III CSK 222/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 222/12

POSTANOWIENIE

Dnia 5 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku A. B.

przy uczestnictwie Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M.

o zwolnienie z domu pomocy społecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 6 marca 2012 r.,

uchyla

zaskarżone

postanowienie

do ponownego

rozpoznania

pozostawiając

temu

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

Sądowi

i

przekazuje

Okręgowemu

rozstrzygnięcie

o

sprawę

w

K.,

kosztach

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 5 stycznia 2012 r. oddalił

wniosek A. B. o zwolnienie z domu pomocy społecznej, w którym został

umieszczony bez zgody na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w M. z

dnia 27 grudnia 2006 r.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 6 marca 2012 r. oddalił apelację

wnioskodawcy.

Podstawa faktyczna i prawna obu rozstrzygnięć była tożsama. Sąd

Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 27 grudnia 2006 r., na wniosek Gminnego

Ośrodka Pomocy Społecznej w M. orzekł o przyjęciu wnioskodawcy do domu

pomocy społecznej bez jego zgody. Orzeczenie powyższe zostało wykonane w

październiku 2009 r.. A. B. w dniu 8 kwietnia 2010 r. wniósł o zwolnienie z domu

pomocy społecznej. Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 7 lipca 2010 r. w

sprawie sygn. akt III RNs …/10 oddalił powyższy wniosek. Postępowanie

dowodowe w obecnej sprawie dotyczyło ustalenia, jakie były przyczyny

umieszczenia w domu pomocy społecznej i czy nastąpiła zmiana okoliczności w

okresie po wydaniu poprzedniego postanowienia. Ustalono, że wnioskodawca jest

osobą niepełnosprawną, ma lewostronny niedowład po przebytym udarze,

porusza się na wózku inwalidzkim, przemieszcza samodzielnie przytrzymując mebli

na krótkich odcinkach w obrębie pokoju. Ostatnio jego stan zdrowia pogorszył się.

Wnioskodawca wymaga pomocy przy ubieraniu i kąpieli. Samodzielnie spożywa

posiłki, ale nie jest w stanie sam ich przygotować. Źródłem utrzymania jest zasiłek

stały w kwocie 444,00 zł. Obecnie nikt z rodziny i środowiska nie utrzymuje z nim

kontaktu. Wnioskodawca przed kilku laty darował bratu K. udział w prawie

własności lokalu mieszkalnego. W toku pozostaje postępowanie o zwrot

przedmiotu darowizny na skutek nieważności umowy bądź jej odwołania.

Wnioskodawca źle się czuje w domu pomocy społecznej. Sąd ustalił na podstawie

opinii biegłego psychiatry, przeprowadzonej w poprzedniej sprawie o zwolnienie

z domu pomocy społecznej, że u wnioskodawcy rozpoznano chorobę psychiczną

o obrazie zespołu psychoorganicznego z elementami urojeniowymi, występowanie

objawów otępiennych, zaburzenia zachowania. Biegły wskazał, że pacjent jest

chaotyczny w kontakcie, spowolniały psychoruchowo, niezdolny do samodzielnej

egzystencji.

Sąd odwoławczy podzielił stanowisko, że wnioskodawcę umieszczono

w domu pomocy społecznej w jego interesie, celem zapewnienia koniecznej opieki

oraz zadowalających warunków życiowych. Uznał, że względy te pozostają

aktualne, bowiem stan zdrowia fizycznego i psychicznego wnioskodawcy nie uległ

poprawie i nadal nie może on samodzielnie zadbać o podstawowe potrzeby

ani funkcjonować w warunkach domowych bez asysty, poza zakładem nie ma

zapewnionych odpowiednich warunków życia i opieki, a dochody nie pozwalają

na ich sfinansowanie. Ocenił, że odwoływanie się przez skarżącego do możliwości

korzystania z pomocy opiekunki socjalnej i bliżej nieokreślonego lokatora

ma jedynie charakter postulacyjny. W ocenie Sądu Okręgowego zwolnienie

wnioskodawcy z domu pomocy społecznej stanowiłoby zagrożenie dla zdrowia

i życia, stąd wzgląd na jego dobro przemawia za oddaleniem wniosku. Sąd

odwołał się do treści art. 41 ust. 1 oraz art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia

1994 roku o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 536 ze zm.)

