III CSK 225/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 225/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSA Monika Koba

w sprawie z powództwa S. K.

przeciwko A. D. i A. Ł.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

i

Powód S. K., po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa, domagał się

nakazania pozwanym A. D. i A. Ł. zaniechania działań zagrażających naruszeniem

jego dóbr osobistych, nakazania im dopełnienia czynności potrzebnych do

usunięcia skutków dokonanego już naruszenia dóbr osobistych przez złożenie

oświadczenia o przeproszeniu go za działania

bezprawne, rażąco naruszające

prawo w styczniu, kwietniu i czerwcu 2008 r., podejmowane

wspólnie i w

porozumieniu na jego szkodę, przy wykorzystaniu pełnionych funkcji prezesów

Sądu Rejonowego w O., a nadto za uzurpowanie sobie prawa, wbrew wszelkim

zasadom moralnym i prawnym, do decydowania o dalszym życiu powoda. Zażądał

opublikowania tego oświadczenia w G., wywieszenia na tablicy ogłoszeń Sądu

Rejonowego w O. i skierowania go do radnych Urzędu Miasta O., a także

usunięcia z uzasadnień wniosków o odwołanie ławnika tego wszystkiego, co

dotyczy S. K. Domagał

się również zasądzenia od pozwanych na rzecz

Katolickiego Stowarzyszenia Sportowego Rzeczypospolitej w W. kwoty 100000 zł.

Podał, że do naruszenia jego czci, wizerunku, godności, życia prywatnego i

tajemnicy korespondencji doszło przez nielegalne i bezpodstawne pozyskanie akt

sprawy karnej Sądu Rejonowego w S. i przekazanie do publicznej wiadomości

informacji o treści skazującego go

wyroku z dnia 15 marca 1991r. mimo, że

skazanie to uległo zatarciu.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa, zarzucając że informacja

o skazaniu powoda była zgodna z prawdą, a została zamieszczona we wniosku

o odwołanie jego żony z funkcji ławnika Sądu Rejonowego w O. skierowanym do

Rady Miasta O. Ponadto A.Ł. zarzucił brak legitymacji biernej, podając że działania

pozwanych podejmowane były w ramach wykonywania

funkcji Prezesa Sądu

Rejonowego, a zatem pozwani byli przedstawicielami Skarbu Państwa.

Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2011 r. wezwany został do udziału

w sprawie w charakterze pozwanego Skarb Państwa – Prezes Sądu Rejonowego

w O., a następnie wobec sprzeciwu powoda, domagającego się ochrony

w odniesieniu do pozwanych w związku z podejmowanymi przez nich osobiście

czynnościami, postanowieniem z dnia 30 marca 2011 r. Skarb Państwa został

zwolniony od udziału w sprawie.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2011 r. oddalił powództwo,

uznając że działania pozwanych nie były bezprawne, ponieważ nie wykroczyli oni

poza cel i niezbędność podstaw wniosku o odwołanie ławnika, nie podzielił zarzutu

braku legitymacji biernej.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu pierwszej instancji.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia obejmowała ustalenie, że pozwani jako

prezesi sądu skierowali do Rady Miasta O. wniosek o odwołanie ławnika.

Do złożenia takiego żądania byli uprawnieni, a Rada była organem właściwym

do jego rozpatrzenia. Czynności te były działaniami funkcjonariuszy publicznych,

podejmowanymi w oparciu o art. 22 § 1 i art. 166 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.

– Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.). Sąd

Apelacyjny

stwierdził,

że

pozwani

nie

byli

biernie

legitymowani,

skoro

reprezentowali Skarb Państwa, a konsekwencją tego było uznanie bezzasadności

powództwa bez potrzeby badania, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych

powoda.

Rzecznik Praw Obywatelskich w skardze kasacyjnej powołał podstawę

przewidzianą art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., podając że błędna wykładnia art. 24 § 1 k.c.

i art. 38 k.c. doprowadziła do wyłączenia oceny bezprawności naruszenia dóbr

osobistych powoda w następstwie uznania, że za czyn funkcjonariusza publicznego

ponosi odpowiedzialność

jedynie Skarb Państwa. Doszło zatem do naruszenia

(art. 3983 § 2 k.p.c.) art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, gwarantującego

każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci, dobrego

imienia i decydowania o swoim życiu osobistym oraz art. 45 ust. 1 przez

pozbawienie powoda prawa do rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny,

bezstronny i niezawisły sąd. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga

kasacyjna

jest

uzasadniona.

