III CSK 211/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 211/09

POSTANOWIENIE

Dnia 28 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. L.

przy uczestnictwie M. S. i B. S.

o stwierdzenie nabycia służebności przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki M. S.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 24 lutego 2009 r., sygn. akt II Ca (...),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 lutego 2009 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację

uczestniczki postępowania

M.

S. od postanowienia

Sądu pierwszej instancji

stwierdzającego, że małżonkowie J. i J. L. nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia

1990 r. na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości stanowiącej działkę

ewidencyjną nr (...), służebność przechodu i przejazdu pasem biegnącym całą

szerokością działki ewidencyjnej nr (...)/1 od ul. K. w K., wyznaczonym wskazanymi w

postanowieniu punktami na mapie sporządzonej przez biegłego sądowego S. W.

Sądy ustaliły między innymi, że działka nr (...)/2, powstała z podziału

geodezyjnego działki nr (...) i stanowi własność J. L., który od 1968 r. pozostawał w

związku małżeńskim z Eugenią z domu Ł., córką poprzednich właścicieli działki, zmarłą

w dniu 1 lipca 1992 r. Działka jest zabudowana domem mieszkalnym położonym przy ul.

K. w K., który posiada wspólną ścianę z domem mieszkalnym położonym na działce nr

(...) przy ul. K. Od 1948 r. dojście do domu odbywało się ścieżką prowadzącą po

sąsiedniej parceli stanowiącej obecnie działkę nr (...)/1, która była własnością

początkowo Spółdzielni Pracy B.(...), następnie Spółdzielni Pracy „M.(...)”, później (...)

Zakładów Usługowych „R.(...)” Spółdzielnia Pracy w likwidacji i w dniu 24 sierpnia 2005

r. została zbyta na rzecz uczestników postępowania M. S. i B. S. do wspólności

ustawowej małżeńskiej. W 1968 r. wnioskodawca J. L. za zgodą teścia J. Ł. zaczął

samodzielnie zarządzać nieruchomością nr (...) i w 1968 r. wyrównał całą dotychczas

wydeptaną ścieżkę prowadzącą do jego domu, wysypał ją żwirem i białym kamieniem,

wykosił pobocza, utrzymując także w późniejszych latach taki stan drogi. Korzystanie

przez J. L. i jego rodzinę z tej drogi i utrzymywanie jej odbywało się za wiedzą i zgodą

każdorazowych właścicieli nieruchomości stanowiącej obecnie działkę nr (...)/1.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sądy obu instancji uznały, że wnioskodawca i

jego żona przez okres dwudziestu lat, wymagany do zasiedzenia, korzystali z trwałego i

widocznego urządzenia- drogi-, posiadając je samoistnie w zakresie odpowiadającym

służebności przechodu i przejazdu, wobec czego zgodnie z art. 170 § 2 (w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 października 1990 r.), w zw. z art. 292 k.c., nabyli tę

służebność przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1990 r. do wspólności ustawowej

małżeńskiej.

Sąd drugiej instancji, rozpoznając apelację uczestników, nie podzielił ich zarzutu

nieważności postępowania z przyczyn wskazanych w art. 379 pkt 5 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. w wyniku określenia przez wnioskodawcę ostatecznie żądania wniosku dopiero na

ostatniej rozprawie przed Sądem Rejonowym w dniu 19 czerwca 2008 r. podczas

nieobecności uczestników, co uniemożliwiło im zajęcie stanowiska w sprawie i

zgłoszenie wniosków. Sąd Okręgowy uznał, że przedmiot postępowania nie budził

wątpliwości, a fakt, iż we wniosku doręczonym uczestnikom wnioskodawca domagał się

ustanowienia drogi koniecznej, a uczestnikom nie doręczono jego pism z dnia 3 kwietnia

2006 r. i z dnia 17 grudnia 2006 r., określających, że domaga się stwierdzenia

zasiedzenia służebności, nie pozbawił ich możliwości obrony swych praw bowiem

dalsze podejmowane przez Sąd Rejonowy czynności, o których uczestnicy byli

zawiadamiani i w niektórych brali udział, wskazywały, że rozstrzygany jest wniosek o

stwierdzenie

zasiedzenia

służebności.

