III CSK 214/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 214/06

POSTANOWIENIE

Dnia 25 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa B.Z.

przeciwko M.S. i D.S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 października 2006 r.,

skargi kasacyjnej powódki od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 czerwca 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 10.12.1991 r., w uwzględnieniu

powództwa M.S. przeciwko B.T., stwierdził nieważność umowy sprzedaży

dokonanej przez powódkę M.S. na rzecz pozwanej B.T. dotyczącej nieruchomości

oznaczonej jako działki nr 34, 44 i 270, o obszarze 5,21 ha wraz z budynkami

mieszkalno-gospodarczymi, położonej w K., sporządzonej w dniu 9.03.1985 r. w

formie aktu notarialnego. Sąd ten uwzględnił też skargę windykacyjną powódki

odnośnie do wydania przez pozwaną tych działek. W uzasadnieniu wyroku Sąd

Rejonowy wskazał, że umowa sprzedaży zawarta w dniu 9.03.1985 r. jest

nieważna, gdyż jest umową pozorną, ukrywającą inną umowę. Stwierdził też, że

także umowa dyssymulowana

jest nieważna z uwagi na nieskonkretyzowanie

ceny i nieekwiwalentność świadczeń. Sąd Wojewódzki w T. wyrokiem z dnia

21.05.1992 r. oddalił rewizję pozwanej wniesioną od wyroku Sądu Rejonowego.

Sąd Wojewódzki podzielił stanowisko Sądu I instancji m.in. w odniesieniu do

nieważności umowy dyssymulowanej.

W dniu 31.01.2003 r. pozwana

z tej sprawy B.T., obecnie B.Z. wniosła

pozew przeciwko M.S. (powódce z poprzedniej sprawy), w którym, po jego

sprecyzowaniu, domagała się ustalenia, że wskazaną wyżej umową z dnia

9.03.1985 r. została jednak przeniesiona na powódkę własność opisanej wyżej

nieruchomości, na podstawie ukrytej umowy zamiany. W toku procesu zgłosiła

dodatkowe żądanie, domagając się ustalenia bezskuteczności w stosunku do niej

umowy darowizny tej nieruchomości, zdziałanej przez pozwaną M.S. na rzecz D.S.

Sąd Okręgowy w T., rozstrzygając wniosek pozwanej w przedmiocie

odrzucenia pozwu w części obejmującej żądanie ustalenia, że na podstawie

umowy z dnia 9.03.1985 r. nastąpiło przeniesienie własności nieruchomości tytułem

zamiany, postanowieniem z dnia 12.04.2005 r. oddalił ten wniosek. Sąd ten przyjął,

że nie zachodzi tożsamość przedmiotu żądania w niniejszej sprawie i w sprawie

[...], prawomocnie zakończonej. Podniósł, że w sentencji wyroku wydanego

w sprawie [...] orzeczono o nieważności umowy sprzedaży, zaś przedmiotem

żądania w niniejszej sprawie jest ustalenie, iż na podstawie umowy sporządzonej

9.03.1985 r. nastąpiło przeniesienie własności nieruchomości na powódkę tytułem

zamiany, która była umową ukrytą. Bez znaczenia zaś jest, iż w motywach wyroku

wydanego w sprawie [...] wypowiedziano się także za nieważnością umowy ukrytej.

W wyniku rozpoznania zażalenia pozwanej Sąd Apelacyjny postanowieniem

z dnia 22.06.2005 r. uwzględnił wniosek pozwanej i pozew odrzucił w zakresie

żądania ustalenia, że umową z dnia 9.03.1985 r. przeniesiona została na powódkę

własność przedmiotowej nieruchomości tytułem umowy zamiany. W uzasadnieniu

Sąd Apelacyjny podniósł, że wprawdzie powagą rzeczy osądzonej objęta jest

zasadniczo sentencja orzeczenia, to jednak w sytuacji, gdy dokładniejsze

określenie treści rozstrzygnięcia wymaga sięgnięcia do motywów, to także te

niezbędne motywy objęte są powagą rzeczy osądzonej. Skoro w motywach

prawomocnego wyroku wydanego w sprawie [...] Sąd uznał za nieważną także

umowę ukrytą, to zasadny jest zarzut rei iudicate.

Powódka

zaskarżyła

to

postanowienie

skargą

kasacyjną.

Zarzuciła

naruszenie przepisów postępowania art. 199 § 1 pkt 2 i 366 k.p.c., co miało istotny

wpływ na wynik sprawy. Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W literaturze przedmiotu, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego panuje

dość zgodny pogląd, że powagą rzeczy osądzonej objęta jest zasadniczo sentencja

orzeczenia. Przyjmuje się jednak, że w takich sytuacjach, w których dla

dokładniejszego określenia treści rozstrzygnięcia konieczne jest posłużenie się

motywami rozstrzygnięcia, to niezbędne motywy wyroku też objęte są powagą

rzeczy osądzonej. Taki też pogląd przyjął Sąd Apelacyjny, a także prezentowany

jest w skardze kasacyjnej. Można więc stwierdzić, że w istocie nie zachodzi

rozbieżność stanowisk w zakresie wykładni art. 366 k.p.c. Rozbieżność ta ujawnia

się

wówczas,

gdy

rozważa

z

zastosowania

art.

się

k.p.c.

konsekwencje

w

procesowe

okolicznościach

wynikające

niniejszej

sprawy.