Zaskarżony

wyrok

stanowi

konsekwencję błędnej wykładni art. 24 § 1 k.c. Ochrona dobra osobistego

przewidziana w art. 24 k.c. przysługuje pokrzywdzonemu w razie powstania stanu

zagrożenia jego naruszenia lub w sytuacji, gdy doszło już do naruszenia dobra

osobistego. Z przyznanego pokrzywdzonemu osobistego prawa podmiotowego

wynikają dwa odrębne i samoistne roszczenia : biernego zachowania się innych

osób i powstrzymywania się od zagrażania dobrom osobistym (roszczenie

o zaniechanie) oraz o dokonanie pewnych pozytywnych czynności, mających

na celu usunięcie skutków już dokonanego naruszenia (roszczenie o podjęcie

określonego działania). Roszczenia te przysługują pokrzywdzonemu przeciwko

osobie, której bezprawne działania zagroziły jego dobru osobistemu albo

w stosunku do osoby, która dopuściła się bezprawnego naruszenia dobra

osobistego. Chodzi zatem o takie zachowanie naruszyciela, które może być uznane

za działanie sprawcy. W odniesieniu do osoby fizycznej, istotne jest zachowanie

objęte jej wolą. Jeżeli sprawcą jest osoba prawna lub podmiot, który nie ma

osobowości prawnej, muszą być spełnione przesłanki ich odpowiedzialności

za skutki zachowania osoby uprawnionej do działania w jej imieniu. Objęta art. 38

k.c. teoria organów zakłada, że oświadczenie woli oraz innego rodzaju działania

podejmowane przez osoby fizyczne, wchodzące w skład organu osoby prawnej,

są uważane za oświadczenie i działania samej osoby prawnej. Oznacza to,

że i odpowiedzialność za skutki tego oświadczenia lub działania ponosi ta osoba,

co wprost zostało wyrażone w art. 416 k.c. w odniesieniu do odpowiedzialności

za szkodę. Ochrona praw podmiotowych osobistych udzielona pokrzywdzonemu

w art. 24 § 1 k.c. ma charakter ochrony bezwzględnej, gwarantującej efektywne

usunięcie skutków dokonanego naruszenia lub spowodowania powstania stanu

zagrożenia. Stanowi zatem wyraz założenia ustawodawcy, że naruszenie

lub zagrożenie naruszeniem przez kogokolwiek i w jakikolwiek sposób obowiązku

biernego

zachowania

się,

powoduje

powstanie

przeciwko

naruszającemu

określonego roszczenia niemajątkowego. Postępowanie osoby fizycznej, będącej

piastunem osoby prawnej lub podmiotu niemającego osobowości prawnej,

naruszające cudze dobro osobiste, jest zawsze traktowane jako jej działanie,

jeśli powstają wątpliwości co do możliwości przypisania tego postępowania osobie

prawnej. W odniesieniu do naruszenia cudzych dóbr osobistych przez osobę

fizyczną, która pełniła funkcję organu osoby prawnej i w tym charakterze

występowała, wykształciło się w literaturze oraz w orzecznictwie zapatrywanie,

że w takim przypadku dopuszczalna jest zarówno osobista odpowiedzialność

tej osoby, jak też odpowiedzialność osoby prawnej. W wyroku z dnia 6 grudnia

1972 r., I PR 352/72 (OSNC 1973, nr 6, poz. 115) Sąd Najwyższy uznał,

że naruszający dobra osobiste innej osoby nie może skutecznie bronić się jedynie

tym, że działał nie we własnym imieniu, lecz z ramienia organów powołanych

do kontroli i oceny działalności tej osoby. Następnie w wyroku z dnia 28 listopada

1980 r., IV CR 475/80 (OSNC 1981 , nr 9, poz. 170) Sąd Najwyższy przyjął,

że nie zwalnia osoby naruszającej cudze dobra osobiste od odpowiedzialności

przewidzianej art. 24 § 1 k.c. okoliczność, że występowała w charakterze

reprezentanta przedsiębiorstwa lub innej jednostki organizacyjnej; w takim wypadku

stroną pozwaną w procesie

o ochronę dobra osobistego może być zarówno ta

osoba, jak i jednostka organizacyjna, którą ona reprezentowała. Z wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 11 października 1983 r., II CR 292/83 (OSP 1985, nr 1, poz. 3)