Sąd

Okręgowy

stwierdził

ponadto,

że

wnioskodawca tak sformułował żądanie także w obecności uczestnika B. S. na

rozprawie w dniu 19 czerwca 2007 r., a zatem nie sposób przyjąć, iż uczestnicy przed

dniem 19 czerwca 2007 r. nie mieli świadomości jaki jest rzeczywisty przedmiot

postępowania i że z tego powodu doszło do pozbawienia ich możliwości obrony swych

praw.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił także pozostałych zarzutów apelacji uczestników:

naruszenia art. 233 § 1 oraz art. 9 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55 poz. 321 ze zm.) wskazując, że z przeprowadzonych

dowodów jednoznacznie i ponad wszelką wątpliwość wynika, iż sporny szlak drogowy

został urządzony i był utrzymywany przez wnioskodawcę, a nie poprzedników prawnych

uczestników oraz że wnioskodawca i jego żona posiadali go samoistnie w złej wierze w

zakresie odpowiadającym służebności drogowej od 1969 r., a zatem nabyli służebność

przez zasiedzenie po dwudziestu latach z dniem 1 stycznia 1990 r., tj. przed wejściem w

życie art. 9 ustawy zmieniającej kodeks cywilny, co nastąpiło w dniu 1 października

1990 r.

Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniosła uczestniczka M. S.,

opierając ją na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach zarzutów procesowych wskazała na naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c. w

zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 193 § 3 k.p.c. w zw. z art. 192 k.p.c. w zw. z art. 386

§ 1 pkt 2 k.p.c. polegające na nie stwierdzeniu przez Sąd drugiej instancji nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji wynikającej z pozbawienia uczestniczki

możności obrony swych praw poprzez uznanie, że wnioskodawca skutecznie wobec niej

zmienił żądanie, mimo iż pismo zawierające zmianę wniosku nie zostało doręczone

uczestniczce, a zmiana żądania wniosku nie została zgłoszona na rozprawie w

obecności uczestniczki; naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z

art. 156 k.p.c. w zw. z art. 214 § 1 k.p.c. w zw. z art. 150 pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 386 § 1

pkt 2 k.p.c. polegające na nie stwierdzeniu nieważności postępowania przed Sądem

pierwszej instancji w wyniku pozbawienia uczestniczki możności obrony jej praw, mimo

nie odroczenia przez Sąd Rejonowy posiedzenia w dniu 19 czerwca 2008 r. z ważnej

przyczyny jaką było między innymi nieprawidłowe zawiadomienie uczestniczki o

rozprawie oraz nieprawidłowości w doręczeniu jej wezwania; naruszenie art. 193 k.p.c.

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 321 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. polegające na

przyjęciu, że w sprawie doszło do skutecznej zmiany wniosku, a w konsekwencji

orzeczenie o nabyciu służebności przez zasiedzenie, mimo braku wniosku.

W ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego wskazała na naruszenie art.

172 k.c. w z. z art. 292 k.c. przez jego zastosowanie w sytuacji, gdy przesłanka

samoistności posiadania służebności nie została przez wnioskodawcę spełniona.

Wnosiła

o

uchylenie

w

całości

zaskarżonego

postanowienia

oraz

poprzedzającego je postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew stanowisku skarżącej w rozpoznawanej sprawie nie doszło do zmiany

żądanie wniosku w rozumieniu art. 193 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Zmiana taka może

polegać na zmianie podstawy faktycznej bądź na zmianie żądania. Do żadnej z tych

zmian w sprawie nie doszło.

Wnioskodawca występujący bez zawodowego pełnomocnika zatytułował wniosek

„o ustanowienie drogi koniecznej”, jednakże w jego petitum żądał „ustanowienia przez

zasiedzenie”

na

nieruchomości

uczestników

postępowania

„służebności

drogi

koniecznej” w określony sposób, na rzecz właściciela nieruchomości władnącej

stanowiącej obecnie jego własność. W uzasadnieniu zaś wskazał, że wraz z żoną

korzystał z takiego przejścia od 1950 r. za zgodą ówczesnych właścicieli nieruchomości,

jednak obecnie uczestnicy postępowania nie wyrazili zgody na ustanowienie

służebności drogi koniecznej. Zgłosił dowody mające wykazać korzystanie przez niego z

drogi przejazdu i przechodu w zakresie wskazanym na mapie.

Zgodnie z art. 511 § 1 k.p.c., wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego

powinien czynić zadość przepisom o pozwie, z tą zmianą, że zamiast pozwanego należy

wymienić zainteresowanych w sprawie. Wniosek powinien zatem zawierać między

innymi dokładnie określone żądanie (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.). Braki formalne wniosku,

także w tym zakresie, podlegają uzupełnieniu na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. w zw. z

art. 13 § 2 k.p.c.

