III CSK 22/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 22/09

POSTANOWIENIE

Dnia 29 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Jan Katner (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M.L.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K. i „P.” S.A.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 października 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej

wniosek o zasiedzenie nieruchomości i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

rozpoznania.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni

wniosła

o

zniesienie

współwłasności

oznaczonych

nieruchomości zabudowanych, położonych w K. przez przyznanie ich na wyłączną

własność Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta K. ze spłatą na jej rzecz w

wysokości

874 904,62

zł;

zgłosiła

też

ewentualny

wniosek

o

zniesienie

współwłasności nieruchomości przez ich fizyczny podział. Ponadto domagała się

zasądzenia solidarnie od uczestników postępowania 300 000 zł odszkodowania za

pogorszenie

stanu

nieruchomości

i

410 871,30

zł

z tytuły

bezumownego

korzystania z nieruchomości.

Postanowieniem z dnia 17 lipca 2006 r. Sąd Rejonowy w K. uwzględnił

podniesiony przez uczestników postępowania zarzut zasiedzenia nieruchomości

przez Skarb Państwa, oddalił wniosek o zniesienie współwłasności nieruchomości i

zasądzenie pozostałych roszczeń.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że zabudowane nieruchomości położone w K.,

obejmujące działki nr 15/1, 68/4 i 70/05, ujawnione w księdze wieczystej Kw. nr [...],

oraz działki nr 49, 4/2, 69 i 9/1, ujawnione w księdze wieczystej Kw. nr [...],

stanowiły do 1945 r. współwłasność babki wnioskodawczyni T.L. w 27/48 częściach

oraz matki wnioskodawczyni E.G. w 21/48 częściach. Na tych nieruchomościach

znajdował

się

młyn

prowadzony

przez

zorganizowaną

przez

dziadka

wnioskodawczyni spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, działającą pod firmą

„W.L. Młyn...”.

Postanowieniami Specjalnego Sądu Karnego w K. z dnia 31 lipca 1945 r.

orzeczono wobec babki i matki wnioskodawczyni konfiskatę majątku na rzecz

Skarbu Państwa. Matka wnioskodawczyni została całkowicie zrehabilitowana

postanowieniem Sądu Grodzkiego w Ś. z dnia 19 czerwca 1946 r. Nie podjęła ona

jednak, mimo uchylenia na skutek wspomnianego postanowienia orzeczonego

przepadku jej majątku, działań zmierzających do objęcia w posiadanie odzyskanych

nieruchomości.

Pod koniec lat czterdziestych przedsiębiorstwo „W.L. M.” zostało przejęte

przez Skarb Państwa na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na

własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. W protokole

zdawczo-odbiorczym ujęto także nieruchomości, na których znajdował się młyn.

Prawo własności na rzecz Skarbu Państwa zostało wpisane w wykazach

hipotecznych nieruchomości dnia 18 kwietnia 1955 r. na podstawie postanowień

Specjalnego Sądu Karnego w K. z dnia 31 lipca 1945 r.

Pod

koniec

lat

pięćdziesiątych

Skarb

Państwa

oddał

wymienione

nieruchomości – co zostało ujawnione w księgach wieczystych dnia 26 marca

1962 r. – w zarząd i użytkowanie Zakładom „Z.”, które później działały jako PP „P.”

W 1995 r. wymienione „P.” przekształciły się w będącą uczestnikiem postępowania

spółkę akcyjną.

Postanowieniem z dnia 21 stycznia 1992 r. Sąd Wojewódzki w K. nakazał

Państwowemu Biuru Notarialnemu wpisanie w księgach wieczystych nieruchomości

matki wnioskodawczyni – w miejsce Skarbu Państwa – jako współwłaścicielki obu

nieruchomości w 21/48 częściach m.in. na podstawie wymienionego postanowienia

Sądu Grodzkiego w Ś. z dnia 19 czerwca 1946 r. Matka wnioskodawczyni i sama

wnioskodawczyni,

która

jest

jedyną

spadkobierczynią

matki,

podejmowały

bezskuteczne rozmowy ze Spółką w sprawie nieruchomości.

Powołując się na art. 50 i 51 dekretu z dnia 11 listopada 1946 r. – prawo

rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 321, dalej – prawo rzeczowe) i art. XLI § 1 i 2 ustawy

z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U Nr 16,

poz. 94 ze zm., dalej – p.w.k.c.), Sąd Rejonowy uznał, że Skarb Państwa nabył

przez

zasiedzenie

własność

udziału

matki

wnioskodawczyni

w

spornych

nieruchomościach z dniem 24 marca 1982 r. Sąd przyjął dzień 23 marca 1962 r., tj.

datę ujawnienia w wykazach hipotecznych oddania nieruchomości w zarząd

i użytkowanie Zakładom „Z.”, za początek biegu dwudziestoletniego terminu

zasiedzenia.

Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2006 r. Sąd Okręgowy w K. – na skutek

apelacji wnioskodawczyni – zmienił postanowienie Sądu pierwszej instancji w

zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, a w pozostałym zakresie

apelację oddalił; zwolnił też Wojewodę od dalszego udziału w postępowaniu.

Postanowieniem z dnia 4 stycznia 2008 r. Sąd Najwyższy – po rozpoznaniu

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni – uchylił orzeczenie Sądu odwoławczego

w części oddalającej apelację wnioskodawczyni i rozstrzygającej o kosztach

postępowania pomiędzy wnioskodawczynią a Skarbem Państwa – Prezydentem

Miasta K. i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Wskazując na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP

30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43), Sąd Najwyższy uznał za niezbędne –

podzielając zarzut skarżącej, że zasiedzenie nie biegło, jeżeli właściciel nie mógł

skutecznie dochodzić wydania nieruchomości (art. 121 pkt 4 w związku z art. 175

k.c.) – zbadanie zasadności wniosku o zasiedzenie nieruchomości w tym aspekcie.

Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy zmienił

postanowienie Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił wniosek

o zasiedzenie nieruchomości, a w pozostałym zakresie postanowienie uchylił

i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd odwoławczy dodatkowo ustalił, że na podstawie orzeczenia Ministra

Przemysłu i Handlu ) z dnia 14 lipca 1948 r., ogłoszonego w Monitorze Polskim z

dnia 14 sierpnia 1948 r., oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu

z dnia 7 października 1961 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczoodbiorczego przedsiębiorstwa „W.L. M..” sp. z o.o., sporządzonego dnia 29 kwietnia

1949 r., ze zmianami wprowadzonymi dodatkowymi protokołami zdawczoodbiorczymi z dnia 5 grudnia 1956 r. i z dnia 15 grudnia 1960 r., przedsiębiorstwo

„W.L. M.” zostało znacjonalizowane. W dniu 29 kwietnia 1949 r. wymienione

przedsiębiorstwo zostało przejęte przez, wyznaczone zarządzeniem Ministra

Przemysłu i Handlu z dnia 25 września 1948 r., „P.” Decyzją z dnia 20 grudnia 2007

r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził nieważność orzeczenia Ministra

Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia 7 października 1961 r. Poza tym Sąd

Okręgowy – z wyjątkiem ustalenia, że termin zasiedzenia rozpoczął bieg dnia 23

marca 1962 r. – podzielił dokonane przez Sąd pierwszej instancji ustalenia

faktyczne.

Odwołując się do uchwały Sąd Najwyższego z dnia 26 października 2007 r.,

III CZP 30/07, Sąd Okręgowy uznał, że Skarb Państwa władał spornymi

nieruchomościami jak właściciel wiele lat. Jednakże nie doszło do nabycia

własności w drodze zasiedzenia udziału matki wnioskodawczyni we współwłasności

nieruchomości, albowiem zaistniała przyczyna wskazana w art. 121 pkt 4

w związku z art. 175 k.c., uniemożliwiająca rozpoczęcie biegu terminu zasiedzenia.

Sąd przyjął, że Skarb Państwa objął sporne nieruchomości w posiadanie dnia

29 kwietnia 1949 r. Stwierdził też, że sam proces nacjonalizacji przedsiębiorstwa

„W.L. M.” rozpoczął się w 1948 r. na podstawie decyzji Ministra Przemysłu i Handlu

z dnia 14 lipca 1948 r. i zakończył się wydaniem przez Ministra Przemysłu i Skupu

orzeczenia z dniu 7 października 1961 r., zatwierdzającego protokół zdawczoodbiorczy określający składniki znacjonalizowanego przedsiębiorstwa.

Zdaniem Sądu Okręgowego matka wnioskodawczyni, mimo uzyskania

postanowienia z dnia 19 czerwca 1946 r. o jej całkowitej rehabilitacji, nie mogła

skutecznie domagać się wydania nieruchomości z powodu obowiązywania decyzji

nacjonalizacyjnej. Odzyskanie nieruchomości nie było możliwe nie tylko do dnia

31 sierpnia 1980 r. z powodu braku sądownictwa administracyjnego, ale również po

jego utworzeniu, ponieważ w sądownictwie administracyjnym obowiązywała

wykładnia § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1946 r.

w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na rzecz Skarbu

Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62) uznająca możliwość przejęcia w ramach

nacjonalizacji także składników majątku nienależących do przedsiębiorstwa.