Sąd Apelacyjny – w przeciwieństwie do Sądu Okręgowego, z tej wykładni art. 366

k.p.c. wyprowadza w okolicznościach tej sprawy wniosek, że wprawdzie

w sentencji orzeczenia wydanego w sprawie [...] Sądu Rejonowego w B.

stwierdzono nieważność umowy sprzedaży zawartej w dniu 9.03.1985 r. jako

pozornej, to jednak w motywach tego wyroku wyraźnie przyjęto nieważność

umowy ukrytej m.in. z uwagi na brak skonkretyzowania ceny i nieekwiwalentność

świadczeń. Tym samym Sąd Apelacyjny uznał, że w istocie, z uwagi na motywy

orzeczenia, powagą rzeczy osądzonej objęta jest umowa pozorna, jak i umowa

ukryta, a przecież żądanie powódki dochodzone w niniejszej sprawie zmierza do

ustalenia nabycia przez nią własności nieruchomości na podstawie umowy ukrytej.

Odmienne konsekwencje procesowe przyjęto w skardze kasacyjnej.

Uznając, że art. 83 § 1 k.c. stanowi o dwóch czynnościach prawnych tj. pozornej

i ukrytej podnosi się, iż orzeczenie wydane w sprawie [...] dotyczy tylko umowy

sprzedaży jako umowy pozornej, a sądy orzekające w tej sprawie nie mogły – bez

narażenia się na zarzut orzekania ponad żądanie - stwierdzić nieważność umowy

ukrytej.

Rozważenia wymaga więc podstawowa kwestia, czy w art. 83 § 1 k.c. chodzi

rzeczywiście o dwie czynności prawne, czy też o jedną, połączoną czynność

prawną. Przyjęcie tej drugiej koncepcji oznacza, że dla ustalenia zakresu powagi

rzeczy osądzonej wynikającej z wyroku wydanego w sprawie [...] uzasadnione było

sięgnięcie do motywów orzeczenia.

Zgodnie przyjmuje się, że czynność ukryta nie jest nieważna tylko z tego

względu, że występuje wraz z nieważnymi pozornymi oświadczeniami woli,

natomiast nie ulega wątpliwości, iż czynność ukryta pozostaje w jakimś związku

z oświadczeniami woli wyrażanymi na zewnątrz. Jeśli w rozważanym przypadku

czynnością pozorna była umowa sprzedaży, a ukrytą – umowa zamiany, to

przecież jest oczywiste, iż w obu tych umowach wspólne jest to, że chodziło

o odpłatne przeniesienie własności tej samej nieruchomości. Już na tym

przykładzie widać, że tylko te oświadczenia woli ujawnione na zewnątrz są

nieważne, które pozostają w kolizji z oświadczeniami ukrytymi. Gdyby nie

uwzględnić ujawnionych na zewnątrz elementów oświadczenia woli (pozornych),

oświadczenie utajnione nie mogłoby być uznane za konstytuujące odrębną

czynność prawną z braku minimalnych elementów koniecznych do określenia

wynikających stąd skutków prawnych. Z tego też względu przyjąć należy, że droga

do rozwiązania tego dylematu prowadzi przez uwzględnienie reguł

wykładni

oświadczeń woli i ustalenie w ten sposób treści oświadczeń woli stron, które kreują

czynność prawną. Przy dokonywaniu tej wykładni nie można a limine wyłączyć

wszystkich oświadczeń wyrażanych „na zewnątrz”. Jeżeli strony w potajemnym

porozumieniu

zawarły

jakieś

odmienne

postanowienia

od

wyrażanych

„na zewnątrz”, to nie znaczy jeszcze, że wszystkie pozostałe ujawnione na

zewnątrz postanowienia, które nie są sprzeczne z tajnym porozumieniem,

pozbawione są doniosłości prawnej. W rezultacie takiej wykładni ustala się

miarodajne prawnie treść oświadczeń woli stron, które decydują o dokonaniu jednej

czynności prawnej. Za takim odczytaniem art. 83 § 1 k.c. przemawia jego treść.

W przepisie tym jest mowa tylko o jednej czynności prawnej, a mianowicie

o czynności dyssymulowanej. Zawarta w tym przepisie wzmianka o „innej

czynności prawnej” oznacza w istocie to, że strony chciały dokonać czynności

prawnej o innej treści niż rzeczywiście ujawniona. Pozornymi są więc nie wszystkie

oświadczenia woli ujawnione na zewnątrz (a więc czynność prawna pozorna),

a

tylko

te,

których

nie

da

się

pogodzić

z

postanowieniami

ukrytymi.

W konsekwencji bardziej przekonywujące jest stanowisko, że na tle art. 83 § 1

k.c. nie mamy do czynienia z dwiema czynnościami prawnymi, lecz z jedną

czynnością połączoną. Jeżeli więc przyjąć ten pogląd, który podziela skład

orzekający w niniejszej sprawie to ma rację Sąd Apelacyjny, iż dla prawidłowego

ustalenia zakresu powagi rzeczy osądzonej wynikającej z prawomocnego wyroku

wydanego w sprawie [...] niezbędne było sięgnięcie do motywów orzeczenia. Z

motywów tego orzeczenia wynika zaś, że prawomocne stwierdzenie nieważności

umowy zawartej w dniu 9.03.1985 r. sądy orzekające odniosły – przyjmując

koncepcję dwóch czynności prawnych – zarówno dla umowy pozornej, jak i ukrytej.

W przeciwnym razie nie byłoby możliwe uwzględnienie w tym procesie skargi

windykacyjnej. Jeśli przyjąć bardziej uzasadniony pogląd o jednej czynności

prawnej, to nie może być wątpliwości, iż określenie przez Sąd Apelacyjny zakresu

powagi rzeczy osądzonej, i w konsekwencji odrzucenie pozwu, było uzasadnione.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.