wynika, że nie może skutecznie bronić się przed odpowiedzialnością za naruszenie

cudzych dóbr osobistych (art. 24 k.c.) funkcjonariusz państwowy, który naruszenia

tych dóbr dokonał przy samodzielnym wykonywaniu czynności powierzonych mu

przez

przełożonego,

podnosząc

iż

działał

w

imieniu

i

ze

skutkami

dla zatrudniającego go organu administracji państwowej. Stanowisko to podtrzymał

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 grudnia 2002 r., II CKN 167/01, niepubl.,

stwierdzając że działanie na rzecz i w imieniu konkretnej jednostki organizacyjnej

lub organu albo w charakterze funkcjonariusza publicznego nie eliminuje

automatycznie odpowiedzialności osoby, która dopuściła się naruszenia dobra

osobistego innej osoby. Ponadto przyjął, że niemożliwość ingerowania sądu

w samą decyzję administracyjną i jej podstawy merytoryczne nie musi oznaczać

całkowitego pozbawienia osoby, której ona dotyczy, ochrony przewidzianej w art.

23 i 24 k.c. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 stycznia

2005 r., I CK 316/04, niepubl. Do poglądu o odpowiedzialności osoby prawnej

na podstawie art. 24 § 1 k.c. związanej z postępowaniem reprezentujących ją osób

fizycznych, które godziło w dobra osobiste pokrzywdzonego, jeśli osoby te działały

w imieniu i na rzecz tej osoby prawnej, przychylił się Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 29 września 2005 r. r., III CK 76/05, niepubl. Również w wyrokach z dnia

12 października 2007 r., V CSK 249/07, niepubl. oraz z dnia 3 grudnia 2010 r., I PK

120/10 (OSNP 2012, nr 3-4, poz. 39) Sąd Najwyższy wskazał, że za ugruntowane

uznać należy stanowisko, iż dopuszczalna jest odpowiedzialność osób fizycznych,

które naruszyły cudze dobra osobiste, pełniąc funkcję organu osoby prawnej

i występując w tym charakterze; podkreślił ponadto, iż dwupodmiotowość działania

takiej osoby uzasadnia w tym wypadku dwupodmiotową odpowiedzialność,

a do osoby pokrzywdzonej należy decyzja przeciwko komu będzie kierować swoje

roszczenia. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną

uznaje za trafne i przekonujące zapatrywanie wyrażone w przedstawionych

orzeczeniach. Nie mogą wpłynąć na zmianę ukształtowanej wykładni art. 24 § 1 k.c.

w tym względzie odmienne stanowiska wynikające z wyroków Sądu Najwyższego

z dnia 6 grudnia 1984 r., II CR 442/84, niepubl. oraz z dnia 8 lutego 1991r. I CR

791/90, niepubl., z uwagi na swoistość sytuacji związanych z kwestionowanymi

przez pokrzywdzonego działaniami.

Rozpatrywanie sprawy o ochronę dóbr osobistych obejmować powinno

w pierwszej kolejności badanie, czy doszło do naruszenia konkretnego dobra

osobistego powoda, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi, Sąd zobowiązany jest

do oceny zarzutu pozwanego wyłączenia jego odpowiedzialności, wobec braku

bezprawności w jego postępowaniu, do której należy również kwestia działania jako

funkcjonariusza publicznego w ramach kompetencji i na określonej podstawie

prawnej. Nie znajduje prawnego uzasadnienia stanowisko Sądu Apelacyjnego,

że działanie pozwanych w charakterze funkcjonariuszy publicznych Skarbu

Państwa wyłącza ich odpowiedzialność na podstawie art. 24 § 1 k.c., bez potrzeby

badania, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, które z resztą

nie zostało

bliżej

odpowiedzialności

w przedstawionych

umotywowane.

sprawcy

Nie

uwzględnia

naruszenia

orzeczeniach

na niedopuszczalność automatycznego

Sądu

dóbr

ono

wyjaśnienia

osobistych,

Najwyższego,

zasad

dokonanego

wskazujących

wyłączenia odpowiedzialności osoby

fizycznej – funkcjonariusza publicznego, która naruszyła dobra osobiste, z tej tylko

przyczyny, że działała w imieniu i na rzecz określonej jednostki Skarbu Państwa.

Powód jednoznacznie oświadczył, że domaga się ochrony prawnej względem

pozwanych, a zatem nie było podstaw do uchylenia się od ustalenia czy istnieją

przesłanki odpowiedzialności pozwanych objęte art. 24 § 1 k.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

es