Dopiero w ostatnich latach sądownictwo administracyjne zaczęło odchodzić od tej

wykładni, ale nie było ono jednolite. Odejście od tej wykładni przesądziła uchwała

składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada

2007 r., I OSP 2/07 (ONSAiWA 2008, nr 1, poz. 5). W tej sytuacji należało przyjąć –

zdaniem Sądu Okręgowego – że przeszkoda w rozumieniu art. 121 pk 4 w związku

z art. 175 k.c., uniemożliwiająca skuteczne dochodzenie wydania nieruchomości,

ustała z dniem 5 listopada 2007 r. W konsekwencji nie ma podstaw do

uwzględnienia wniosku o zasiedzenie udziału we współwłasności nieruchomości,

ponieważ nie upłynął jeszcze przewidziany w art. 172 k.c. termin zasiedzenia.

W

skardze

kasacyjnej,

opartej

na

pierwszej

podstawie,

uczestnik

postępowania Skarb Państwa – Prezydent Miasta K. zarzucił naruszenie art. 109

pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – przepisy wprowadzające przepisy ogólne

prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 312, dalej: p.o.p.c.) w związku z art. XLI § 2

p.w.k.c., art. 9 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zamianie ustawy – Kodeks cywilny

(Dz. U. Nr 55, poz. 321, dalej: ustawa nowelizująca k.c.) oraz art. 50 § 2 prawa

rzeczowego w związku z art. XXXIV dekretu z dnia 11 listopada 1946 r. – Przepisy

wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57,

poz. 321). Powołując się na tę podstawę wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla oceny zasadności skargi kasacyjnej rozstrzygające znaczenie mają

zarzuty naruszenia prawa sprowadzające się w istocie do kwestii, czy stan siły

wyższej, powodujący zawieszenie biegu terminu zasiedzenia spornego udziału we

współwłasności nieruchomości, trwał do chwili podjęcia przez skład siedmiu

sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały z dnia 5 listopada 2007 r.,

I OSP 2/07, w której przyjęto – przesądzając rozbieżność w orzecznictwie – że

przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 ust. 1

ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność podstawowych gałęzi

gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm., dalej: ustawa nacjonalizacyjna)

w związku z art. 6 ust. 1 ustawy, nie obejmowało przejęcia własności

nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do

przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej.

Kwestia

przyczyn

uzasadniających

zawieszenie

terminu

zasiedzenia

z powodu działania siły wyżej była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego,

przede wszystkim w uchwale z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07. Nie ma

potrzeby szczegółowego ich przytaczania, ponieważ uzasadnienie tej uchwały

zostało opublikowane w urzędowym zbiorze orzeczeń Sądu Najwyższego.

Wystarczy przypomnieć, że Sąd Najwyższy uznał, iż zaistnienie stanu siły wyższej

w omawianej sytuacji nie może być utożsamiane wyłącznie z obiektywnym stanem

niefunkcjonowania – z przyczyn obiektywnych – wymiaru sprawiedliwości.

Przeciwnie, nie należy wykluczać, że w pewnych sytuacjach faktyczne, a nie

prawne pozbawienie danego podmiotu prawa do sądu z określonych przyczyn

może być traktowane jako przypadek siły wyższej, mimo że w państwie działały

sądy lub organy właściwe do rozpoznania sprawy. Określenie charakteru przyczyn,

których istnienie spowodowało faktyczne pozbawienie danego podmiotu prawa do

sądu determinuje okoliczność, że chodzi o akty władzy publicznej, które mogą być

uznane za zdarzenia oceniane w kategoriach siły wyższej. Są to więc przyczyny

o silnym zabarwieniu politycznym, nie można bowiem zaprzeczyć, że faktyczne

pozbawienie obywatela prawa do sądu w sprawach majątkowych narusza

minimalne wymagania, którym powinno odpowiadać państwo prawne. Rzecz

jednak w tym, aby sprecyzować, jakie muszą być spełnione przesłanki do przyjęcia

stanowiska, że z przyczyn natury politycznej nastąpiło faktyczne pozbawienie

obywatela prawa do sądu. Konkretyzując, chodzi o określenie wymagań, jakie

muszą być spełnione, aby przyjąć, że istniały przeszkody o charakterze politycznym

dochodzenia zwrotu nieruchomości zawładniętej przez Państwo wskutek jego

władczych działań.

