III CSK 239/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 239/08

POSTANOWIENIE

Dnia 16 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku D.S-S. i Michała S.

przy uczestnictwie R.R.

o wpis prawa własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 listopada 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2007 r. Sąd Rejonowy uchylił wpis prawa

własności nieruchomości i oddalił wniosek o wpis. Wpis prawa własności dokonany

został przez referendarza na wniosek wnioskodawców (D.S – S. i M. S.) na

podstawie umowy sprzedaży nieruchomości z dnia 20 stycznia 2006 r.

Postanowienie Sądu Rejonowego zapadło w wyniku wniesienia skargi przez

uczestniczkę

postępowania

na

orzeczenie

referendarza.

W

skardze

tej

uczestniczka podniosła, że w dniu 23 stycznia 2006 r. złożyła oświadczenie

o uchyleniu się od skutków prawnych umowy sprzedaży nieruchomości z dnia

20 stycznia 2006 r., co spowodowało ustanie z mocą wsteczną materialnoprawnych skutków tej umowy. W aktach księgi wieczystej znajduje się ponadto

wniosek uczestniczki z dnia 24 stycznia 2006 r. o wpis w księdze wieczystej „nr [...]

ostrzeżenia oraz nie ujawniania w księdze wieczystej kupującego, jako nowego

właściciela zgodnie z załącznikami”. Uznając skargę za trafną, Sąd Rejonowy

uznał, że badanie zasadności i podstaw uchylenia się od skutków oświadczenia

woli wykracza poza kognicję sądu wieczystoksięgowego. Referendarz sądowy, w

chwili dokonywania zaskarżonego wpisu, nie wiedział i nie mógł wiedzieć o złożeniu

przez skarżącą oświadczenia kształtującego uczestniczki postępowania. Sąd

wieczystoksięgowy bada także materialno-prawną skuteczność czynności prawnej i

musi wziąć pod uwagę, iż takie oświadczenie zostało złożone. Gdyby sąd cywilny

rozstrzygnął o niezasadności uchylenia się od skutków prawnych złożonego

oświadczenia woli, to sąd wieczystoksięgowy mógłby dokonać żądanego wpisu

tylko na podstawie umowy sprzedaży i prawomocnego rozstrzygnięcia Sądu.

Apelacja wnioskodawców (nabywców nieruchomości) została uwzględniona

i Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że utrzymał

w mocy wpis prawa własności z dnia 24 stycznia 2006 r., dokonany na podstawie

orzeczenia referendarza. Analizując zakres kognicji Sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym, przewidziany w art. 6298 § 2 k.p.c., Sąd drugiej instancji

stwierdził, że Sąd taki nie jest uprawniony do weryfikowania skuteczności

oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych dokonanej czynności prawnej

z punktu widzenia spełnienia przesłanek groźby, przewidzianej w art. 87 k.c.

W odniesieniu

do

umowy

o

skutku

zobowiązująco

–

rozporządzającym

oświadczenie kształtujące sprzedającego wywołuje jedynie skutek obligacyjny i nie

powoduje automatycznego przejścia prawa własności nieruchomości z powrotem

na zbywcę.

W skardze kasacyjnej uczestniczki postępowania R.R. podniesiono zarzut

naruszenia art. 6288 § 2 k.p.c. W ocenie skarżącej, Sąd Okręgowy bezpodstawnie

przyjął brak uprawnienia sądu wieczystoksięgowego przy rozpoznaniu wniosku o

wpis prawa własności do badania prawnej skuteczności oświadczenia zbywcy o

uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli (wyrażonego pod wpływem

groźby), jeżeli takie oświadczenie zostało złożone w sądzie wieczystoksięgowym

przed rozpoznaniem wniosku nabywców (kupujących) o wpis prawa własności na

ich rzecz i mimo istniejącej w księdze wieczystej wzmianki o złożeniu takiego

oświadczenia

przez

zbywcę.

Skarżąca

wnosiła

o

zmianę

zaskarżonego

postanowienia i oddalenia apelacji wnioskodawców, ewentualnie – o uchylenie tego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis prawa własności,

sąd wieczystoksięgowy bada jedynie treść i formę wniosków dołączonych do

wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Przepis ten jest odpowiednikiem

dawnego art. 46 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm.) i wyznacza możliwy zakres kognicji sądu

w postępowaniu wieczystoksięgowym. Chodzi tu o kognicję znacznie zawężoną,

ograniczoną jedynie do badania tych elementów, które zostały wyraźnie

wymienione w art. 6268 § 2 k.p.c., tj. treści samego wniosku, formy dołączonych do

wniosku dokumentów oraz treści księgi wieczystej. Tak zawężony zakres kognicji

Sądu wieczystoksięgowego wynika z celu tego postępowania w postaci

prawidłowego ustalenia prawno-rzeczowego stanu nieruchomości oznaczonej

w księdze wieczystej. Przepis art. 6266 § 2 k.p.c. określa także zakres kognicji

sądu drugiej instancji rozpatrującego apelację (por. np. postanowienia Sądu

najwyższego: z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 354/00, OSN 201, z. 12, poz. 183;

postanowienie z dnia 6 października 2006 r., V CSK 214/06, nieopubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego istotnie ukształtował się już pogląd,

zgodnie z którym sąd wieczystoksięgowy powinien badać czynność prawną

materialną stanowiącą podstawę wpisu do księgi wieczystej nie tylko pod względem

formalnym, ale także z punktu widzenia jej skuteczności materialnej (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2003 r., II CKN 1237/00,

nieopubl. i powołane tam inne orzeczenia). Reguła ta odnosi się także do

dołączonych do wniosku innych dokumentów (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CK 446/04, nieopubl.). Ocena istnienia

podstawy do dokonania wpisu obejmować powinna zawsze dwie płaszczyzny,

płaszczyznę

formalną,

dotyczącą

samego

dokumentu

(czynności

prawnej

materialnej), mających stanowić podstawę wpisu, i płaszczyznę materialną,

obejmującą samo prawo (prawo własności), które ma być ujawnione w księdze

wieczystej (zob. np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

21 kwietnia 2005 r., III CK 446/04, nieopubl.; postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 372/00).

Kwestionowany przez skarżącą wpis prawa własności wnioskodawców

został dokonany niewątpliwie przy uwzględnieniu obu wspomnianych płaszczyzn

badania wniosku o wpis. Przedstawione przez wnioskodawców dokumenty,

zwłaszcza akt notarialny z dnia 20 stycznia 2006 r., mogły stanowić wystarczającą

– formalnie i materialnie – podstawę ujawnienia wnioskodawców jako nabywców

(właścicieli) nieruchomości. Skarżąca istotnie kilka dni po zawarciu umowy

sprzedaży złożyła oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych złożonego

wcześniej oświadczenia woli obejmującego zbycie nieruchomości (art. 88 k.c.)

i powołała się na wadę własnego oświadczenia woli w postaci groźby (art. 87 k.c.).

Niezależnie od tego, jakie konsekwencje prawne wywierałoby takie oświadczenie

sprzedającej w odniesieniu do dokonanej umowy sprzedaży z dnia 20 stycznia

2006 r., należało stwierdzić, że Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że sąd

wieczystoksięgowy w świetle art. 6288 § 2 k.p.c. nie jest uprawniony do badania

tego,

czy

nastąpiły

wszystkie

niezbędne

przesłanki

wystąpienia

groźby

w rozumieniu art. 87 k.c. Przed sądem wieczystoksięgowym nie mogłoby bowiem

toczyć się postępowania dowodowe, które miałoby wykazać istnienie takich

przesłanek. Kognicja sądu wieczystoksięgowego wyłącza możliwość prowadzenia

postępowania dowodowego i dokonywania na jego podstawie ustaleń faktycznych

(por. np. postanowienie Sądu najwyższego z dnia 21 czerwca 2006 r. I CSK

115/06, nieopubl.). Oznacza to niemożność weryfikowania w postępowaniu przed

tym sądem skuteczności prawnej oświadczenie woli skarżącej złożonego na

podstawie art. 88 k.c. w zw. z art. 87 k.c. Nie ma przy tym znaczenia to, że

oświadczenie na podstawie art. 88 k.c. zostało złożone jeszcze przed dokonaniem

wpisu prawa własności nabywców nieruchomości i dotarło do tych nabywców.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

uczestniczki postępowania jako nieuzasadnioną (art. 39814 k.p.c.).