- dalej: u.o.z.p.

Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia złożył wnioskodawca.

Skarga, oparta na obu podstawach, zarzuca w ramach naruszenia przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, uchybienie: art. 5

k.p.c. i 232 zd. 2 k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p. poprzez nieskorzystanie z możliwości

udzielenia wnioskodawcy pouczeń co do stosownych czynności procesowych, brak

dopuszczenia dowodów z urzędu oraz nie ustanowienie pełnomocnika z urzędu,

mimo występowania u wnioskodawcy objawów charakteropatii i cech otępiennych,

ustalenia iż nie jest on w stanie funkcjonować samodzielnie, a w czasie

postępowania widoczna była niezaradność, brak inicjatywy i nieskuteczność

działań procesowych oraz art. 227 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. i 286 k.p.c. w związku

z art. 13 § 2 k.p.c., polegające na niedopuszczeniu dowodu z opinii

psychiatrycznej

na

okoliczność

aktualnego

stanu

zdrowia

wnioskodawcy,

nie przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, nie przesłuchanie pracowników

ośrodka opieki społecznej i oparcie rozstrzygnięcia na stanie rzeczy sprzed

wszczęcia postępowania bez weryfikacji prawdziwości i aktualności. W ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący powołał art. 38 i 39 w zw. z art.

41 ust. 1 u.o.z.p. poprzez przyjęcie, że wnioskodawca nie jest zdolny

do samodzielnej egzystencji.

Uczestnik postępowania wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył:

Zgodnie z art. 31 Konstytucji RP wolność człowieka podlega ochronie

prawnej, a w myśl art. 52 Konstytucji RP każdemu zapewnia się wolność wyboru

miejsca zamieszkania i pobytu, z tym że podlega ona ograniczeniom wskazanym

w ustawie. Powyższe przepisy nakazują przyjąć, że wskazane prawo wyboru

oznacza niezależną od Państwa i jego ustaw możność postępowania według

własnej woli zainteresowanej osoby. Tak rozumianych wolności obywatelskich,

nie wynikających z prawa w znaczeniu przedmiotowym, Państwo nie może

jednostce przyznawać ani cofać, a ingerując w nie organ państwowy zawsze

powinien

wskazać

W odniesieniu

do

podstawę

prawną

wnioskodawcy

ograniczenia

podstawę

takiej

wolności

obywatela.

ingerencji,

polegającej

na orzeczeniu o przyjęciu do domu pomocy społecznej bez jego zgody, były art.

38 i art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 roku o ochronie zdrowia

psychicznego.

Kontynuowanie

ograniczenia

wolności

wyboru

miejsca

zamieszkania i pobytu podlega kontroli sądowej, dokonywanej m.in. przez sądy

powszechne w postępowaniu o zwolnienie z domu pomocy społecznej,

wszczynanym na wniosek umieszczonego. Oznacza to, że przedłużanie pobytu

we wskazanej placówce bez jego zgody, prowadząc do dalszego naruszenia

wolności wyboru miejsca zamieszkania i pobytu, podlega tym samym rygoryzmom

jak skierowanie z uwzględnieniem zasady aktualności podstaw na datę orzekania

(art. 316 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Preambuła cytowanej ustawy wskazuje, że jej celem jest zagwarantowanie

osobom z zaburzeniami psychicznymi ochrony ich praw, poszanowania sfery

wolności i godności osobistej. Konsekwentnie, zawarta w niej dyrektywa powinna

być uwzględniana przy wykładni przepisów wskazanego aktu prawnego. Jednym

z nich jest art. 48, przewidujący możliwość ustanowienia dla osoby, której

bezpośrednio dotyczy postępowanie, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia

wniosku, jeżeli ta osoba ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna

do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata w sprawie za potrzebny.

Judykatura jednolicie przyjmuje, interpretując wskazaną normę, że pojęcie „może"

nie oznacza dowolności i powinno być rozumiane jako obowiązek sądu w sytuacji,

gdy uczestnik postępowania ze wskazanych przyczyn nie jest zdolny do ochrony

swoich praw w postępowaniu sądowym (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 27 września 2012 r., III CSK 13/12, niepubl., z dnia 5 kwietnia 2012 r.,

II CSK 575/11, niepubl., z dnia 16 lutego 2012 r., IV CZ 2/12, niepubl., z dnia

28 listopada 2002 r., II CKN 399/11, niepubl.). Zwraca się ponadto uwagę na

powinność stosowania gwarancji procesowych wynikających z przepisów kodeksu

postępowania cywilnego, tj. art. 5 k.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 212 k.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. przewidujących powinność udzielania odpowiednich pouczeń

co do czynności procesowych oraz zwracania, stosownie do okoliczności, uwagi

stronie na celowość ustanowienia lub wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie

pełnomocnika z urzędu oraz możliwość dopuszczenia na podstawie art. 232 k.p.c.

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. dowodów z urzędu (por. m.in. cyt. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 27 września 2012 r., III CSK 13/12). W indywidualnych

stanach faktycznych Sąd Najwyższy wskazał wręcz na konieczność ustanowienia

pełnomocnika z urzędu, a w braku tej czynności sądowej przyjął nieważność

postępowania na skutek pozbawienia możności obrony praw (por. postanowienie

z dnia 15 czerwca 2011 r., V CSK 390/10, niepubl.).

Trafnie wskazuje skarżący, że w postępowaniach przed sądami obu

instancji uczestniczył samodzielnie i, jakkolwiek został przesłuchany w charakterze

strony, to nie udzielono mu pouczeń co do czynności procesowych, w tym

o możliwości zgłoszenia wniosków dowodowych bądź wniosku o ustanowienie

pełnomocnika. Z uzasadnienia orzeczenia nie wynika aby sąd w ogóle rozważał

celowość zastosowania art. 48 u.o.z.p.. Wprawdzie termin od wydania orzeczenia

w poprzedniej sprawie toczącej się z wniosku A. B. o zwolnienie z domu pomocy

społecznej do złożenia ponownego był krótki, ale okoliczność ta sama w sobie nie

oznacza, że nie mogło dojść do zmiany przesłanek uzasadniających dalszy pobyt

w placówce opiekuńczej bez zgody zainteresowanego. Zasadnie wskazuje również

pełnomocnik skarżącego, że indywidualna ocena Sądu, oparta na własnych

spostrzeżeniach

powziętych

na rozprawie,

na

której

wnioskodawca

był

przesłuchiwany, i możliwość nawiązania z nim kontaktu nie wzrusza wątpliwości co

do zakresu jego rozeznania, wynikających z wcześniejszych opinii biegłych

psychiatrów, w tym wskazujących na postępujący proces chorobowy. W

szczególności, mimo wydania w 2006 r. orzeczenia o skierowaniu do zakładu,

wnioskodawca samodzielnie zamieszkiwał i zaspakajał, przy pomocy osób

trzecich, potrzeby życiowe aż do października 2009 r.. Z drugiej strony informacje

Dyrektora placówki wskazują na życzeniową postawę wnioskodawcy i niezgodność

jego twierdzeń ze stanem rzeczy. Niemniej procesowo informacje powyższe nie

stanowią dowodu, a wobec zaprzeczenia nie mogą być uznane za okoliczności

przyznane. Powyższe okoliczności oraz subiektywna ocena przez wnioskodawcę

własnego stanu zdrowia, sytuacji życiowej, podstaw kontynuowania pobytu w

placówce opiekuńczej połączone z poczuciem pokrzywdzenia i brakiem akceptacji

obecnej sytuacji, której przejawem jest złożenie ponownego wniosku o takiej samej

treści obligowały Sąd do podjęcia stosownych, wskazanych wyżej czynności. Ich

zaniechanie doprowadziło do naruszenia w przeprowadzonym postępowaniu

odwoławczym procesowych zabezpieczeń praw wnioskodawcy, co uzasadnia

podstawę kasacyjną naruszenia prawa procesowego, tj. art. 5 k.p.c. i 232 zd. 2

k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p., w sposób prowadzący do konieczności wydania

orzeczenia kasatoryjnego (art. 39815 § 1 k.p.c.). Rozważanie dalszych zarzutów

podniesionych w ramach tej podstawy oraz podstawy naruszenia prawa

materialnego jest zbędne i niecelowe.

O

kosztach

postępowania

kasacyjnego

przed

Sądem

Najwyższym

orzeczono w oparciu o art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 398 i w zw. z art.

13 § 2 k.p.c..

es