaci i radcowie prawni, a także prawnicy zagraniczni wykonujący stałą

praktykę na podstawie ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników

zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 126, poz.

1069), a wyłącznym przedmiotem działalności takich spółek jest świadczenie

pomocy prawnej. Podobnie art. 6 ust. 1 u.r.p. stanowi, że zawód radcy prawnego

polega na świadczeniu pomocy prawnej, w szczególności na udzielaniu porad

prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów

prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami, a według art. 8 ust. 1 u.r.p.,

radca prawny wykonuje zawód w ramach stosunku pracy, na podstawie umowy

cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce cywilnej, jawnej,

partnerskiej lub komandytowej, przy czym wspólnikami w spółkach cywilnej, jawnej i

partnerskiej oraz komplementariuszami w spółce komandytowej mogą być

wyłącznie radcowie prawni lub radcowie prawni i adwokaci, a także prawnicy

zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o

świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej

Polskiej, a wyłącznym przedmiotem działalności takich spółek jest świadczenie

pomocy prawnej.

Zdaniem Sądu Okręgowego, z przytoczonych przepisów wynika, że

działalność prawna nie jest wolna od ograniczeń; mogą ją wykonywać tylko

podmioty do tego uprawnione przez Prawo o adwokaturze oraz ustawę o radcach

prawnych i tylko w odpowiedniej formie. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

nie jest dopuszczalną formą wykonywania zawodu nie tylko przez adwokata, ale i

radcę prawnego. Oceny tej nie podważa art. 19 u.s.d.g., stanowiący, że jeżeli

przepisy szczególne nakładają obowiązek posiadania odpowiednich uprawnień

zawodowych przy wykonywaniu określonego rodzaju działalności gospodarczej,

przedsiębiorca jest obowiązany zapewnić, aby czynności w ramach działalności

gospodarczej były wykonywane bezpośrednio przez osobę legitymującą się

posiadaniem takich uprawnień zawodowych. Posłużenie się przez spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością przy wykonywaniu usługi prawnej radcą prawnym

zatrudnionym przez nią na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenia nie

zmieniłoby tego, że stroną umowy o świadczenie pomocy prawnej byłaby ta spółka.

Nie może mieć wpływu na powyższą ocenę także fakt, że w obrocie funkcjonują

spółki kapitałowe prowadzące działalność prawniczą pod nazwą kancelarii

prawnych, podstawą bowiem rozstrzygnięcia sprawy powinno być wyłącznie

obowiązujące prawo.

W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że jeżeli spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością nie mogą prowadzić działalności prawnej, to wnioskodawczyni

– będąca taką spółką – nie jest uprawniona do zamieszczenia w swej nazwie słów

„kancelaria prawna”.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 4 ust. 1 i art.

4a ust. 1 Pr.adw., art. 6 ust. 1 i art. 8 ust. 1 u.r.p., art. 20 i 22 Konstytucji oraz art. 6 i

19 u.s.d.g.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, w ramach norm konstytucyjnych mieści

się możliwość świadczenia pomocy prawnej w zakresie niewymagającym

szczególnych kwalifikacji przez osoby nienależące do prawniczych zawodów

zaufania publicznego (wyroki z dnia 21 maja 2002 r., K 30/01, OTK-A Zb.Urz. 2002,

nr 3, poz. 32, z dnia 26 listopada 2003 r., SK 22/02, OTK-A Zb.Urz. 2003, nr 9, poz.

97, oraz z dnia 19 kwietnia 2006 r., K 6/06, OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 4, poz. 45).

Skarżąca trafnie więc wskazała, że z art. 4 ust. 1 i art. 4a ust. 1 Pr.adw. oraz art. 6

ust. 1 i art. 8 ust. 1 u.r.p., interpretowanych w zgodzie z Konstytucją, nie wynika, iż

wykonywanie wszelkich czynności w zakresie świadczenia pomocy prawnej jest

zastrzeżone wyłącznie dla adwokatów i radców prawnych. Świadczenia z zakresu

usług prawnych zostały w art. 4 ust. 1 Pr.adw. i art. 6 ust. 1 u.r.p. zdefiniowane

bardzo ogólnie, przez wskazanie, za pomocą zwrotu „w szczególności”, jedynie

przykładowego, a zatem otwartego katalogu czynności. Przepisy te nie mogą być

postrzegane jako normy zakazujące udzielania jakiejkolwiek pomocy prawnej przez

osoby niebędące adwokatami ani radcami prawnymi, gdyż ograniczenia w zakresie

wolności działalności gospodarczej muszą wynikać z ustawy w sposób

jednoznaczny (art. 22 Konstytucji).

Podstaw do odmiennego wniosku nie daje orzeczenie o niekonstytucyjności

art. 4 ust. 1a Pr.adw. (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r.,

K 6/06). Zgodnie z art. 4 ust. 1a Pr.adw., przepis ust. 1 tego artykułu nie stanowił

przeszkody do świadczenia określonej w nim pomocy prawnej przez osoby

posiadające wyższe wykształcenie prawnicze, z wyjątkiem zastępstwa

procesowego, chyba że osoby te działały na podstawie art. 87 § 1 k.p.c. w

charakterze pełnomocnika pozostającego w stałym stosunku zlecenia, jeżeli

przedmiot sprawy wchodził w zakres tego zlecenia, bądź też sprawującego zarząd

majątkiem lub interesami strony. Orzeczenie o niezgodności art. 4 ust. 1a Pr.adw. z

Konstytucją nie uzasadnia wspomnianego wniosku, ponieważ przepis ten nie został

uznany za niekonstytucyjny dlatego, że stwarzał możliwość świadczenia pomocy

prawnej przez osoby niewykonujące zawodu zaufania publicznego, lecz dlatego, że

odsyłając do „wyliczenia czynności podejmowanych w ramach wykonywania

zawodu adwokata” określał, niezgodnie z art. 2 Konstytucji, świadczenie przez te

osoby pomocy prawnej w sposób mogący wprowadzać klientów w błąd.

W myśl art. 87 k.p.c., w zasadzie wyłącznie dla adwokatów i radców prawnych

zastrzeżone jest jedynie reprezentowanie stron w postępowaniu przed sądem w

sprawach cywilnych. Adwokaci i radcowie prawni mogą reprezentować strony w

postępowaniu przed sądem w sprawach cywilnych, tak samo jak wykonywać

wszelkie inne czynności z zakresu pomocy prawnej, pełniąc zawód w formach

określonych odpowiednio w art. 4a ust. 1 Pr.adw. oraz art. 8 ust. 1 u.r.p. Takie

natomiast czynności z zakresu pomocy prawnej jak np. doradztwo prawne, ogólne

konsultacje, sporządzanie opinii, przygotowanie projektów umów, redagowanie

różnego rodzaju pism mogą być wykonywane, w ramach działalności gospodarczej

na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, również przez osoby

niebędące adwokatami ani radcami prawnymi, a formą prawną prowadzenia takiej

działalności mogą być także spółki kapitałowe, a więc i spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością.

Nie można jednak podzielić wyrażonego w skardze kasacyjnej zapatrywania,

że te usługi prawnicze, które są zastrzeżone dla adwokatów lub radców prawnych,

wolno spółkom kapitałowym wykonywać dla swych klientów, zgodnie z art. 19

u.s.d.g., przy pomocy zatrudnionych w tych spółkach na podstawie umów o pracę

lub umów zlecenia radców prawnych. Sprzeciwia się temu, jak zresztą

wykonywaniu wszelkich czynności przez radców prawnych zatrudnionych w spółce

kapitałowej dla jej klientów, przepis art. 8 ust. 1 u.r.p. Wprawdzie art. 8 ust. 1 u.r.p.

pozwala radcy prawnemu wykonywać zawód w ramach stosunku pracy lub umowy

zlecenia – po uchyleniu art. 8 ust. 2 u.r.p. nawet z jednoczesnym wykonywaniem go

w innych przewidzianych w art. 8 ust. 1 u.r.p. formach – jednakże chodzi tu

wyłącznie o świadczenie pomocy prawnej na rzecz pracodawcy lub zleceniodawcy.

Sąd Okręgowy trafnie wyjaśnił, że posłużenie się przez spółkę kapitałową przy

wykonywaniu zleconej jej usługi prawnej zatrudnionym w niej radcą prawnym nie

usunęłoby tego nie dającego się pogodzić z art. 8 ust. 1 u.r.p. skutku, że stroną

umowy o świadczenie pomocy prawnej byłaby ta spółka. Niemniej wspomniana

możliwość posłużenie się przez spółkę kapitałową przy wykonywaniu zleconej jej

usługi prawnej zatrudnionym w niej radcą prawnym, choć zagrażająca

prawidłowemu stosowanie art. 8 ust. 1 u.r.p., nie uzasadnia oddalenia wniosku o

wpis takiej spółki do rejestru. Wystarczającym środkiem przeciwdziałania

sygnalizowanej możliwości naruszanie art. 8 ust. 1 u.r.p. jest niedopuszczenie radcy

prawnego wykonującego zawód niezgodnie z art. 8 ust. 1 u.r.p. do reprezentowania

strony w sprawie oraz instrumenty kontroli, w tym kontroli podatkowej.

Mimo częściowo błędnego uzasadnienia, samo jednak zaskarżone

rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Badanie przez sąd rejestrowy zgodności

dołączonych do wniosku dokumentów pod względem formy i treści z przepisami

prawa (art. 23 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym) obejmuje także firmę

wymienioną we wniosku o wpis do rejestru. Określona we wniosku firma podlega

ocenie sądu rejestrowego m.in. z punktu widzenia wymagań zawartych w art. 433

k.c. W szczególności, zgodnie z art. 433 § 2 k.c., firma nie może wprowadzać w

błąd, zwłaszcza co do osoby przedsiębiorcy, przedmiotu działalności

przedsiębiorcy, miejsca działalności, źródeł zaopatrzenia. Jeżeli zaś chodzi o firmę

wnioskodawczyni, może ona wprowadzać w błąd co do przedmiotu działalności, a

mianowicie sugerować przeciętnemu klientowi, że przedmiotem działalności

wnioskodawczyni jest świadczenie pomocy prawnej przez osoby należące do takich

prawniczych zawodów zaufania publicznego, jak zawód adwokata lub radcy

prawnego. Wprawdzie firma wnioskodawczyni nie zawiera będących chronionymi

prawem tytułami zawodowymi wyrazów „adwokat” (art. 1 ust. 4 Pr.adw.) lub, „radca

prawny (art. 1 ust. 2)”, niemniej występujący w niej zwrot „kancelaria prawna” może

ze względu na kojarzenie przez przeciętnego klienta wykonywania zawodu

adwokata lub radcy prawnego z prowadzeniem działalności w ramach kancelarii

adwokackiej lub radcowskiej uzasadniać przekonanie klienteli, że objęte

działalnością wnioskodawczyni usługi prawne są świadczone przez adwokatów lub

radców prawnych. Dodatkowym czynnikiem mogącym utwierdzać klientów w takim

błędnym przekonaniu jest łacińska nazwa kancelarii prawnej. Przeciętnemu

klientowi taka nazwa może się kojarzyć bardziej z kwalifikowaną pomocą prawną

świadczoną przez adwokatów lub radców prawnych aniżeli z mniej

skomplikowanymi usługami prawniczymi spełnianymi przez osoby nienależące do

prawniczych zawodów zaufania publicznego.

Niezależnie od tego firma wnioskodawczyni wprowadza w błąd co do zakresu

prowadzonej działalności. Działalność prawnicza w umowie spółki, objętej

rozpatrywanym wnioskiem o wpis, została wskazana jako przedmiot spółki obok

wielu rodzajów aktywności, jak w szczególności usługi związane z

zagospodarowaniem terenów zieleni, wydawanie książek, działalność poligraficzna,

usługi w zakresie instalowania, naprawy i konserwacji nadajników telewizyjnych

oraz radiowych, wykonywanie robót ogólnobudowlanych związanych ze

wznoszeniem budynków, wykonywanie konstrukcji oraz pokryć dachowych,

wykonywania specjalistycznych robót budowlanych itd. (...)

W takiej sytuacji wymieniona we wniosku firma, sugerująca, że działalność

prawnicza stanowi, jeżeli nie jedyny, to w każdym razie główny przedmiot

działalności wnioskodawczyni, jest niewątpliwie nieadekwatna w stosunku do

określonego w umowie spółki zakresu działalności wnioskodawczyni.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.