III CSK 235/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 235/09

POSTANOWIENIE

Dnia 2 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

SSA Jan Futro

w sprawie z wniosku B. M.

przy uczestnictwie J. M., H. G., E. Ś., A. S., M. U., A. K., A. C., Z. B., A. D., H. E., S. S.,

K. S. i M. L.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 2 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika J. M.

od postanowienia Sądu Okręgowego w N.z dnia 28 kwietnia 2009 r., sygn. akt III Ca

(…),

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w N.

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w N. postanowieniem z dnia 7 listopada 2008 r. stwierdził, że

spadek po A. M., córce W. i L., zmarłej 2 marca 2004 r. w N., ostatnio zamieszkałej we

Wróblówce, wraz z wchodzącym w jego skład gospodarstwem rolnym na mocy

testamentu holograficznego z dnia 10 stycznia 2004 r. nabył mąż B. M. w całości.

Z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że spadkobierczyni sporządziła testamenty

własnoręczne na rzecz męża B. M. z dnia 4 stycznia 1992 r., z dnia 30 listopada 1997 r.

i z dnia 10 stycznia 2004 r. oraz testament alograficzny sporządzony w dniu 24 stycznia

2003 r. przed wójtem gminy w C., w obecności dwóch świadków, na rzecz bratanka J.

M. Testament z dnia 10 stycznia 2004 r. został sporządzony w ten sposób, że

spadkodawczyni pod wcześniej odwołanym przez testament alograficzny testamentem

własnoręcznym złożyła swój podpis i zaopatrzyła go datą. W ocenie Sądu Rejonowego

oznaczało to wolę ostatecznego powołania do dziedziczenia męża a nie bratanka.

Apelację uczestnika postępowania J. M. Sąd Okręgowy w N. oddalił

postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy uznał, że w konkretnej

sytuacji złożenie podpisu przez A. M. i opatrzenie go datą pod treścią testamentów z 4

stycznia 1992 r. i 30 listopada 1997 r. należało interpretować jako sporządzenie nowego

testamentu o takiej samej treści jak testamenty odwołane, co spowodowało z kolei

odwołanie testamentu alograficznego z dnia 24 stycznia 2003 r. Polskie prawo

spadkowe

nie

przewiduje

przywrócenia

skuteczności

testamentu

pierwotnie

odwołanego. Jednakże powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8

stycznia 2002 r., I CKN 482/00 Sąd Okręgowy stwierdził, że jeżeli z treści testamentu, w

którym zawarte jest odwołanie dokonanego wcześniej odwołania, wynika że wolą

testatora jest przywrócenie mocy odwołanemu wcześniej testamentowi, wolę tę należy

uszanować.

Sąd Okręgowy dał wiarę zeznaniom wnioskodawcy B. M., że jego żonie mającej w

posiadaniu stary testament nie chciało się jeszcze raz przepisywać jego treści i uznała

za wystarczające jeśli ponownie podpisze to co ma już napisane i opatrzy nową datą.

Wskazując na reguły interpretacyjne zawarte w art. 65 § 1 k.c. i art. 948 § 1 k.c. Sąd

Okręgowy uznał ponowne podpisanie i podanie nowej daty pod treścią pierwotnego

testamentu za skutecznie złożone oświadczenie woli w dniu 10 stycznia 2004 r., uznał,

że jest to testament i że wolą spadkodawczyni było powołanie do spadku swojego męża

B. M.

W

skardze

kasacyjnej

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

uczestnik

postępowania podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny

wpływ na wynik sprawy: art. 233 § 1, 382, 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1, 378 § 1, 385 i

386 § 1 k.p.c., a także naruszenie prawa materialnego: art. 60, 65 § 1, 926 § 1 i § 2,

941, 943, 946, 947, 948 § 1, 949 § 1, 951 § 1 i 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 941 k.c. wynika, że testament jest czynnością prawną zawierającą

rozrządzenia

spadkodawcy

dokonane

na

wypadek

śmierci.

Określenie,

jakie

rozrządzenia mogą i muszą zostać zawarte w treści czynności prawnej, aby można

mówić o istnieniu testamentu nieraz wywołuje kontrowersje. Jednakże, nie ulega

wątpliwości, że testament musi zawierać oświadczenie woli testatora z dyspozycjami

dotyczącymi spadku. Samo złożenie podpisu i zaopatrzenie go datą nie stanowi jeszcze

testamentu. Nie można odmówić racji skarżącemu, że uznanie podpisu zaopatrzonego

datą narusza art. 941 k.c.

Sąd Okręgowy wnioskował w ten sposób, że skoro spadkodawczyni złożyła swój

podpis zaopatrzony data pod wcześniej odwołanym testamentem, o jej wolą było

odwołanie ostatniego testamentu i przywrócenie rozrządzeń testamentu pod którym

ponownie się podpisała. Zapewne można byłoby zgodzić się z poglądem, że jeżeli z

treści testamentu w którym zawarte jest odwołanie testamentu wynika, że wolą testatora

jest przywrócenie mocy wcześniejszemu testamentowi, wolę tę należy uszanować i

przyjąć, że spadkobierca został pośrednio wskazany. Rzecz w tym, że z samego faktu

złożenia pod odwołanym testamentem podpisu zaopatrzonego datą logicznie nie wynika

ani wola odwołania ostatniego testamentu, ani wola przywrócenia testamentu pod

którym podpis wraz z data został złożony. Wnioskowanie takiej woli testatorki na

podstawie reguł interpretacyjnych zamieszczonych w art. 65 § 1 k.c. i art. 948 § 1 k.c.,

rażąco naruszałoby te przepisy, nie można bowiem dokonywać wykładni oświadczenia

woli, którego nie ma.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia powołał się i na art. 65

§. 1 k.c., i na art. 948 § 1 k.c., ale w istocie wolę spadkodawczyni co do odwołania

testamentu z dnia 24 stycznia 2003 r. i przywrócenia rozrządzeń zawartych we

wcześniejszym

testamencie

ustalił

nie

w

drodze

wykładni

złożenia

przez

spadkodawczynię podpisu z datą 10 stycznia 2009 r. pod wcześniejszym testamentem

lecz na podstawie zeznań męża spadkodawczyni wnioskodawcy B. M. Jednakże nie

poprawia to sytuacji. Testament jest czynnością prawną wysoce sformalizowaną.

Testament własnoręczny powinien być w całości napisany przez spadkodawcę pod

rygorem jego nieważności (art. 949 § 1 k.c. i art. 958 k.c.). W judykaturze wskazuje się,

że interpretacja testamentu w żadnym wypadku nie może prowadzić do uzupełnienia

jego rozrządzeń (np. orzeczenie SN z dnia 15 marca 1963 r., III CR 131/62, OSPiKA z

1964 r. nr 5, poz. 94). Tym bardziej nie wolno ustalać na podstawie zeznań uczestników

postępowania czy innych dowodów, nie napisanych przez spadkodawcę tak istotnych

rozrządzeń

jak

odwołanie

testamentu

i

przywrócenie

mocy

rozrządzeniem

wcześniejszego testamentu.

Z powyższych względów na podstawie art. 39815 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji.