III CSK 230/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 230/08

POSTANOWIENIE

Dnia 16 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Starosty Grodzkiego - Prezydenta Miasta K.

przy uczestnictwie nieobecnego S.S. reprezentowanego przez kuratora M.K.

o stwierdzenie nabycia udziału w nieruchomości w drodze zasiedzenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 23 kwietnia 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Skarb Państwa, reprezentowany przez Starostę Grodzkiego - Prezydenta

Miasta K., wniósł o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa 1300/2000 części

prawa własności nieruchomości położonej w K. przy ul. W. 10 na skutek

zasiedzenia z mocy art. 172 i nast. k.c. Uczestnikiem tego postępowania był

współwłaściciel w tej części prawa własności rzeczonej nieruchomości S.S.,

reprezentowany przez kuratora dla osoby nieobecnej, który wniósł o oddalenie

wniosku.

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 28 listopada 2007 r. oddalił

wniosek oraz orzekł o kosztach postępowania. Sąd Rejonowy ustalił, że od dnia 1

stycznia 1946 r. nieruchomość znajdowała się we władaniu Okręgowego Urzędu

Likwidacyjnego, a następnie Miejskiego Zarządu Nieruchomości. W latach 1961 1969 Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Stare Miasto w K. wydało trzy

decyzje ustalające wysokość kosztów remontów budynku znajdującego się na

rzeczonej nieruchomości, które stanowiły podstawę wpisu wierzytelności Skarbu

Państwa do księgi wieczystej nieruchomości. Remonty przeprowadzone w budynku

przez Skarb Państwa miały charakter incydentalny.

Sąd Rejonowy stwierdził w szczególności, że w pierwszym okresie władztwo

Skarbu Państwa wynikało z przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). Według uchwały

całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 24 maja – 26 października 1956 r.,

1 CO 9/56 (OSN 1957, nr 1, poz. 1), władanie Skarbu Państwa majątkiem

opuszczonym

W późniejszym

nie

było

okresie

posiadaniem,

władztwo

nawet

Skarbu

zależnym,

Państwa

lecz

dzierżeniem.

znajdowało

podstawę

w przepisach rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca

1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy (Dz. U. Nr 38,

poz. 237 ze zm.). Także ten zarząd nie był posiadaniem w znaczeniu

cywilnoprawnym, lecz stanowił emanację władczych uprawnień Państwa. Sąd

Rejonowy stwierdził zatem, że z dokumentów i zeznań świadków nie wynika,

by Skarb Państwa był samoistnym posiadaczem nieruchomości. Ponadto zauważył,

że bierność właściciela nie jest przesłanką wystarczającą do zasiedzenia

nieruchomości. Wnioskodawca nie miał woli właścicielskiego władztwa nad

nieruchomością, zwłaszcza w kontekście zabezpieczania własnych roszczeń przez

wpisy hipotek na nieruchomości.

Skarb Państwa wniósł apelację od postanowienia Sądu Rejonowego.

Postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację,

podzielając ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy oraz co do zasady

ocenę prawną. Sąd Okręgowy zgodził się z wnioskodawcą, że nie było decyzji

dotyczącej przejęcia budynku w zarząd państwowy, wydanej na podstawie

rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w

sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy. Jednakże działania Skarbu

Państwa, od 1946 r. do początku lat dziewięćdziesiątych, świadczą jednoznacznie

o

władaniu

przez

wnioskodawcę

rzeczoną

nieruchomością

w

sposób

charakterystyczny dla okresu publicznej gospodarki lokalami, a więc w zakresie

wykonywania zarządu. Władanie to nie spełniało cech posiadania, bowiem nie było

wykonywane z wolą władania dla siebie, lecz za nieobecnego współwłaściciela.

Sąd Okręgowy podkreślił, że w uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008, Nr

5, poz. 43), stwierdzono jednoznacznie, iż ocena władania jako posiadania

samoistnego, stanowiącego przesłankę zasiedzenia nieruchomości, nie jest

uzależniona od okoliczności uzyskania przez Skarb Państwa władania rzeczą (w

ramach imperium czy dominium), lecz wyłącznie od sposobu władania rzeczą, jest

zatem oceniania w kontekście przesłanek określonych w art. 336 k.c., a zatem

władztwa nad rzeczą i woli władania rzeczą dla siebie. Z tej przyczyny Sąd

Najwyższy za aktualny i niebudzący wątpliwości uznał pogląd, iż władanie

nieruchomością przez Skarb Państwa w związku z wykonywaniem zarządu

państwowego na podstawie określonych przepisów nie stanowi posiadania

samoistnego w rozumieniu prawa cywilnego, a tym samym nie może prowadzić do

zasiedzenia. Wynika to z faktu, że jest to władanie nieruchomością za właściciela

lub posiadacza, a nie w charakterze właściciela. Sąd Okręgowy uznał, że w

powołanym przez wnioskodawcę postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 24 maja

2005 r., V CK 664/04 (niepubl.) stan faktyczny przedstawiał się odmiennie niż w

niniejszej sprawie, bowiem doszło tam uprzednio do wydania postanowienia

stwierdzającego nabycie przez Skarb Państwa własności przez zasiedzenie.

Postępowanie to zostało następnie wznowione i w toczącym się ponownie

postępowaniu także stwierdzono zasiedzenie, lecz z inną datą, a Skarb Państwa

został uznany za posiadacza samoistnego w dobrej wierze dopiero od chwili

uprawomocnienia się pierwszego postanowienia stwierdzającego zasiedzenie.

Zgodzić

się

należy,

zdaniem

Sądu

Okręgowego,

z

argumentem

wnioskodawcy, iż brak faktycznego przejęcia posiadania przez właściciela, mimo

wydania w dniu 30 czerwca 1945 r. przez Sąd Grodzki postanowienia

o przywróceniu posiadania nieruchomości, mógłby spowodować zmianę charakteru

władztwa nad rzeczą przez Skarb Państwa. Jednakże zmiana ta powinna znaleźć

na tyle czytelne odzwierciedlenie w zmianie zachowania podmiotu władającego,

że byłoby ono dostrzegalne dla innych osób. Powinno z niego wynikać, że Skarb

Państwa już nie włada nieruchomością w zastępstwie nieobecnego właściciela, lecz

we własnym imieniu, dla siebie. Skoro zaś, zgodnie z powołaną uchwałą Sądu

Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., o tym, czy są spełnione przesłanki

posiadania, nie decyduje podstawa uzyskania faktycznego władztwa, a zatem czy

nastąpiło to w ramach imperium, czy dominium, lecz sposób władania rzeczą,

w tym przesłanka woli władania rzeczą dla siebie (animus rem sibi habendi).

Nie można zatem przyjąć, że z chwilą wydania postanowienia o przywróceniu

posiadania właścicielowi nieruchomości władztwo faktyczne Skarbu Państwa

automatycznie przekształciło się w posiadanie.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie szereg okoliczności

faktycznych wskazywało, że władanie nieruchomością przez Skarb Państwa nosiło

cechy zarządu sprawowanego za właściciela. Wszystkie czynności faktyczne,

jakich dokonywał wnioskodawca, wchodzą w zakres czynności zarządzania i mogą

być wykonywane zarówno przez zarządcę, jak i bezpośrednio przez właściciela,

jeżeli nie powierzył on wykonania zarządu innej osobie. Okoliczność zaś, że Skarb

Państwa zabezpieczył własne roszczenia względem nieobecnego właściciela

z tytułu nakładów na rzecz przez dokonanie wpisów hipotek na nieruchomości,

przemawia za przyjęciem, iż Skarb Państwa cały czas władał nieruchomością za

właściciela, a nie jak właściciel.

Dodatkowo Sąd Okręgowy na rozprawie apelacyjnej dopuścił dowód z akt

Sądu Rejonowego w K. 25/ i 29/, z których wynika, że Urząd Miasta K. dążył do

ustanowienia kuratora dla nieobecnego współwłaściciela S.S. w celu ochrony jego

interesów i praw. Wskazuje to, że jeszcze w 1992 r. kolejna jednostka

organizacyjna sprawująca zarząd nieruchomością nie uznawała za właściciela

Skarbu Państwa, lecz respektowała prawo własności przysługujące osobom

uwidocznionym w księdze wieczystej, widząc potrzebę ochrony praw osoby, która

z powodu nieobecności nie może prowadzić swoich spraw.

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa w skardze kasacyjnej zaskarżyła

postanowienie Sądu Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie prawa

materialnego, mianowicie art. 172 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 336 k.c. oraz art. 50

§ 1 i 2 w związku z art. 296 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo

rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319) w związku z art. XLI § 2 p.w.k.c. przez błędną

wykładnię, art. 338 k.c. w związku z art. 297 dekretu Prawo rzeczowe przez

niewłaściwe zastosowanie, § 1, 2, 4 i 8 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki

Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd

państwowy przez niewłaściwe zastosowanie, art. 336 k.c. w związku z art. 296 § 1

dekretu Prawo rzeczowe przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art.

339 w związku z art. 6 k.c. i art. 298 dekretu Prawo rzeczowe w związku z art. 4

ustawy Przepisy ogólne prawa cywilnego oraz art. 298 dekretu Prawo rzeczowe

w związku z art. 7 dekretu - Przepisy ogólne prawa cywilnego z dnia 12 listopada

1946 r. (Dz. U. Nr 67, poz. 369) przez niewłaściwe zastosowanie. Zarzuciła

ponadto naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 234 w związku z art.

13 § 2 k.p.c. (nieuwzględnienie domniemania prawnego samoistnego posiadania),

art. 670 § 1 i art. 677 § 1 w związku z art. 610 § 1 k.p.c. w związku z art. 217 § 2

k.p.c. w związku z art. 316 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. (wydanie orzeczenia

mimo niewyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, takich jak ustalenie charakteru

władania nieruchomością przez Skarb Państwa).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wszystkie

zarzuty

podniesione

w

skardze

kasacyjnej,

zarówno

materialnoprawne, jak i procesowe, dotyczą w istocie jednego zagadnienia,

mianowicie tego, czy w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy Skarb

Państwa może być uważany za posiadacza samoistnego rzeczonej nieruchomości

oraz czy w konsekwencji nabył w drodze zasiedzenia udział w jej własności.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie jest ujmowana kwestia

władania przez Skarb Państwa nieruchomością w związku z wykonywaniem

zarządu państwowego na podstawie określonych przepisów, w szczególności

przepisów ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych

(Dz. U. Nr 17, poz. 97 ze zm.), dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.), rozporządzenia

Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania

budynków w zarząd państwowy (Dz. U. Nr 38, poz. 237 ze zm.) czy rozporządzenia

Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 5 października 1974 r.

w sprawie przejmowania budynków nie stanowiących własności jednostek

gospodarki uspołecznionej w zarząd terenowych organów administracji państwowej

lub jednostek gospodarczych (Dz. U. Nr 37, poz. 222). W tych przypadkach

przyjmuje się, że władanie nieruchomością przez Skarb Państwa jest władaniem za

właściciela lub posiadacza, a nie władaniem „w charakterze właściciela”,

nie stanowi więc posiadania samoistnego w rozumieniu prawa cywilnego,

prowadzącego do zasiedzenia (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia

1987 r., OSNCP 1988, nr 7-8, poz. 91, uchwała z dnia 18 listopada 1992 r., III CZP

133/92, OSP 1993, nr 7, poz. 153, postanowienie SN z dnia 9 maja 1993 r., V CK

24/03, niepubl., postanowienie z dnia 7 lutego 2003 r., III CKN 1344/00, niepubl.,

postanowienie z dnia 9 maja 2003 r. V CK 24/03, niepubl., postanowienie z dnia

22 października 2004 r., II CK 93/04, niepubl., postanowienie SN z dnia 9 marca

2006 r., I CSK 17/05, niepubl., postanowienie z dnia 17 stycznia 2008 r., III CSK

273/07, BSN 2008, nr 5, poz. 6). Pogląd ten został expressis verbis potwierdzony

w uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 26 października

2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43).

W niniejszej sprawie okolicznością bezsporną jest, że Sąd Grodzki wydał

dnia 30 czerwca 1945 r. postanowienie o przywróceniu S.S. posiadania

nieruchomości. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 1966

r., III CR 164/65 (OSP 1966, nr 9, poz. 207), z chwilą uprawomocnienia się

postanowienia w przedmiocie przywrócenia posiadania majątku opuszczonego,

które nie zostało wykonane, majątek ten traci swój wyjątkowy charakter majątku

opuszczonego, a Skarb Państwa posiada ten majątek już na zasadach ogólnych,

może więc nabyć jego własność dopiero z upływem terminu zasiedzenia

biegnącego na nowo po przerwaniu przemilczenia. W postanowieniu z dnia 13

czerwca 1995 r., II CRN 52/95 (niepubl.) Sąd Najwyższy stwierdził, że z chwilą

uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie przywrócenia posiadania

nieruchomość przestaje być opuszczona, przy czym nie ma znaczenia to, czy

orzeczenie zostało wykonane. W takim wypadku Skarb Państwa może nabyć

własność nieruchomości dopiero z upływem terminu zasiedzenia. Skarb Państwa

musi jednak wykazać wszystkie przesłanki zasiedzenia przewidziane poprzednio w

art. 50 i nast. Prawa rzeczowego, a obecnie w art. 172 i nast. k.c. W szczególności

należy, zdaniem Sądu Najwyższego, pamiętać, że zasiedzenie, w przeciwieństwie

do przemilczenia, wymaga posiadania nieruchomości przez wnioskodawcę. W

wyroku z dnia 19 września 2002 r., II CK 51/02 (OSNC 2003, nr 12, poz. 167) Sąd

Najwyższy

wyjaśnił,

że

żądanie

współwłaściciela

wydania

nieruchomości

opuszczonej, zarówno w drodze powództwa windykacyjnego, jak i wniosku o

przywrócenie posiadania złożonego na podstawie przepisów szczególnych,

przerywało bieg terminu przemilczenia określonego w art. 37 ustawy z dnia 6 maja

1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych oraz w art. 34 ust. 1 dekretu z

dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, także na rzecz

pozostałych współwłaścicieli. W okolicznościach niniejszej sprawy przywrócenie

S.S. posiadania rzeczonej nieruchomości oznaczało więc, że nie mogła ona być

uważana za nieruchomość opuszczoną, a w konsekwencji Skarb Państwa nie nabył

jej własności przez przemilczenie.

Władanie przez Skarb Państwa rzeczoną nieruchomością nie znajdowało

podstawy nie tylko w przepisach ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach

opuszczonych i porzuconych, a później dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich, ale również w przepisach rozporządzenia Ministra

Gospodarki Komunalnej z dnia czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania budynków

w zarząd państwowy. Budynki mieszkalne niestanowiące własności Państwa mogły

bowiem być przejęte w zarząd na podstawie decyzji właściwego do spraw

gospodarki mieszkaniowej organu prezydium rady narodowej, a jest bezsporne,

że taka decyzja nie została wydana, co wyraźnie wynika z uzasadnienia

zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego. W tej sytuacji podniesiony

w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów rozważanego rozporządzenia

należy uznać za bezprzedmiotowy.

Przesłanką nabycia w drodze zasiedzenia własności nieruchomości jest jej

posiadanie samoistne (art. 172 k.c.). O posiadaniu nieruchomości świadczy, po

pierwsze,

element

fizyczny,

wyrażający

faktyczne

władanie

(corpus).

W okolicznościach niniejszej sprawy kwestią bezsporną jest faktyczne władanie

Skarbu Państwa rzeczoną nieruchomością. Drugim elementem posiadania

nieruchomości

jest

psychiczne

nastawienie

do

władania

(animus).

Element psychiczny pozwala na odróżnienie posiadania (art. 336 k.c.), zarówno

samoistnego (władanie nieruchomością jak właściciel), jak i zależnego (władanie

nieruchomością jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca itp.), od dzierżenia

(władanie nieruchomością za kogoś innego – art. 338 k.c.).

Posiadaczem samoistnym nieruchomości jest tylko ten, kto nią faktycznie

włada z zamiarem władania dla siebie (cum animo rem sibi habendi).

Element animus possidendi, tak jak każda przesłanka subiektywna określona

w przepisach prawa cywilnego, w praktyce wymaga obiektywizacji. O tym, czy taki

element

występuje

w

okolicznościach

konkretnej

sprawy,

świadczą

więc

okoliczności zewnętrzne. Istnienie posiadania samoistnego powinno być na

zasadach ogólnych (art. 6 k.c.) wykazane przez wnioskodawcę, który jednak

korzysta z domniemania prawnego, przewidzianego w art. 339 k.c.

Sąd Okręgowy w zaskarżonym postanowieniu przyjął, że hipoteczne

zabezpieczenie roszczeń względem nieobecnego właściciela z tytułu poniesionych

przez Skarb Państwa kosztów remontów budynku znajdującego się na rzeczonej

nieruchomości, przemawia za przyjęciem, iż Skarb Państwa cały czas władał

nieruchomością za właściciela, a nie jak właściciel. Prokuratoria Generalna Skarbu

Państwa podniosła w skardze kasacyjnej, że wspomniana okoliczność może mieć

wpływ na ocenę istnienia dobrej albo złej wiary, a nie posiadania samoistnego.

Z twierdzeniem tym nie można się zgodzić, chociaż istotnie, jak twierdzi skarżąca,

art. 9 ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r. o remontach i odbudowie oraz

o wykańczaniu budowy i nadbudowie budynków (Dz. U. Nr 27, poz. 166 ze zm.)

przewidywał obowiązek hipotecznego zabezpieczania wierzytelności Państwa.

Rzecz jednak w tym, że zabezpieczeniu podlegały środki finansowe wydatkowane

na roboty wymienione w art. 2 ustawy, zgodnie z którym organ gospodarki

mieszkaniowej mógł dokonywać ze środków państwowych remontów kapitalnych

i zabezpieczających budynków, ulepszeń w wyposażeniu technicznym tych

budynków, ich odbudowy lub przebudowy. Z art. 1 ustawy wynikało zaś, miała ona

zastosowanie do takich budynków, stanowiących własność osób fizycznych,

w których wprowadzono publiczną gospodarkę lokalami. Trafnie w związku z tym

przyjął Sąd Okręgowy, że władanie nieruchomością przez Skarb Państwa

świadczyło

jednoznacznie

o

władaniu

przez

wnioskodawcę

rzeczoną

nieruchomością w sposób charakterystyczny dla okresu publicznej gospodarki

lokalami, a więc nosiło cechy zarządu sprawowanego za właściciela. Jak już wyżej

wyjaśniono, zarząd Skarbu Państwa nad rzeczoną nieruchomością nie został

formalnie ustanowiony. Można zatem w okolicznościach niniejszej sprawy mówić

jedynie o faktycznym zarządzie. W każdym jednak razie już choćby z tego,

że w rozważanej sytuacji znajdowały zastosowanie przepisy ustawy z dnia

22 kwietnia 1959 r. o remontach i odbudowie oraz o wykańczaniu budowy

i nadbudowie budynków, nie można mówić o posiadaniu rzeczonej nieruchomości

przez Skarb Państwa, ale wyłącznie o jej dzierżeniu. W niniejszej sprawie nie ma

zatem zastosowania domniemanie prawne, przewidzianego w art. 339 k.c.,

zwłaszcza w kontekście dodatkowych ustaleń dowodowych, poczynionych przez

Sąd Okręgowy w postępowaniu odwoławczym.

Zarzut wydania zaskarżonego postanowienia mimo niewyjaśnienia istotnych

okoliczności sprawy, takich jak ustalenie charakteru władania nieruchomością przez

Skarb Państwa, nie może polegać na prezentowaniu własnych, korzystnych dla

skarżącej, ustaleń stanu faktycznego, dokonanych na podstawie własnej, także

korzystnej dla skarżącej, oceny dowodów, względnie na podjęciu próby obalenia

ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.