Podkreślając, że przeszkoda uniemożliwiająca rozpoczęcie lub powodująca

zawieszenie biegu zasiedzenia powinna mieć charakter obiektywny, Sąd

Najwyższy podkreślił w przytoczonej uchwale, iż ocena w tym przedmiocie należy

do sądu orzekającego w konkretnej sprawie. Dokonując tej oceny, sąd powinien

mieć na względzie, że zawieszenie terminu zasiedzenia z powodu zaistnienia siły

wyższej, jest uzasadnione tylko w razie ustalenia, iż osoba uprawniona do

skutecznego dochodzenia roszczenia o wydanie nieruchomości rzeczywiście była

tej możliwości pozbawiona. Konieczne jest więc wykazanie, że w ówczesnych

warunkach ustrojowych i w stanie prawnym wówczas obowiązującym, skuteczne

dochodzenie roszczenia nie było możliwe bądź ze względu na niedostępność

środków prawnych, które pozwoliłyby podważyć wadliwe akty władzy publicznej,

bądź ze względu na to, że powszechna praktyka stosowania obowiązujących

wówczas przepisów – obiektywnie biorąc – nie stwarzała realnych szans uzyskania

korzystnego dla uprawnionego rozstrzygnięcia.

Mając na względzie przytoczone rozważania Sądu Najwyższego, nie można

podzielić – co trafnie zarzucił skarżący – stanowiska Sądu Okręgowego, że

istniejąca

w

orzecznictwie

rozbieżność

dotycząca

zakresu

nacjonalizacji

przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 ust. 1 w związku 6 ust. 1 ustawy z dnia

3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi

gospodarki narodowej, stanowiła – do chwili przesądzenia jej uchwałą Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2007 r., I OSP 2/07 – okoliczność

uzasadniającą zawieszenie terminu zasiedzenia z powodu zaistnienia stanu siły

wyższej. Sąd Okręgowy nie przedstawił argumentów przekonujących o tym,

że wspomniana

rozbieżność

miała

charakter

przyczyny

uzasadniającej

–

w rozumieniu przyjętym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 26 października

2006 r., III CZP 30/06 – zawieszenie terminu zasiedzenia z powodu zaistnienia

stanu siły wyższej. Nie ma podstaw do uznania, że występująca rozbieżność

w orzecznictwie – zwłaszcza po zmianie ustroju w 1989 r. – była skutkiem

uwarunkowań o silnym zabarwieniu politycznym, nastawionych na realizację celów

z okresu uchwalenia ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność

Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Ponadto fakt wystąpienia

rozbieżności w orzecznictwie świadczy też o tym, że ostatecznie odrzucone

stosowanie przepisów ustawy nacjonalizacyjnej, dotyczące zakresu nacjonalizacji

przedsiębiorstwa, nie miało charakteru powszechnej praktyki.

Trafnie

zakwestionowane

stanowisko

Sądu

drugiej

instancji,

że

wnioskodawczyni dopiero z dniem 5 listopada 2007 r. uzyskała możliwość

skutecznego podejmowania działań zmierzających do odzyskania przedmiotu

własności nie uwzględnia bezspornych okoliczności, iż uprawnione osoby znacznie

wcześniej uzyskiwały już skutecznie ochronę prawa związanego z udziałem we

współwłasności nieruchomości. Postanowieniem z dnia 21 stycznia 1992 r. Sąd

Okręgowy w K. – na skutek działań matki wnioskodawczyni – nakazał

Państwowemu Biuru Notarialnemu wpisać E.L. jako współwłaścicielkę spornego

udziału we współwłasności nieruchomości w miejsce Skarbu Państwa. Następnie

już sama wnioskodawczyni podjęła skuteczną obronę ujawnionego w księdze

wieczystej prawa w wytoczonym przez Skarb Państwa procesie o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Powód przegrał ten

proces, o czym świadczą wyrok Sąd Okręgowy w K. z dnia 20 grudnia 2000 r. i Sąd

Apelacyjny z dnia 25 maja 2001 r., w obu instancjach. Wreszcie o możliwości

wcześniejszego

podejmowania

czynności

dotyczących

realizacji

prawa

współwłasności świadczy niniejsze postępowanie, zainicjowane wnioskiem z dnia

29 sierpnia 2001 r.

Reasumując, z przedstawionych powodów nie można odeprzeć zarzutu

skarżącego, że Sąd Okręgowy z naruszeniem wskazanych w skardze przepisów

prawa uznał, że nie doszło do nabycia spornego udziału w nieruchomości przez

zasiedzenie, albowiem przyczyna uniemożliwiająca rozpoczęcie biegu terminu

zasiedzenia ustała dopiero z dniem 5 listopada 2007 r. Uchyla się natomiast spod

kontroli kasacyjnej przedstawiony przez skarżącego bieg terminu zasiedzenia,

ponieważ jego weryfikacja wymaga wiążących Sąd kasacyjny ustaleń, kiedy

wystąpiła i ustała przyczyna uzasadniająca zaistnienie stanu siły wyżej,

powodującego zawieszenie terminu zasiedzenia.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c.).