Z uwagi na to, że choć wniosek w rozpoznawanej sprawie wskazywał na żądanie

stwierdzenia nabycia przez zasiedzenie służebności drogi i to samo wynikało z jego

uzasadnienia, to jednak tytuł sformułowany został jako „wniosek o ustanowienie drogi

koniecznej”, prawidłowo przewodniczący Sądu pierwszej instancji wszczął postępowanie

przewidziane w art. 130 § 1 w zw. z art. 187 § 1 pkt 1 i art. 511 § 1 k.p.c. i odpowiednim

zarządzeniem z dnia 21 marca 2006 r. wezwał wnioskodawcę do sprecyzowania

żądania wniosku przez określenie, czy domaga się ustanowienia służebności drogi

koniecznej czy stwierdzenia nabycia służebności drogi przez zasiedzenie. W odpowiedzi

wnioskodawca pismem z dnia 3 kwietnia 2006 r. wskazał, że wnosi o stwierdzenie

nabycia służebności drogi przez zasiedzenie.

Nie ulega wątpliwości, że nie była to zmiana żądanie wniosku w rozumieniu art.

193 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a jedynie jego sprecyzowanie na podstawie art. 130 § 1

k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 pkt 1 i art. 511 § 1 k.p.c. Wnioskodawca nie zmienił bowiem

podstawy faktycznej ani nie wystąpił z nowym żądaniem zamiast lub obok

poprzedniego. Nie mogło zatem dojść do zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia

art. 193 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Także kasacyjny zarzut naruszenia art. 192 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. jest

nieskuteczny. Zgodnie z art. 206 §1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., przewodniczący

jednocześnie z wyznaczeniem pierwszej rozprawy doręcza uczestnikom odpisy

wniosku, co wywołuje skutki określone w art. 192 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Uczestniczce postępowania niewątpliwie został doręczony odpis wniosku, a nie zostało

jedynie doręczone pismo uzupełniające jego braki formalne przez wskazane wyżej

sprecyzowanie żądania wniosku. Niedoręczenie zaś pisma stanowiącego uzupełnienie

braków formalnych wniosku nie narusza przepisu regulującego skutki doręczenia odpisu

wniosku.

Rozważyć należy, czy w okolicznościach faktycznych sprawy doszło do

nieważności postępowania przez pozbawienie uczestniczki możności obrony swych

praw w wyniku niedoręczenia jej wskazanego wyżej pisma wnioskodawcy stanowiącego

uzupełnienie braku formalnego wniosku. Rozważając tę kwestię należy podkreślić, że

jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 maja 1966 r., III PRN 23/66 (OSNC

1967/5/84), nawet niedoręczenie pozwanemu odpisu pozwu stanowi jedynie uchybienie

procesowe i samo przez się nie powoduje nieważności postępowania, jeżeli pozwany w

konkretnych okolicznościach sprawy nie został pozbawiony możności podjęcia obrony

przed zgłoszonym żądaniem. Tym bardziej więc nieważności nie powoduje samo

niedoręczenie uczestniczce pisma stanowiącego sprecyzowanie żądania wniosku, jeżeli

mimo to mogła zorientować się, jakie jest żądanie wniosku i o co toczy się spór oraz

podjąć obronę swych praw.

Rozważając te kwestie na tle procesowych zarzutów skargi kasacyjnej trzeba

przede wszystkim stwierdzić, że bezskuteczne są twierdzenia i zarzuty dotyczące

nieprawidłowości w doręczaniu uczestniczce wezwań sądowych przed Sądem pierwszej

instancji. Skarga kasacyjna bowiem jest środkiem zaskarżenia orzeczenia Sądu drugiej

instancji i może zarzucać jedynie uchybienia tego Sądu, a jeżeli uchybienia te polegają

na nieuwzględnieniu zarzutów apelacji dotyczących postępowania przed Sądem

pierwszej instancji, powinna powoływać odpowiednie przepisy regulujące postępowanie

odwoławcze i obowiązki procesowe Sądu drugiej instancji, czego w rozpoznawanej

skardze kasacyjnej brak.

Należy też stwierdzić, że Sąd drugiej instancji jest związany zakresem

procesowych zarzutów apelacji, poza które nie może wykraczać (porównaj uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07,

OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Wbrew obecnym twierdzeniom skarżącej nie zgłosiła ona w

apelacji żadnych zarzutów odnoszących się do treści wokand ani treści zawiadomień o

terminach rozpraw wysyłanych jej przez Sąd pierwszej instancji, w szczególności nie

podniosła tego, że wskazywano w nich jako przedmiot sprawy ustanowienie drogi

koniecznej. Taka treść zawiadomień nie wynika też z ich zwrotnych poświadczeń

odbioru pozostających w aktach a załączenie do skargi kasacyjnej kserokopii wezwania

na rozprawę z dnia 19 czerwca 2008 r. jest w świetle art. 39813 § 2 k.p.c.

niedopuszczalne a więc bezskuteczne. Sąd Okręgowy nie miał zatem podstaw do oceny

kwestii ewentualnego naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 150 pkt 3 k.p.c. i w

związku z tym naruszenia art. 214 § 1 k.p.c. oraz badania przez pryzmat tych naruszeń

kwestii pozbawienia uczestniczki możności obrony jej praw przed Sądem pierwszej

instancji. Także Sąd Najwyższy zarzutów tych nie może badać, podobnie jak zarzutu

niepouczenia uczestników przez Sąd pierwszej instancji, który został zgłoszony dopiero

w uzasadnieniu skargi kasacyjnej i bez wskazania naruszonych w ten sposób przepisów

postępowania.

Oceniając zarzut pozbawienia uczestniczki możności obrony jej praw przed

Sądem pierwszej instancji, Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że uczestniczka miała

możliwość zorientowania się, iż przedmiotem wniosku jest żądanie stwierdzenia nabycia

przez wnioskodawcę i jego zmarłą żonę służebności drogi, a nie żądanie ustanowienia

drogi koniecznej. Wynikało to bowiem nie tylko z doręczonego jej odpisu wniosku, w

którym treść żądania i uzasadnienia wniosku wyraźnie wskazywały na żądanie

stwierdzenie zasiedzenia służebności drogi jako przedmiotu sprawy. Niezależnie od

tego uczestniczce postępowania przed rozprawą z dnia 19 czerwca 2008 r. doręczony

został odpis wydanego na posiedzeniu niejawnym postanowienia Sądu Rejonowego z

dnia 6 maja 2008 r. o przyznaniu wynagrodzenia biegłemu sądowemu, w którego

komparycji, jako przedmiot sprawy wskazano: „o stwierdzenie nabycia służebności

przez zasiedzenie”.

W tych okolicznościach uchybienie w postaci niedoręczenia uczestniczce odpisu

pisma wnioskodawcy stanowiącego uzupełnienie braków formalnych wniosku przez

sprecyzowanie żądania, nie pozbawiło jej możliwości zorientowania się, jaki jest

przedmiot sprawy i podjęcia stosowanej obrony swych praw. Nie doszło zatem do

nieważności postępowania z przyczyn określonych w art. 379 pkt 5 k.p.c., a fakt, że

uczestniczka przed wniesieniem skargi kasacyjnej nie podjęła w sprawie żadnych

czynności, nie wynikał z pozbawienia jej możności obrony swych praw.

Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia prawa materialnego. Powszechnie

przyjmuje się w literaturze i orzecznictwie, że choć art. 292 k.c. stanowi, iż do nabycia

służebności gruntowej w drodze zasiedzenia stosuje się przepisy o nabyciu własności

nieruchomości przez zasiedzenie, że przepisy te stosuje się jedynie odpowiednio. Tym

samym posiadania prowadzącego do nabycia służebności gruntowej w drodze

zasiedzenia nie należy utożsamiać z posiadaniem prowadzącym do nabycia przez

zasiedzenie

własności

nieruchomości.

Termin

„odpowiednio”

wymaga

bowiem

niejednokrotnie niezbędnych modyfikacji wynikających z istoty i celu danej konstrukcji

prawnej. Należy mieć na uwadze okoliczność, że przy ocenie posiadania prowadzącego

do zasiedzenia służebności gruntowej chodzi o faktyczne korzystanie z gruntu w takim

zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługuje służebność.

Władanie w zakresie służebności gruntowej kwalifikuje się zaś jako posiadanie zależne

(art. 336 k.c.), z tym że musi być ono wykonywane dla siebie (porównaj między innymi

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05, niepubl., z

dnia 18 kwietnia 2008 r. II CSK 627/07, nie publ. i z dnia 17 grudnia 2008 r., I CSK

171/08, OSNC 2010, nr 1, poz. 15). Zatem fakt, że wnioskodawca i jego żona korzystali

z drogi za wiedzą i zgodą kolejnych właścicieli nieruchomości, po której droga prowadzi,

nie świadczy o braku przesłanek art. 172 w zw. z art. 292 i art. 336 k.c. i nie stanowi

przeszkody do stwierdzenia, iż nabyli służebność tej drogi przez zasiedzenie.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną.